Afgʻon urushi (1979—1989) sahifasining manbasini koʻrish

{{Urush bilgiqutisi
|nomi=Afgʻon urushi
|tasvir= [[Fayl:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|300px]]
|izoh= 
|sana= [[1979]]-[[1989]]-yillar
|yer= [[Afgʻoniston]]
|sabab=
|natija=
|raqib1= {{SSSR}}<br>{{AFG}}
|raqib2= {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Islamic Unity of Afghanistan Mujahideen|'''Sunni Mujahideen''':]]
* [[Islamic and National Revolution Movement of Afghanistan|IRM]]<ref name=goodson/>
* [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Gulbuddin faction]]<ref name=goodson/>
* [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Gulbuddin faction]]<ref name=goodson/>
** [[Maktab al-Khadamat]]
* [[Hezb-e Islami Khalis|Khalis faction]]<ref name=goodson/>
* [[Islamic Dawah Organisation of Afghanistan|Ittehad i-Islami]]<ref name=goodson/>
* [[Jamiat-e Islami]]<ref name=goodson/>
** [[Shura-e Nazar]]
* [[Afghanistan National Liberation Front|NLF]]<ref name=goodson/>
* [[National Islamic Front of Afghanistan|NIFA]]<ref name=goodson/>
''Supported by:''<br />
{{PAK}}<ref name=goodson>Goodson, P. L. ''Afghanistanʼs Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of …''. pp. 147, 165. [http://books.google.co.il/books?id=oFCfzdmnTwQC&pg=PA147&dq=afghanistan+war+supported&hl=iw&sa=X&ei=-xv9T8LfEI200QWB_4SaBw&redir_esc=y#v=snippet&q=iran%20support&f=false]</ref><br />
{{USA}}<ref name='Oily'/><ref name="Brzezinski"/><ref name="Wilson"/><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|title="Reagan Doctrine, 1985," United States State Department|publisher=State.gov|accessdate=2011-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510151200/http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|archivedate=2007-05-10}}</ref><br />{{flag|United Kingdom}}<ref name="Wilson"/><ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski2.html Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski] — (13-iyun 1997-yil). Part 2. Episode 17. Good Guys, Bad Guys. 13-iyun 1997-yil.</ref><ref>{{Kitob manbasi|first=Gordon|last=Corera|title=MI6: Life and Death in the British Secret Service|url=https://archive.org/details/artofbetrayallif0000core|year=2011|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-0753828335}}</ref><br />{{flag|China}}<ref name=shichor>[http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA157&redir_esc=y#v=onepage&q&f=true Shichor. pp157-158]</ref><br />{{flag|Saudi Arabia}}<ref name="Brzezinski"/><ref name="Wilson"/><ref name=crile1>{{Kitob manbasi|first=George|last=Crile|title=Charlie Wilson's War: The Extraordinary Story of the Largest Covert Operation in History|url=https://archive.org/details/charliewilsonswa00cril|publisher=Atlantic Monthly Press|year=2003|isbn=0-87113-854-9}}</ref><ref name="SaudiArabia">{{Citation |year= |title=Saudi Arabia and the Future of Afghanistan |url=http://www.cfr.org/afghanistan/saudi-arabia-future-afghanistan/p17964 |access-date=2014-02-27 |archivedate=2014-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007011621/http://www.cfr.org/afghanistan/saudi-arabia-future-afghanistan/p17964 }}</ref>----
'''[[Tehran Eight|Shia Mujahedeen]]:'''
* [[Islamic Movement of Afghanistan|Harakat i-Islami]]<ref name=goodson/>
* [[Hezbollah (Afghanistan)|Afghan Hezbollah]]
* [[Al-Nasr (Afghanistan)|Nasr Party (IVOA)]]<ref name=goodson/>
* [[Corpus of Islamic Revolution Guardians of Afghanistan|COIRGA]]
* [[Revolutionary Council of Islamic Unity of Afghanistan|Shura Party]]
* [[Islamic Revolution Movement|IRM]]
* [[Union of Islamic Fighters|UOIF]]
* [[Raad Party]]
''Supported by:''<br />
{{IRI}}<ref name=goodson/>
|raqib3=
