Al-Qoim sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi|name=Al-Qoim<br>{{lang-ar|القائم بأمر الله}}|title=[[Xalifa]]<br />[[Amir al-Moʻminin unvoni|Amir al-Moʻminin]]|succession=[[Bagʻdod xalifaligi]]ning 26-[[xalifa]]si<br />[[Abbosiy xalifalar roʻyxati|Abbosiy xalifalar]] [[Bagʻdod]]da|reign=1031-yil 29-noyabr – 1075-yil 2-aprel|predecessor=[[Al-Qodir]]|successor=[[Al-Muqtadiy]]|tugʻilgan_sanasi=1001-yil 8-noyabr<br>[[Bagʻdod]], [[Bagʻdod xalifaligi]] (hozirgi [[Iroq]])|vafot_sanasi=1076-yil 3-aprel (74 yoshida)<br>Bagʻdod, Bagʻdod xalifaligi (hozirgi Iroq)|spouse=[[Xadicha Arslon xotun]]<br/>Al-Jiha al-Qamya|issue={{plainlist|
*[[Muhammad ibn al-Qoim|Muhammad]]
*Sayyida}}|full name=Abu Jaʼfar Abdalloh ibn Ahmad al-Qodir al-Qoim biamrulloh|era dates=XI asr|dynasty=[[Abbosiylar sulolasi|Abbosiylar]]|father=[[Al-Qodir]]|mother=Qatr an-Nada|religion=[[Islom]], [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniylik]]|tasvir=TughrilCoin.jpg|tasvir_eni=300px|izoh=[[Isfahon]]da al-Qoim va sulton [[Toʻgʻrulbek]] nomlari bilan zarb qilingan [[Arab xalifaligi dinori|oltin dinor]] (hijriy 448/milodiy 1056-yil)}}
'''Abu Jaʼfar Abdulloh ibn Ahmad al-Qodir''' ({{Lang-ar|أبو جعفر عبد الله بن أحمد القادر}}), asosan, '''al-Qoim biamrulloh''' ({{Lang-ar|القائم بأمر الله||he who carries out the command of God}}) shoh nomi yoki shunchaki '''al-Qoim''' (1001-yil 8-noyabr – 1075-yil 3-aprel) nomi bilan mashhur. 1031–1075-yillarda [[Bagʻdod|Bagʻdodda]] hukmronlik qilgan [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|Abbosiy xalifa]]. U oʻzidan avvalgi xalifa [[Al-Qodir|al-Qodirning]] oʻgli boʻlgan. Al-Qoim hukmronligi xalifalikda [[Buvayhiylar|Buhayviylar sulolasi]] hokimiyatining tugashi va [[Saljuqiylar|Saljuqiylar sulolasining]] kuchayish davriga toʻgʻri keladi<ref name="Sourdel 1978a">{{Kitob manbasi |last=Sourdel |first=D. |editor=Van Donzel |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978a |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=457–8 |chapterurl=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/862/mode/2up |accessdate=8 April 2022 |chapter=AL-ḲĀ'IM BI-AMR ALLĀH}}</ref>.

== Yoshlik yillari ==
Al-Qoim 1001-yil 8-noyabrda tugʻilgan. Abbosiylar xalifasi [[al-Qodir]] (hukmronligi: 991—1031) va uning [[Armanlar|arman]] yoki [[Yunonlar|yunon]] millatiga mansub kanizagi Qatr an-Nadaning (vafoti: 1060) oʻgʻli. Al-Qoim ''Alam'' nomi bilan ham tanilgan<ref name="Richards">{{Kitob manbasi |last=Richards |first=D.S. |title=The Annals of the Saljuq Turks: Selections from al-Kamil fi'l-Ta'rikh of Ibn al-Athir |publisher=Taylor & Francis |series=Routledge Studies in the History of Iran and Turkey |year=2014 |isbn=978-1-317-83255-3 |pages=185–87}}</ref>.

