Ziyosfera

Abu Mino

Abu Mino (qibtiycha: ⲁⲃⲃⲁ ⲙⲏⲛⲁ; arabcha: أبو مينا‎‎, Abū Mīnā) — Misrdagi kech antik davrga oid shahar, monastir majmuasi va nasroniy ziyoratgohi boʻlib, u Iskandariyadan taxminan 50 km (31 mi) janubi-gʻarbda, Yangi Burj al-Arab shahri yaqinida joylashgan. Ushbu hudud ilk nasroniylik davridagi ahamiyati tufayli 1979-yilda Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan[1]. Hozirda uning ustki inshootlaridan juda oz qismi saqlanib qolgan boʻlsa-da, katta bazilika kabi asosiy binolarning poydevorlari yaqqol koʻzga tashlanib turadi.

UNESCO Jahon madaniy merosi
Location Iskandairya muhofazasi, Misr
Kriteriya (iv)
Manba 90
Kiritilgan vaqti 1979 (3- sessiya)
Xavf ostida qolgan vaqti 2001–2025
Maydon 83.63 ga (0.3229 kv mi)
Coordinates 30°50′28″N 29°39′49″E / 30.84105°N 29.66349°E / 30.84105; 29.66349

Hududdagi soʻnggi qishloq xoʻjaligi ishlari yer osti suvlari sathining sezilarli darajada koʻtarilishiga olib keldi, bu esa majmuadagi bir qator binolarning qulashiga yoki barqarorligini yoʻqotishiga sabab boʻldi. Majmua 2001-yilda Xavf ostidagi jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan va nihoyat 2025-yilda ushbu roʻyxatdan chiqarilgan. Rasmiylar majmuadagi eng katta xavf ostida qolgan binolarning poydevor qismini qum bilan toʻldirishga majbur boʻlgan.

Tarixi

Qadimgi joyning shimolida joylashgan zamonaviy xristian Avliyo Menas monastiri

Iskandariyalik Menas III asr oxiri yoki IV asr boshlarida shahid ketgan[2]:16.  V asr va undan keyingi turli xil maʼlumotlarda uning dafn etilishi va keyinchalik cherkovining tashkil etilishi haqida biroz farqli versiyalar keltirilgan. Asosiy elementlar shundaki, uning jasadi Iskandariyadan tuyada olib ketilgan va Mareotis koʻli ortidagi choʻlga olib borilgan. Bir payt tuya uni boshqarishga urinishlariga qaramay, yurishni davom ettirishdan bosh tortgan. Bu ilohiy iroda belgisi sifatida qabul qilingan va xizmatkorlar jasadni oʻsha joyga koʻmishgan.

Hikoyaning aksariyat talqinlariga koʻra, maqbara oʻrni keyinchalik unutilgan va mahalliy choʻpon tomonidan moʻjizaviy tarzda qayta topilgan. Efiopiya Synaxariumda (E. A. W. Budge tarjimasi) shunday deyiladi:

Xudo Avliyo Menasning jasadi [yotgan joyni] oshkor qilishni iroda qildi. Oʻsha choʻlda bir choʻpon bor edi; bir kuni qoʻtir kasalligiga chalingan qoʻy oʻsha joyga borib, u yerdagi kichik buloq suviga tushdi, unda agʻanadi va darhol tuzaldi. Choʻpon buni koʻrib, moʻjizani anglagach, qattiq hayratga tushdi va lol qoldi. Keyinchalik u oʻsha ziyoratgohdagi tuproqdan olib, suv bilan aralashtirib, qoʻylarga surtadigan boʻldi; qoʻtirga chalingan qoʻylar shu yoʻl bilan darhol tuzalib ketardi. U buni doimiy ravishda amalga oshirib, oʻziga murojaat qilgan barcha bemorlarni shu usul bilan davolardi.