|qomondon1={{flagicon|URS|1955}} [[Leonid Brejnev]]<br />{{flagicon|URS}} [[Yuriy Andropov]]<br />{{flagicon|URS}} [[Konstantin Chernenko]]<br />{{flagicon|URS}} [[Mixail Gorbachyov]]<br />{{flagicon|URS}} [[Dmitriy Ustinov]]<br />{{flagicon|URS}} [[Sergey Sokolov]]<br />{{flagicon|URS}} [[Dmitriy Yazov]]<br />{{flagicon|URS}} [[Valentin Varennikov]]<br />{{flagicon|URS}} [[Igor Rodionov]]<br />{{flagicon|URS}} [[Boris Gromov]]<br />{{AFG|1980}} [[Babrak Karmal]]<br />{{AFG|1987}} [[Muhammad Najibulloh]]<br />{{AFG|1980}} [[Abdul Rashid Doʻstum]]<br />{{AFG|1980}} [[Abdulqodir Dagarval]]<br />{{AFG|1987}} [[Shohnavoz Tanay]]<br />{{AFG|1987}} [[Muhammad Rafiy]]
|qomondon2={{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ahmadshoh]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abdulhaq]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abdulloh Aʼzam]]<br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ismoilxon]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Gʻulbuddin Hikmatyor]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Jaloliddin Haqqoniy]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mulla Naqib]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abdul Rahim Vardak]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Fazalhaq Mujohidiy]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Burhoniddin Rabboniy]]
----
[[Muhammad Asif Muhsiniy]]<br />
Asif Qandahoriy<br />
[[Sayid Ali Behishtiy]]<br />
Mosbah Sade
|strength1 = '''[[Soviet Armed Forces|Soviet Forces:]]'''
* 115,000<ref name="Nyrop1986">{{Kitob manbasi|title=Afghanistan: A Country Study|last=Nyrop|first=Richard F.|coauthors=Donald M. Seekins|year=January 1986|publisher=United States Government Printing Office|location=Washington, DC|pages=XVIII–XXV|url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter1.pdf|chapterurl=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter1.pdf|access-date=2014-02-27|archive-date=2001-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20011103033024/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter1.pdf}}</ref>
'''[[Military of Afghanistan|Afghan Forces:]]'''
* 55,000<ref>{{Veb manbasi|author=Mark N. Katz|url=http://www.mepc.org/articles-commentary/commentary/lessons-soviet-withdrawal-afghanistan|title=Middle East Policy Council &#124; Lessons of the Soviet Withdrawal from Afghanistan|publisher=Mepc.org|date=9-mart 2011-yil|accessdate=28-iyul 2011-yil}}</ref>
|strength2 = '''Mujahideen:'''
200,000-250,000<ref>{{Veb manbasi|author=Maxime Rischard|url=http://www.global-politics.co.uk/issue6/Stahl/|title=Al Qa'ida's American Connection|publisher=Global-Politics.co.uk|accessdate=28-iyul 2011-yil|archivedate=2011-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111121131224/http://www.global-politics.co.uk/issue6/Stahl/}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111121131224/http://www.global-politics.co.uk/issue6/Stahl/ |date=2011-11-21 }}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://translate.google.no/translate?js=n&prev=_t&hl=no&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=no&tl=en&u=http%3A%2F%2Fvgd.no%2Fsamfunn%2Fhistorie%2Ftema%2F1582171%2Ftittel%2Fafghanistan-sovjet-eller-usa-sterkeste%2Finnlegg%2F28408954%2F&act=url|title=Soviet or the USA the strongest|language={{no icon}}|publisher=Translate.google.no|accessdate=28-iyul 2011-yil|arxivsana=2019-03-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190317112359/http://translate.google.no/translate?js=n&prev=_t&hl=no&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=no&tl=en&u=http%3A%2F%2Fvgd.no%2Fsamfunn%2Fhistorie%2Ftema%2F1582171%2Ftittel%2Fafghanistan-sovjet-eller-usa-sterkeste%2Finnlegg%2F28408954%2F&act=url}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.armytimes.com/news/2010/11/ap-afghanistan-milestone-112610/|title=Afghanistan hits Soviet milestone – Army News|publisher=Armytimes.com|accessdate=15-fevral 2012-yil}}</ref>
|qomondom3=
|kuch1=
|kuch2=
|kuch3=
|yoqotishlar1=14,453* 9,500 killed in combat<ref name="vfw.org"/>
* 4,000 died from wounds<ref name="vfw.org"/>
* 1,000 died from disease and accidents<ref name="vfw.org"/>