Al-Qoimning otasi al-Qodir 1001-yilda oʻzining 9 yoshli oʻgʻli Muhammadni (al-Qoimning katta akasi) ''al-Gʻolib billoh'' unvoni bilan oʻziga merosxoʻr deb eʼlon qilgan{{Sfn|Sourdel|1978b}}. Biroq Muhammad otasidan oldin vafot etgan va hech qachon xalifalik taxtiga oʻtirmagan.

1030-yilda al-Qodir oʻgʻli Abu Jaʼfar, boʻlajak xalifa al-Qoimni xalifalik taxtiga merosxoʻr qilib tayinlagan. Bu qaror Buhayviy amirlaridan butunlay mustaqil ravishda qabul qilingan edi{{Sfn|Sourdel|1978b}}. Al-Qodirning oʻzi 1031-yil 29-noyabrda kasallikdan vafot etgan. Xalifa dastlab oʻz saroyida dafn etilgan, keyingi yili qabri tantanali ravishda [[Ar-Rusafa (Iroq)|ar-Rusafaga]] koʻchirib oʻtkazilgan{{Sfn|Küçükaşcı|2001}}. Al-Qoim esa 1031-yilning 12-dekabrida xalifa sifatida qasamyod qilgan<ref name="Sourdel 1978a2">{{Kitob manbasi |last=Sourdel |first=D. |editor=Van Donzel |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978a |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=457–8 |chapterurl=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/862/mode/2up |accessdate=8 April 2022 |chapter=AL-ḲĀ'IM BI-AMR ALLĀH}}</ref>.

== Hukmronligi ==
Al-Qoim hukmronligining birinchi yarmida poytaxtda deyarli bir kun ham gʻalayonlarsiz oʻtmadi. Shahar koʻpincha hukmdorsiz qolar, Buvayviy [[Amir ul-umaro|amiri]] tez-tez poytaxtdan qochishga majbur boʻlar edi.

Bu vaqtda xalifaning ixtiyoridagi shaxsiy resurslar juda cheklab qoʻyilgan edi.

[[Saljuqiylar|Saljuqiylar sulolasining]] taʼsiri kuchayib borar ekan, 1056-yilda al-Qoim [[Dovudbek|Dovudbekning]] qizi Xadicha Arslon xotunga<ref>{{Kitob manbasi |chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World |first=C. E. |last=Bosworth |title=The Cambridge History of Iran |editor=Boyle |publisher=Cambridge University Press |year=1968 |page=48}}</ref> uylangan<ref>{{Cite journal|title=Dailamīs in Central Iran: The Kākūyids of Jibāl and Yazd|first1=C. E.|last=Bosworth|journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]]|volume=8|issue=1|year=1970|pages=73–95 [p. 86]|doi=10.2307/4299634|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/05786967.1970.11834791|jstor=4299634}}</ref>.

Saljuqiylar hukmdori [[Toʻgʻrulbek]] [[Shom|Suriya]] va [[Armaniston|Armanistonni]] bosib oldi. Undan keyin esa eʼtiborini [[Bagʻdod|Bagʻdodga]] qaratdi. Bu vaqtda shahar zoʻravonlik va aqidaparastlikning soʻnggi azobini boshdan kechirayotgan edi. Togʻrulbek [[Makka|Makkaga]] qilinadigan [[Haj|haj ziyorati]] niqobi ostida katta kuch bilan [[Iroq|Iroqqa]] kirib bordi. Xalifani tinchlikni saqlab qolishga va oʻzini uning hokimiyatiga boʻysunishiga ishontirib, poytaxtga tashrif buyurish uchun ruxsat soʻradi. Keyinchalik, Toʻgʻrulbek xalifa tomonidan jamoat namozlarida [[sulton]] sifatida tan olindi. Oradan bir necha kun oʻtgach, Toʻgʻrulbekning oʻzi nafaqat xalifaga, balki buvayhiy [[Amir|amiri]] al-Malik ar-Rahimga ham sodiq boʻlishga qasamyod qilib, poytaxtga kirib bordi. Poytaxtda esa barcha hukumat aʼzolari va shahar xalqi tomonidan yaxshi kutib olindi.