Choʻponning shifobaxsh kuchlari haqidagi xabar tez tarqaldi. Synaxariumda aytilishicha, Konstantin I oʻzining kasal qizi Konstantinani davolanish uchun choʻponning oldiga yuborgan va aynan u Menasning jasadini topgan; shundan soʻng Konstantin oʻsha joyda cherkov qurishni buyurgan. (Hikoyaning baʼzi talqinlarida Konstantin oʻrniga V asr oxiridagi imperator Zenon tilga olinadi, ammo arxeologlar dastlabki poydevor IV asr oxiriga tegishli ekanligini aniqlagan)[3]. IV asr oxiriga kelib, bu joy Martyroupolis deb nomlangan muhim ziyoratgohga aylangan[4] va u yerda nasroniylar shifo hamda boshqa moʻjizalarni izlagan[5][6]. Menas idishchalari — bu ziyoratchilarga muqaddas suv yoki muqaddas chiroq moyi solinadigan idish sifatida sotilgan kichik terrakota ampulalarning oʻziga xos turi boʻlib, ular Gʻarbiy Oʻrta Yer dengizi hududida keng tarqalgan va taxminan musulmonlar istilosidan oldingi bir yarim asrlik davrga oid. Ular arzon usulda tayyorlangan boʻlsa-da, ikonografiyani oʻrganishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan avliyo tasvirlari bilan bezatilgan; taxminlarga koʻra, ular oʻsha shahar atrofida ishlab chiqarilgan[7].

Arcadius hukmronligi davrida mahalliy arxiyepiskop kichik cherkovda olomon gavjum boʻlganini kuzatdi. U sharqiy imperatorga xat yozdi, u esa binolarni katta kengaytirishni buyurdi, bu oxir-oqibat amalga oshiriladigan uchta yirik cherkov kengayishining birinchisi edi. Antik davrning oxiriga kelib, Abu Mino Misrdagi yetakchi ziyoratgohga aylandi[8][9].

Taxminan VI asrning oʻrtalarida Abu Minoga ziyorat qilishni qoʻllab-quvvatlash uchun Mareotis koʻlining janubiy qirgʻogʻida Filoksenit port shahri tashkil etildi. Rim aholi punkti xarobalari ustiga qurilgan bu shahar ziyoratchilar sayohatlarini davom ettirishdan oldin qolishlari mumkin boʻlgan dam olish uylari bilan jihozlangan tranzit markazi boʻlib xizmat qilgan. Uning qurilishi oʻsha paytda Vizantiya siyosatining taniqli namoyandasi Filoksenos tomonidan moliyalashtirilgan deb ishoniladi[10].

Abu Mino VII asr oʻrtalaridagi ilk musulmon istilolari paytida vayron qilingan.

Arxeologik qazishmalar

Mazkur hududda dastlabki qazish ishlari 1905—1907-yillarda olib borilgan. Bu ishlar davomida katta bazilika cherkovi, ehtimol avliyoning qoldiqlari saqlangan qoʻshni cherkov va Rim hammomlari aniqlangan[11].

Keyinchalik Germaniya arxeologiya instituti (DAI) tomonidan uzoq muddat davom ettirilgan qazish ishlari 1998-yilda yakunlangan. Eng soʻnggi qazishmalar natijasida kambagʻal ziyoratchilar uchun moʻljallangan, erkaklar hamda ayollar va bolalar uchun alohida qismlarga ega katta yotoqxona topilgan. Katta bazilikadan janubda joylashgan majmua, ehtimol, hegoumenosning yoki abbatning qarorgohi boʻlgan. Qazishmalar shuni koʻrsatadiki, ziyoratchilarni qabul qilish joyi boʻlgan katta ksenodoxium dastlab qabriston vazifasini oʻtagan boʻlishi mumkin. Dastlabki cherkov yonidagi baptisteriy kamida uch bosqichli rivojlanish jarayonini boshdan kechirganligi aniqlangan. Shuningdek, VI–VII asrlarga oid, yer osti omborxonalarini oʻz ichiga olgan uzum siqish uskunalari majmuasi ham topilgan[8].

Tahdidlar

Abu Mino majmuasi 2001-yilda hududdagi yer osti suvlari sathining koʻtarilishi xavfi tufayli UNESCOning Xavf ostidagi jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Suv sathining bunday koʻtarilishiga yerlarni oʻzlashtirishga qaratilgan qishloq xoʻjaligini rivojlantirish dasturlari sabab boʻlgan. Majmua atrofidagi qattiq loyli tuproq quruq holatda inshootlarni koʻtarib tura oladi. Biroq, namlanganda u beqarorlashadi; bu holat qadimiy shahar hududidagi sisternalar va boshqa tuzilmalarning qulashiga olib kelgan[12]. Yerning oʻpirilishi natijasida katta boʻshliqlar hosil boʻlib, ular oʻz ustidagi inshootlarni qamrab oladi.