53,753 Wounded<ref name="vfw.org"/>

265 Missing<ref>{{Veb manbasi|title=Russia asks Afghanistan for help with over 200 Soviet troops missing since war in 1980s|url=http://www.foxnews.com/world/2012/10/15/russia-asks-afghanistan-for-help-with-over-200-soviet-troops-missing-since-war/|accessdate=10-iyul 2013-yil|author=Associated Press|date=15-oktabr 2012-yil}}</ref>
|qurbon2=18,000 killed<ref>{{Kitob manbasi|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&pg=PA5&dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&q&f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=15-fevral 2012-yil|isbn=9780850456912|date=1986-06-15}}{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|yoqotishlar2 = '''Mujahideen:'''
75,000-90,000 killed, 75,000+ wounded (tentative estimate)<ref>{{Kitob manbasi|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&pg=PA115&dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&q=soviet%20afghan%20war%20safronov&f=false|title=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|author=Antonio Giustozzi|publisher=Hurst|year=2000|isbn=1-85065-396-8|quote=A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}</ref>
|qurbon3=
}}
Afgʻon urushi 1979-yil 25-dekabr-1989-yil 15-fevral oraligʻida boʻlib oʻtgan.

Yangi hukumat Afgʻonistondagi real hayotni hisobga olmay islohotlar
oʻtkazishga kirishdi. Bu islohotlar SSSRda oʻtkazilgan islohotlar andozasiga
oʻtish edi. Shuning uchun ham Afgʻoniston xalqi bu islohotlarni qabul
qilmadi. Ruhoniylar hukumat siyosatini islom asoslaridan qaytish, deb
baholadi. Ular aholini sovetparast hukumatga qarshi kurashga chaqirdi.
Millionlab xalq Pokiston va Eron hududiga qochib oʻtdi. Hukumatga qarshi
kuchlar ittifoqi vujudga keldi. AXDPda birlik boʻlmadi. 1978-yil 17-avgustda
B. Karmal, Abdulqodir va boshqalar fitnada ayblanib qamoqqa olindi. Bu
omil mamlakatda fuqarolar urushi boshlanishini muqarrar qilib qoʻydi. Bu
e’lon qilinmagan urushni Gʻarb ragʻbatlantirdi.
Buning ustiga AXDP ichida hokimiyat uchun kurash boshlandi. Shunday
sharoitda, 1979-yil sentabr oyida Taraqqiy oʻldirildi. Hokimiyatni uning
oʻrinbosari, suiqasd tashkilotchisi H. Amin egalladi. Mamlakatda terror va
zoʻravonlik avj oldi. Aprel inqilobi shu bilan barham topdi.
Aprel toʻntarishi va
uning oqibatlari
271
Bu davrga kelib qurolli muxolifat kurashni kuchaytirdi. Ular Amin
hukumatini qiyin ahvolga solib qoʻydi. Hukumat qoʻshinlari nazorati ixtiyorida
faqat Kobul va yana bir nechta shahar qoldi, xolos. Shunday sharoitda
Afgʻonistonning oʻz strategik maqsadlari doirasidan chiqib ketishini istamagan
SSSR avantyuraga qoʻl urdi.
1979-yil 25-dekabrda SSSRning qoʻli bilan Amin hukumati agʻdarildi.
SSSRga sodiq boʻlgan va Pragadagi elchilik vazifasidan Afgʻonistonga kelgan
B. Karmal prezidentlik lavozimiga oʻtkazildi. 28-dekabrda SSSR oʻz harbiy
qismlarini Afgʻonistonga kiritdi. Tez orada bu qoʻshinlar soni 85 ming kishiga
yetdi. Jahon jamoatchiligi SSSRning bu harakatini qattiq qoraladi. Ayni
paytda sovet – amerika munosabatlari yanada keskinlashdi. 1982-yildan Jenevada bu masalada BMT komissiyasi ishladi.
Asosan Pokiston hududiga joylashgan muxolifatchi kuchlari AQSHning
zamonaviy qurollari bilan qurollantirildi. SSSR qoʻshinlari Afgʻonistonda 10
yil turdi. Harbiy operatsiyalarda qatnashdi. Biroq u himoya qilgan rejim
hech nimaga erisha olmadi. Xoʻsh, nega shunday boʻldi?
Chunki Afgʻoniston hukumati sovet nusxasidagi jamiyatni qurmoqchi
boʻlgan edi. Afgʻonistonda bunday jamiyatni qurishning esa iloji yoʻq edi.
Ikkinchidan, afgʻon xalqi koʻz oʻngida yangi hukumat ateistik davlat armiyasini
oʻz davlati hududiga kiritib katta gunohga botgan edi. Bunday hukumatni
qoʻllash esa undan-da katta gunoh boʻlur edi. Shu tariqa SSSR Afgʻonistonda
harbiy muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Buni yaxshi anglab yetgan M. S. Gorbachyov SSSR armiyasini Afgʻonistondan olib chiqib ketishga qaror qildi.
Va 1989-yilning fevral oyida bu vazifa amalda bajarildi. 15 mingdan ortiq
sovet jangchilari halok boʻldi.