Turkiy sarkarda Arslon al-Basosiriy 1058-yilda qoʻzgʻolon koʻtarib, Bagʻdodni egallab oldi. Bu vaqtda Toʻgʻrulbek ukasi bilan [[Eron|Eronda]] qoʻzgʻolon koʻtargan edi<ref name="Sourdel 1978a4">{{Kitob manbasi |last=Sourdel |first=D. |editor=Van Donzel |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978a |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=457–8 |chapterurl=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/862/mode/2up |accessdate=8 April 2022 |chapter=AL-ḲĀ'IM BI-AMR ALLĀH}}</ref>. Al-Qoim ushbu voqealar vaqtida dastlab Bagʻdodda qoldi, biroq keyinchalik al-Basosiriyning buyrugʻi bilan Anahga surgun qilindi<ref name="Sourdel 1978a4" />. Taxminan 1 yil davomida al-Basosiriy Toʻgʻrulbek bilan muzokaralarda al-Qoimni garovda ushlab turdi<ref name="Sourdel 1978a4" />. Toʻgʻrulbek muzokaralarni butunlay chetlab oʻtib, toʻgʻridan-toʻgʻri al-Qoimni qoʻriqlayotgan amirning oldiga bordi va shu orqali uning ozodligini taʼminlashga muvaffaq boʻldi<ref name="Sourdel 1978a4" />.

Al-Basosiriy vafot etib, qoʻzgʻolon barham topgach, saljuqiylar al-Qoim hokimiyati ustidan yagona hukmron kuch boʻlib qoldi<ref name="Sourdel 1978a5">{{Kitob manbasi |last=Sourdel |first=D. |editor=Van Donzel |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978a |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=457–8 |chapterurl=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/862/mode/2up |accessdate=8 April 2022 |chapter=AL-ḲĀ'IM BI-AMR ALLĀH}}</ref>. Sunniylik mazhabiga eʼtiqod qiluvchi saljuqiylar diniy masalalarda al-Qoim bilan yaqinroq boʻlishsa-da, ular bu masalada buhayviylarga koʻproq oʻxshardi<ref name="Sourdel 1978a5" />. Al-Qoim hukmronligining bu davrida mazhablararo mojarolar muhim masala edi<ref name="Sourdel 1978a5" />. 1067-yilda [[Shofiʼiylik|shofi’iylar]] huquqiy maktabiga qarashli [[al-Nizamiyya]] [[Madrasa|madrasasining]] ochilishi diqqatga sazovor voqea boʻldi. Uning ochilishi [[Hanbaliylik|hanbaliylar]] bilan oʻrtada keskinlikni kuchaytirib yubordi<ref name="Sourdel 1978a5" />. Al-Qoim saljuqiylar sultoni bilan maslahatlashmasdan turib harakat qilishni istamadi va oxir-oqibat, vaziyatni nazorat qila olmay qoldi<ref name="Sourdel 1978a5" />.

Faxr ad-Davla Muhammad ibn Muhammad ibn Johir<ref name="Hanne 20082">{{Cite journal|last=Hanne|first1=Eric|title=The Banu Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administrations|journal=Al-Masaq|year=2008|volume=20|issue=1|pages=29–45|doi=10.1080/09503110701823536|url=https://www.academia.edu/10968481|access-date=22 March 2022|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624201425/https://www.academia.edu/10968481}}</ref> 1062-yilda al-Qoim tomonidan vazir etib tayinlandi. Poytaxtga chaqirilib, unga sovgʻalar, sharaf liboslari va ''Faxr ad-Davla'' ([[Abbosiylar|sulolaning]] shon-sharafi) unvoni berildi<ref name="Hanne 20082" />. Sibt ibn al-Javziyning yozishicha, unga ''Sharof al-vuzaroʼ'' unvoni ham berilgan<ref name="Hanne 20082" />.