Ayniqsa muhim inshootlarning poydevorini qum bilan toʻldirish va ularni jamoatchilik uchun yopish boʻyicha zudlik bilan choralar koʻrildi. Ushbu hodisaga qarshi kurashish maqsadida Qadimiy yodgorliklar oliy kengashi sugʻorish ishlari keltirib chiqaradigan bosimni kamaytirish umidida xandaqlar qazish va nasoslar oʻrnatishga 45 million mablagʻ sarfladi. Bundan tashqari, noqonuniy aralashuv va xavf-xatarlarning oldini olish uchun toʻsiq oʻrnatildi[13]. Bu choralar oʻz samarasini berdi va 2009-yilda ushbu obida UNESCOning Xavf ostidagi jahon merosi roʻyxatidan chiqarildi[14].

Shundan soʻng suv sathi koʻtarilishda davom etdi va yodgorliklarning yemirilishiga sabab boʻldi. Obida yana bir bor UNESCOning Xavf ostidagi jahon merosi roʻyxatiga kiritildi va nihoyat 2025-yilda undan chiqarildi. 2018-yilda obidaga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi omillar sifatida uy-joy qurilishi, boshqaruv faoliyati, boshqaruv tizimlari/rejalari va suv masalalari qayd etilgan[15].

Konservatsiya choralari

Abu Mino hududida yaqinda amalga oshirilgan saqlash ishlari suv sathining koʻtarilishi va boshqa omillar keltirib chiqarayotgan doimiy xavflarni yumshatishga qaratilgan ilgʻor drenaj tizimlari hamda mahalliy hamjamiyatni jalb qilish dasturlarini oʻz ichiga oladi. Misr hukumati favqulodda choralar rejasini amalga oshirdi va yer osti suvlari sathi bilan bogʻliq muammoni hal qildi, biroq hozirda hukumatda kompleks boshqaruv rejasi yoki shu kabi boshqa hujjat mavjud emas. UNESCO barcha madaniy va tabiiy meros obidalari uchun boshqaruv rejasini talab qilganligi sababli, bir qator takliflar ilgari surildi. Eng maqbul variant — aqlli va barqaror membrana texnologiyasidan foydalanishdir. U hududdagi ventilyatsiya, energiya va suv bilan bogʻliq muammolarni hal qilish uchun ishlab chiqilgan. Ushbu reja gumbazsimon aqlli membrana qurishni nazarda tutadi; bu membrana obida uchun yetarli darajada havo aylanishini taʼminlaydi (bu har qanday jahon merosi obidasi uchun talab qilinadigan shartdir). Aqlli membranali gumbaz, shuningdek, uning tashqi qatlamida joylashgan quyosh panellari orqali oʻzini energiya bilan taʼminlash imkoniyatiga ega boʻladi. Membrana havoni namlikdan xoli qilish uchun filtratsiya tizimi bilan ham jihozlanadi; bu tizim havodagi namlikni ajratib olish orqali obidaning yaxshiroq saqlanishiga xizmat qiladi[16].

Galereya

  • Abu Minodagi artekaftlar
    Abu Minodagi artekaftlar
  • Abu Minodagi artekaftlar
    Abu Minodagi artekaftlar
  • Abu Minodagi artekaftlar
    Abu Minodagi artekaftlar
  • Abu Minodagi Crypt bazilikasi
    Abu Minodagi Crypt bazilikasi
  • Abu Minodagi Crypt bazilikasi
    Abu Minodagi Crypt bazilikasi
  • Abu Minodagi Crypt bazilikasi
    Abu Minodagi Crypt bazilikasi
  • Abu Minodagi hammomlar
    Abu Minodagi hammomlar
  • Abu Minodagi hammomlar
    Abu Minodagi hammomlar
  • Abu Minodagi hammomlar
    Abu Minodagi hammomlar
  • Abu Minodagi manzara
    Abu Minodagi manzara
  • Abu Minodagi ziyoratgoh markazi
    Abu Minodagi ziyoratgoh markazi
  • Abu Minodagi ziyoratgoh markazi
    Abu Minodagi ziyoratgoh markazi
  • Abu Minodagi diniy majmua
    Abu Minodagi diniy majmua
  • Abu Minodagi Katta bazilika xarobalari
    Abu Minodagi Katta bazilika xarobalari
  • Abu Minodagi xarobalar
    Abu Minodagi xarobalar

