Algoritm

Ал-Хоразмийнинг "Алгебра" сарлавҳа саҳифаси

Ал-Хоразмий Совет тамғасида

Алгоритм — маълум бир турга оид масалаларни ечишда ишлатиладиган амалларнинг муайян тартибда бажарилиши ҳақидаги аниқ қоида (дастур). Кибернетика ва математиканинг асосий тушунчаларидан бири. Ўрта асрларда саноқнинг ўнли тизими бўйича тўрт арифметик амал бажариладиган қоидани алгоритм деб аташган. Бу қоидаларни математикага ИХ асрда ал-Хоразмий киритган. Европада бундай қоидалар унинг туғилган юртига нисбатан лотинчалаштирилган (Алгоритмус ёки Алгоритҳмус шаклида „алгоризм“ дейилган), кейинчалик „алгоритм“га айланган. Фанда „Евклид алгоритми“, „Ғиёсиддин Коший алгоритми“, „Лауре алгоритми“, „Марков алгоритми“ деб аталувчи алгоритмлар маълум. Алгоритм тушунчаси тобора кенгайиб бориб, кибернетиканинг назарий ва мантиқий асоси ҳисобланган алгоритмлар назарияси пайдо бўлди. Ўзбекистонда бир неча илмий тадқиқот муассасалари ва ҳисоблаш марказларида алгоритмдан фойдаланиш соҳасида самарали ишлар олиб борилмоқда. Масалан, Ўзбекистон Фанлар Академияси „Кибернетика“ илмий ишлаб чиқариш бирлашмасида, Ўзбекистондаги барча университетларда, Тошкент давлат техника университетида, Ўзбекистон Республикаси Макроиқтисод ва статистика вазирлиги қошидаги Ҳисоблаш маркази ва бошқа муассасаларда олиб борилаётган ишлар бунга мисол бўла олади.

Хусусиятлари

• Аниқлик (детерминистик) — ҳар бир вақтда алгоритмнинг кейинги қадами унинг мазкур ҳолати билан тўлиқ аниқланади.
• Тушунарлилик — алгоритм фақат уни бажарувчиси учун тушунарли буйруқлардан иборат бўлиши шарт.
• Якунланиши — алгоритм албатта чекли қадамдан сўнг якунлашиши лозим.

Турлари

• Чизиқли алгоритм — барча кўрсатмалари ҳеч қандай шарциз, фақат кетма-кет бажариладиган жараёнлар.
• Тармоқланувчи алгоритм — ҳисоблаш жараёни қандайдир берилган шартнинг бажарилишига қараб турли тармоқлар бўйича давом эттириладиган ва ҳисоблаш жараёнида ҳар бир тармоқ фақат бир марта бажариладиган жараёнлар.
• Такрорланувчи алгоритм — бирон бир шарт текширилиши ёки қандайдир параметрнинг ҳар хил қийматлари асосида алгоритмда такрорланиш юз берадиган жараёнлар.
• Аралаш (комбинациялашган) алгоритм — таркибида бир неча турдаги алгоритмлар қатнашган алгоритмдир.