Faxr ad-Davlaning dastlabki mansab davri 1068-yilga<ref name="Ibn al-Banna 2">{{Cite journal|last=Makdisi|first1=George|title=Autograph Diary of an Eleventh-Century Historian of Baghdād--II|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|year=1956|volume=18|issue=2|pages=239–60|doi=10.1017/S0041977X00106834|jstor=609982|url=https://www.jstor.org/stable/609982|access-date=27 March 2022}}</ref> qadar davom etgan. Keyinchalik bir qator huquqbuzarliklar sodir etganligi sababli (''zunub'') lavozimidan boʻshatilgan<ref name="Hanne 20083">{{Cite journal|last=Hanne|first1=Eric|title=The Banu Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administrations|journal=Al-Masaq|year=2008|volume=20|issue=1|pages=29–45|doi=10.1080/09503110701823536|url=https://www.academia.edu/10968481|access-date=22 March 2022|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624201425/https://www.academia.edu/10968481}}</ref>. Bunga uning ''Bob al-Hujrada'' (Maxfiy xonada) ruxsatsiz boʻlganligi va [[Adud ud-Davla|Adud ad-Davlaning]] tantanali liboslarini kiyib yurishi ham sabab boʻlgan<ref name="Hanne 20083" />. Boshqacha qilib aytganda, u oʻz vakolat doirasidan tashqarida boʻlgan harakatlarni ham amalga oshirgan<ref name="Hanne 20083" />. Abu Ali ibn al-Bannaning maʼlumotlariga koʻra, Faxr ad-Davla 1068-yil 9-sentyabr seshanba kuni lavozimidan ozod etilgan<ref name="Ibn al-Banna 2" /><ref name="Hanne 20083" />. Payshanba kuni (11-sentabr) kechasi Bagʻdoddan chiqarib yuborilgan va oxir-oqibat Banu Mazyod hukmdori Nur ad-Davla Dubays saroyiga yoʻl olgan<ref name="Ibn al-Banna 2" />. Keyinchalik uning ortidan buyumlari ham yuborilgan<ref name="Ibn al-Banna 2" />.

Faxr ad-Davlaning oʻrniga xalifalik vaziri lavozimi uchun qizgʻin kurash kechgan<ref name="Hanne 20084">{{Cite journal|last=Hanne|first1=Eric|title=The Banu Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administrations|journal=Al-Masaq|year=2008|volume=20|issue=1|pages=29–45|doi=10.1080/09503110701823536|url=https://www.academia.edu/10968481|access-date=22 March 2022|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624201425/https://www.academia.edu/10968481}}</ref>. Ular orasida uch kishining nomzodi jiddiy koʻrib chiqilgan, biroq ularning hech biri vazir lavozimini egallamagan<ref name="Ibn al-Banna 22">{{Cite journal|last=Makdisi|first1=George|title=Autograph Diary of an Eleventh-Century Historian of Baghdād--II|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|year=1956|volume=18|issue=2|pages=239–60|doi=10.1017/S0041977X00106834|jstor=609982|url=https://www.jstor.org/stable/609982|access-date=27 March 2022}}</ref>. Xalifaning dastlabki tanlovi Abu Shujo al-Ruzravariyning otasi Abu Yaʼla boʻlgan, biroq Abu Yaʼla 11-sentyabr kuni Faxr ad-Davla Bagʻdodni tark etmasidan oldin vafot etgan<ref name="Ibn al-Banna 22" /><ref name="Ibn al-Banna 3">{{Cite journal|last=Makdisi|first1=George|title=Autograph Diary of an Eleventh-Century Historian of Baghdād--III|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|year=1957|volume=19|issue=1|pages=13–48|doi=10.1017/S0041977X00119184|jstor=609630|url=https://www.jstor.org/stable/609630|access-date=27 March 2022}}</ref>. Yana bir nomzod Ibn Abdurahim boʻlib, unga vazirlikka tayinlanganligi haqida xabar yetkazilgan. Biroq orada kimdir xalifaga uning oʻtmishda qilgan ayanchli qilmishi haqida xabar yetkazgan. Unga koʻra, Ibn Abdurahim 1058-yilda al-Basosiriy qozgʻolon koʻtargan vaqtda uning yonida boʻlgan va xalifa saroyini talon-taroj qilishda, shuningdek, haram ayollariga hujum qilishda ishtirok etgan<ref name="Hanne 20084" /><ref name="Ibn al-Banna 3" />. Shundan soʻng, uning nomzodligi darhol bahsdan olib tashlangan<ref name="Hanne 20084" />. Ibn al-Bannaning yozishicha, bu vaqtda, taxminan noyabr oyining oʻrtalarida, al-Qoim Faxr ad-Davlani vazirlikka qayta tiklaydi, degan mish-mishlar tarqala boshlagan<ref name="Ibn al-Banna 22" />. Shuningdek, oʻsha vaqtda Abu al-Ala ismli yana bir [[Hanbaliylik|hanbaliy nomzodi]] ham vazirlikka tayinlash uchun koʻrib chiqilgan, biroq u ham hech qachon ushbu lavozimga kirishmagan<ref name="Ibn al-Banna 3" />.