Manbalar

  1. ↑ „Abu Mena“. UNESCO World Heritage Centre. United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization. Qaraldi: 2021-yil 6-sentyabr.
  2. ↑ Room, Adrian. African placenames : origins and meanings of the names for natural features, towns, cities, provinces, and counties, Internet Archive, Jefferson, N.C. : McFarland & Co., 2008. ISBN 978-0-7864-3546-3. 
  3. ↑ Grossmann, Peter (1998). „The Pilgrimage Center of Abû Mînâ“. in D. Frankfurter (ed.), Pilgrimage & Holy Space in Late Antique Egypt. Leiden-Boston-Köln, Brill: p. 282
  4. ↑ „Record | The Cult of Saints“. csla.history.ox.ac.uk. Qaraldi: 2023-yil 12-avgust.
  5. ↑ Talbot, Alice-Mary (2002). "Pilgrimage to Healing Shrines: The Evidence of Miracle Accounts". Dumbarton Oaks Papers (Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University) 56: 153–173. doi:10.2307/1291860. 
  6. ↑ Armstrong, Gregory T. (1967). "Constantine's Churches". Gesta (International Center of Medieval Art) 6: 1–9. doi:10.2307/766661. 
  7. ↑ Anderson, William. An Archaeology of Late Antique Pilgrim Flasks, Anatolian Studies, Vol. 54, (2004), pp. 79–93, British Institute at Ankara.
  8. ↑ 8,0 8,1 Bagnall, Roger S. (2001). "Archaeological Work on Hellenistic and Roman Egypt, 1995–2000". American Journal of Archaeology (Archaeological Institute of America) 105 (2): 227–243. doi:10.2307/507272. http://archive.nyu.edu/handle/2451/28259. 
  9. ↑ Weitzmann, Kurt (1977). "The Late Roman World". The Metropolitan Museum of Art Bulletin (The Metropolitan Museum of Art) 35 (2): 2–96. doi:10.2307/3259887. 
  10. ↑ Gwiazda, Mariusz; Kotarba-Morley, Anna M.; Derda, Tomasz (2025). "An Archaeological Assessment of Parameters of Attractiveness of the Byzantine Port of Philoxenite, Lake Mareotis, on the Mediterranean Coast of Egypt". International Journal of Nautical Archaeology 54: 2. doi:10.1080/10572414.2024.2391839. ISSN 1057-2414. 
  11. ↑ Wilber, Donald N. (1940). "The Coptic Frescoes of Saint Menas at Medinet Habu". The Art Bulletin (College Art Association) 22 (2): 86–103. doi:10.2307/3046689. 
  12. ↑ „Abu Mena: Indicators“ (en). UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2017-yil 17-sentyabr.
  13. ↑ „Abu Mena (Threats to the Site 2001)“. UNESCO. Qaraldi: 2018-yil 30-oktyabr.
  14. ↑ Ramadan, Ragab „Funding issues threaten preservation of Christian sanctuary“. Egypt Independent. Al-Masry Al-Youm (2011-yil 9-noyabr). Qaraldi: 2018-yil 30-oktyabr.
  15. ↑ „Abu Mena(Egypt)“. UNESCO. Qaraldi: 2018-yil 30-oktyabr.
  16. ↑ „Smart Sustainable Membrane for Historical Sites Conservation, Case Study: Abu Mena, Alexandria“ (en). ResearchGate. Qaraldi: 2018-yil 8-dekabr.

Adabiyotlar

Havolalar

  • Abu Mena at UNESCO World Heritage Centre; includes links to 360˚ panoramic photos of the site
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Abu_Mino" dan olindi