[[Sovet]] o'z hududini janubga qarab kengaytirish ilinjida [[Afgʻoniston]] yerlariga yana ko'z olaytira boshlagan edi. O'z siyosatini, mafkurasini Afg'on yerida majburlash kuch ishlatish yo'liga o'ta boshladilar. [[SSSR]] armiyasi tish tirnog'igacha qurollangan holda tank o'qotar qurollar zirhli texnika va aeroflot xizmatidan foydalangan holda ochiqchasiga [[Afgʻoniston]] davlatiga [[Anneksiya]] harakatida bosqinchilikni boshladilar. Hatto [[BMT]] ham [[Gegamon]] davlatlar ham bunga qattiq raddiyalarini berishdilar. 
[[Afgʻoniston]] mudofaasi [[dunyo]] ning Yirik qudratili armiyasining tajovuziga qarshi tura oldi. Ammo [[Million]] lab tinch aholisi qariyalar ayollar va bolalarni [[sovet]] bosqinchilari tomonidan vahshilarcha o'ldirilgan.
[[SSSR]] ning dunyodagi mavqeyi tobora yomonlashib boraverdi va bu [[Sovet]] davlatini parchalanishiga olib keldi.

== Halok boʻlganlar ==
1988-yil [[Afgʻoniston]] prezidenti [[Najibullo]] bergan statistikaga koʻra urushda 243 ming 900 nafar odam vafot etgan. Shundan 35 ming 700 nafari ayol, 20 ming 700 nafari yosh bola. Qolganlari harbiy xizmatchilar va fuqaro erkaklar. 77 ming kishi esa yaralangan yoki nogiron boʻlgan.

[[AQSh]] manbalarida esa Sovet-Afgʻon urushida bir million odam halok boʻlgani keltiradi. Ahmad Shoh Masʼud esa bir yarim million odam halok boʻlgani, besh million odam mamlakatdan qochib chiqib ketgani haqida maʼlumot bergan. Biroq hozir [[Afgʻoniston]] hukumati oʻn yillik urushda 330 ming afgʻon halok boʻlganini aytmoqda.

Oʻn yillik urushda sobiq Ittifoq armiyasidan 14 ming 427 askar va ofitserlar, KGBning 576 ta xodimi, ichki ishlar Vazirligining 28 xodimi, oʻsha paytda SSSR chegarasida turgan 514 ta chegarachi halok boʻldi. 416 ming kishi esa kasallik (kontuziya, asab va b.) orttirib olishdi.

Afgʻon urushida ishtirok etgan sovet armiyasi 650 ming harbiy xizmatchidan iborat edi. Eng koʻp halok boʻlish 1984-yilga toʻgʻri keldi. Oʻsha yilning oʻzida sovet armiyasidan 2 ming 343 ta askar va ofitserlar oʻldirildi.
Sovet armiyasidan jami 417 ta harbiy xizmatchi asirga tushdi yoki bedarak yoʻqoldi. Shundan 130 tasi urush vaqtida asirlikdan ozod qilindi. Asirlarni ozod qilishda AQSh ham ishtirok etdi. Taxminan 30 kishi asirlikdan keyin SSSRga qaytmay, Yevropa va Amerikada yashashga qaror qildi. Shulardan uch kishi keyinchalik vataniga qaytdi.

== Qurol-aslahalar ==
Urushda Afgʻonistonning 362 ta [[tank]]i, 804 ta [[bronatransportyor]]i, 120 ta [[samolyot]]i, 169 ta [[vertolyot]]i [[mujohid]]lar tomonidan yoʻq qilindi. Shuningdek, mujohidlar [[SSSR]]ning 147 [[tank]]ini, 1 ming 314 ta [[bronamashina]]si ([[BTR]], [[BMP]] va h.)ni, 510 ta injenerlik mashinasini, 11 ming 369 ta yuk va benzovoz mashinalarini, 433 ta artilleriya texnikasini, 118 ta [[samolyot]]ini, 333 ta [[vertolyot]]ini yakson etishdi.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

{{Turgʻunlik davri}}