Bu orada Nur ad-Davla Dubays Faxr ad-Davla nomidan xalifaga iltijolar qilib turgan<ref name="Hanne 20085">{{Cite journal|last=Hanne|first1=Eric|title=The Banu Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administrations|journal=Al-Masaq|year=2008|volume=20|issue=1|pages=29–45|doi=10.1080/09503110701823536|url=https://www.academia.edu/10968481|access-date=22 March 2022|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624201425/https://www.academia.edu/10968481}}</ref>. Oxir-oqibat, Faxr ad-Davla xalifalik vaziri sifatida shaharga qaytarilgan<ref name="Hanne 20085" />. Bir guruh maʼmuriy amaldorlar 7-dekabr yakshanba kuni Bagʻdodga qaytishi oldidan u bilan uchrashish uchun chiqishgan<ref name="Ibn al-Banna 32">{{Cite journal|last=Makdisi|first1=George|title=Autograph Diary of an Eleventh-Century Historian of Baghdād--III|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|year=1957|volume=19|issue=1|pages=13–48|doi=10.1017/S0041977X00119184|jstor=609630|url=https://www.jstor.org/stable/609630|access-date=27 March 2022}}</ref>. Ibn al-Bannaning kundaligida uning Bagʻdodga qaytib kelgan sanasi 1068-yil 10-dekabr chorshanba kuni etib koʻrsatilgan<ref name="Ibn al-Banna 32" />. Butun olomon, xalifalik qoʻshini, saroy aʼzolari va yuqori mansabli shaxslar uni kutib olish uchun chiqqan<ref name="Ibn al-Banna 32" />. 29-dekabr kuni Faxr ad-Davlaga vazirlik liboslari tayyorlangan va 31-dekabr chorshanba kuni topshirilgan<ref name="Ibn al-Banna 32" />. Ertasi kuni odamlar tabriklash uchun uning oldiga borishgan<ref name="Ibn al-Banna 32" />. 1069-yil 2-yanvar juma kuni Faxr ad-Davla sharaf liboslarida ot minib Jomiy al-Mansurga borgan. Bu safar ham butun olomon uni koʻrgani yigʻilgan, baʼzi joylarda esa uning sharafiga tanga sochilgan<ref name="Ibn al-Banna 32" />.

Al-Qoim Faxr ad-Davlaga va uning oʻgʻli Amid ad-Davlaga keng koʻlamli vazifalarni ishonib topshirgan<ref name="Hanne 20086">{{Cite journal|last=Hanne|first1=Eric|title=The Banu Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administrations|journal=Al-Masaq|year=2008|volume=20|issue=1|pages=29–45|doi=10.1080/09503110701823536|url=https://www.academia.edu/10968481|access-date=22 March 2022|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624201425/https://www.academia.edu/10968481}}</ref>. Taxminan 1071-yilda Faxr ad-Davla va Saljuqiylar maʼmuriyati oʻrtasida faxriy liboslar almashinuvi marosimi kechikishi bilan bogʻliq diplomatik kelishmovchilik yuz bergan<ref name="Hanne 20086" />. [[Alp Arslon]] 1072-yilda vafot etgan vaqtda rasmiy ravishda Banu Johir, shuningdek, al-Qoim va yangi saljuqiy sultoni [[Malikshoh|Malikshoh I]] oʻrtasida sadoqat va sharaf liboslarini almashishni vazifasi yuklatilgan edi<ref name="Hanne 20086" />. 1073-yil 26-sentyabrda Faxr ad-Davla hanbaliy olimi (munozarali) Ibn Oqilning xalifalik sudida oʻz eʼtiqodlaridan ochiqchasiga voz kechishi toʻgʻrisidagi hujjat imzolanishini nazorat qilgan<ref name="Makdisi 1997">{{Kitob manbasi |last=Makdisi |first=George |title=Ibn 'Aqil: Religion and Culture in Classical Islam |date=1997 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-0960-1 |pages=3–5 |url=https://books.google.com/books?id=f6YxEAAAQBAJ&pg=PA5 |accessdate=28 March 2022}}</ref>. Ushbu hujjat oʻrta asrlardan to hozirgi kunga qadar saqlanib qolgan yagona hujjat hisoblanadi<ref name="Makdisi 1997" />.

Al-Qoim va undan oldingi xalifalar davrida adabiyot, ayniqsa, [[Fors tili|fors]] adabiyoti Buvayhiylar homiyligida ravnaq topgan. Mashhur faylasuf [[Forobiy|al-Forobiy]] (vafoti: 950), sharqda arab shoirlarining eng buyuki sifatida tan olingan [[Mutanabbiy|al-Mutanabbiy]] (vafoti: 965) va fors tib olimi Abu Ali Husayn ibn Abdulloh ibn Sino ([[Abu Ali ibn Sino|Avitsenna]], 1037-yilda vafot etgan) aynan oʻsha davrda yashab, faoliyat yuritgan.

1058-yilda [[Bahrayn|Bahraynda]] [[Abdulqays]] qabilasining aʼzolari va ming yillik [[Ismoiliylar|Ismoiliy]] [[Qarmatlar|Qarmatiylar]] davlati oʻrtasida al-Qoim nomidan ''[[xutba]]'' oʻqish boʻyicha kelishmovchilik Abu al-Bahlul al-Avvom boshchiligidagi qoʻzgʻolonga turtki boʻldi. Qarmatiylar hukmronligi va nihoyat 1067-yilda al-Hasada qulagan Qarmatiylar davlatining parchalanishiga olib keldi<ref>{{Kitob manbasi |first=Curtis E. |last=Larsen |title=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society |publisher=University Of Chicago Press |year=1984 |isbn=0-226-46906-9 |page=[https://archive.org/details/lifelanduseon00curt/page/65 65] |url=https://archive.org/details/lifelanduseon00curt/page/65}}</ref>.

== Oilasi ==
Al-Qoimning xotinlaridan biri Abu Nasr ibn Buvayhning singlisi boʻlib, u ''Molik Rahim'' nomi bilan ham mashhur edi. Molik Rahim 1049—1050-yillarda vafot etgan<ref name="Massignon">{{Kitob manbasi |last=Massignon |first=L. |title=The Passion of Al-Hallaj, Mystic and Martyr of Islam, Volume 2: The Survival of Al-Hallaj |publisher=Princeton University Press |series=Bollingen Series |year=2019 |isbn=978-0-691-65721-9 |page=142}}</ref>. Xalifaning yana bir xotini [[Dovudbek|Dovudbekning]] qizi Xadicha Arslon xotun boʻlgan<ref>{{Kitob manbasi |last=Massignon |first=L. |title=The Passion of Al-Hallaj, Mystic and Martyr of Islam, Volume 2: The Survival of Al-Hallaj |publisher=Princeton University Press |series=Online access with JISC subscription agreement: ACLS Humanities E-Books |year=2019 |isbn=978-0-691-65721-9 |page=162}}</ref>. Saljuqiylar sulolasi hokimiyati kuchayib borgach, al-Qoimning yagona oʻgʻli Zaxirat al-Mulk Abu al-Abbos Muhammad Xadicha Arslonga uylangan. Biroq Muhammad vafot etgach, 1056-yilda Xadicha Arslon al-Qoimga turmushga chiqqan. 1075-yilda xalifaning vafotidan keyin Ali ibn Faramurz Xadichaga uylangan{{Sfn|Lambton|1988}}. Shuningdek, al-Qoimning armanlardan boʻlgan al-Jiha al-Qamya ismli kanizagi ham boʻlgan<ref name="Rudainy">{{Veb manbasi |muallif=Rudainy |ism=Al |sarlavha=The Role of Women in the Būyid and Saljūq Periods of the Abbasid Caliphate (339-447/9501055&447-547/1055-1152): The Case of Iraq |nashriyot=University of Exeter |sana=June 12, 2015 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/handle/10871/17529 |qaralgan sana=April 14, 2024}}</ref>.

Al-Qoimning yagona oʻgʻli Muhammadning al-Muqtadiy ismli farzandi bor edi. Al-Muqtadiy ''Qurrut al-Ayn'' nomi bilan ham tanilgan Urjuvan ismli [[Armanlar|arman]] kanizagidan<ref>Bennison, Amira K. (2009) ''The Great Caliphs: The Golden Age of the 'Abbasid Empire''. Princeton: Yale University Press, p. 47. {{ISBN|0300167989}}</ref> tugʻilgan<ref name="Richards2">{{Kitob manbasi |last=Richards |first=D.S. |title=The Annals of the Saljuq Turks: Selections from al-Kamil fi'l-Ta'rikh of Ibn al-Athir |publisher=Taylor & Francis |series=Routledge Studies in the History of Iran and Turkey |year=2014 |isbn=978-1-317-83255-3 |pages=185–87}}</ref>.

Al-Qoimning Sayyida ismli qizi ham boʻlgan<ref name="Rudainy Saud 2015 b187">{{Veb manbasi |muallif=Rudainy |ism=Al |sarlavha=The Role of Women in the Būyid and Saljūq Periods of the Abbasid Caliphate (339-447/9501055&447-547/1055-1152): The Case of Iraq |nashriyot=University of Exeter |sana=June 12, 2015 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/handle/10871/17529 |qaralgan sana=April 14, 2024}}</ref>. 1061-yilda Saljuqiy sultoni [[Toʻgʻrulbek]] Ray qozisini Bagʻdodga yuborib, undan Sayyidaning qoʻlini soʻragan{{Sfn|Lambton|1988}}. Nikoh shartnomasi 1062-yilning avgust-sentyabr oylarida [[Tabriz]] tashqarisida tuzilgan boʻlib, nikoh ulushi yuz ming dinor boʻlgan{{Sfn|Lambton|1988}}. Sayyida 1063-yilning mart-aprel oylarida sulton saroyiga keltirilgan{{Sfn|Lambton|1988}}. Toʻgʻrulbekning vafotidan keyin uning oʻrniga oʻtirgan sulton [[Alp Arslon]] Sayyidani 1064-yili Bagʻdodga qaytarib yuborgan{{Sfn|Lambton|1988}}. Sayyida 1102-yil 20-oktyabrda vafot etgan{{Sfn|Lambton|1988}}<ref>{{Kitob manbasi |last=al-Athīr |first=I.D.I. |title=The Chronicle of Ibn Al-Athīr for the Crusading Period from Al-Kāmil Fīʼl-taʼrīkh |url=https://archive.org/details/chronicleofibnal0000ibna |publisher=Ashgate |series=Crusade texts in translation |year=2006 |isbn=978-0-7546-4077-6 |page=[https://archive.org/details/chronicleofibnal0000ibna/page/74 74]}}</ref>.

== Oʻlimi ==
Al-Qoim oʻlimidan oldin nabirasi va vorisi al-Muqtadiyga Banu Johir qabilasini oʻz mavqeida saqlab qolishni maslahat bergan<ref name="Hanne 2008">{{Cite journal|last=Hanne|first1=Eric|title=The Banu Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administrations|journal=Al-Masaq|year=2008|volume=20|issue=1|pages=29–45|doi=10.1080/09503110701823536|url=https://www.academia.edu/10968481|access-date=22 March 2022|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624201425/https://www.academia.edu/10968481}}</ref>.

Al-Qoim 1074-yil 3-aprelda 73 yoshida vafot etgan<ref name="Richards3">{{Kitob manbasi |last=Richards |first=D.S. |title=The Annals of the Saljuq Turks: Selections from al-Kamil fi'l-Ta'rikh of Ibn al-Athir |publisher=Taylor & Francis |series=Routledge Studies in the History of Iran and Turkey |year=2014 |isbn=978-1-317-83255-3 |pages=185–87}}</ref>. Uning oʻrniga nabirasi al-Muqtadiy Bagʻdod xalifaligining 27-xalifasi etib tayinlangan.

== Yana qarang ==

* [[Qavurt]], xalifa Al-Qoimning kuyovi.
* [[Faxr ad-Davla ibn Johir]], al-Qoim qoʻl ostidagi vazir.
* [[Abu Mansur ibn Yusuf]], mashhur Bagʻdod savdogari, al-Qoimning maxfiy maslahatchisi.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{The Cambridge History of Iran | volume = 5 | last = Bosworth | first = C. E. | author-link = C. E. Bosworth | chapter = The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217) | pages = 1–202 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA1}}
* {{cite book | last = Busse | first = Heribert | title = Chalif und Grosskönig - Die Buyiden im Irak (945-1055) | trans-title = Caliph and Great King - The Buyids in Iraq (945-1055) | language = German | orig-year = 1969 | year = 2004 | location = Würzburg | publisher =  Ergon Verlag | isbn = 3-89913-005-7}}
* {{TDV Encyclopedia of Islam | volume = 24 | first = Mustafa Sabri | last = Küçükaşcı | title = Kādi̇r-Bi̇llâh |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kadir-billah | pages = 127–128}}
* {{EI2 | last = Sourdel | first = D. | authorlink = Dominique Sourdel | title = al-Ḳādir Bi’llāh |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_3761 | volume = 4 | pages = 378–379 |year=1978b}}
* {{cite book | last=Lambton | first=A.K.S. | title=Continuity and Change in Medieval Persia | url=https://archive.org/details/continuitychange0000lamb | publisher=Bibliotheca Persica | series=Bibliotheca Persica | year=1988 | isbn=978-0-88706-133-2 }}
* ''This text is adapted from [[William Muir]]'s [[public domain]], The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall.''
{{Start box}}
{{S-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||1001||1075-yil 2-aprel}}
{{S-rel|su}}
{{S-bef|before=[[Al-Qodir]]}}
{{S-ttl
| title = [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar]] [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|xalifasi]]
| years = 1031-yil 29-noyabr – 1075-yil 2-aprel
}}
{{S-aft|after=[[Al-Muqtadiy]]}}
{{S-end}}

{{Abbosiy xalifalari}}
{{Authority control}}

[[Turkum:XI asr Abbosiy xalifalari]]
[[Turkum:1001-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1075-yilda vafot etganlar]]