Alkimyo sahifasining manbasini koʻrish

{{wikify}}
'''Alkimyo''' — 1) kimyo fanining [[Arab tili|arabcha]] nomi; 2) hozirgi [[kimyo]]<nowiki/>ning ibtidosi. Alkimyoning rivojlanishi uch davrga boʻlinadi: 1-davr — II-VI [[II-VI asrlar|asrlar]], ikkinchi davr — XII-XIV asrlar va uchinchi davr — XV-XVII asrlar. Bu davrlarda [[Misr]], [[Xitoy]], As-[[suriya]], [[Movarounnahr]] va [[Hindiston|Hindistonda]] hamda [[Yevropa]]<nowiki/>da alkimyoning asosiy masalasi „past va noraso“ metallarni [[oltin]] va [[kumush]]<nowiki/>ga aylantirishdan iborat boʻlgan. [[Olim]]<nowiki/>lar [[Metallar|metal]]<nowiki/>larni bir-biriga qorishtirib oltin va kumush [[qotishma]]<nowiki/>larini tayyorlashgan. [[VIII asr]] oxiri va [[IX asr]] boshlariga kelib [[qishloq xoʻjaligi]], [[Kon sanoati|konchilik]] va [[hunarmandchilik]] ishlari birmuncha rivoj topdi. Bu esa oʻz navbatida [[Tabiiy fanlar|tabiiy fan]]<nowiki/>larning rivojlanishiga imkon berdi. Konchilik, [[Koʻnchilik|ko'nchilik]], [[shisha]] va [[qogʻoz]] tayyorlash ishlari kimyo ilmining rivojiga taʼsir koʻrsatdi. Sohaning yetuk olimlari yetishib chiqdi. Shulardan biri oʻrta asr [[kimyogar]]<nowiki/>larining ustozi [[Jobir ibn Xayyom]] (721-813) metallarning vujudga kelishi nazariyasini ishlab chiqdi. Olimning fikricha, yer ostida ikki xil [[Bugʻlanish|bug'lanish]] amalga oshib, birinchisi nam, ikkinchisi yer moddasidan koʻtariladigan quruq bugʻ boʻlib, [[tutun]]<nowiki/>dan iborat. Nam bugʻdan [[simob]], quruq tutundan [[oltingugurt]] hosil boʻladi. Oʻsha paytda maʼlum boʻlgan [[mis]], [[qoʻrgʻoshin]], [[qalay]] va [[rux]] „noraso“ metallar qatoriga kiritilgan. Oltin bilan kumush tarkibi toza boʻlib, qolganlari aralashmalardan tashkil topgan degan fikrlar bildirilgan. „Noraso“ metallarni „takomillashtirish“ va „tuzatish“ orqali oltin va kumushga aylantirish mumkin degan gʻoya ilgari surilgan. Bu murakkab vazifani amalga oshirish uchun ana shu metallarga iksirdan ozgina qoʻshish kifoya qiladi deb oʻylaganlar. [[Jobir ibn Xayyom]] har qanday taxmin aniq maʼlumotlar bilan tasdiqlangandagina qabul qilinishi mumkin deb yozgan. Kimyoda faqat tajribalarga suyanib ish koʻrish kerakligini ham taʼkidlaganligi maʼlum. [[Oʻrta asr]]<nowiki/>larda sharqning ikkinchi bir kimyogari Ar-Roziy [[Arastu|Aristotel]] fikrlariga toʻzatish kiritdi. Uning fikricha, metallar murakkab moddalar boʻlib, oʻziga xos xossa va xususiyatlarga ega. U koʻplab tajribalar oʻtkazdi. Ar-Roziy oʻzining 200 dan ortiq ilmiy ishlarida, shu jumladan kimyoga oid mashhur „Sirlar kitobi“ asarida oʻsha davr kimyosida qoʻllangan barcha moddalar, asbob-anjomlar va tadbirlarni mufassal bayon etdi. Roziy ham, Jobir singari, iksir yordamida bir metallni ikkinchi metallga aylantirish mumkin deb oʻylardi; bundan tashqari, metallarni turli nisbatda bir-biriga qoʻshish orqali ham oltinga oʻxshash metall hosil qilish ustida koʻp tajribalar oʻtkazdi. Biroq Roziy shu usudda tayyorlangan metallar koʻrinish jihatidan oltinga oʻxshasada, hali ular yuqori sifatli oltin emas deb taʼkidladi. Buning isboti uchun u oʻsha qotishmalarni oʻz tarkibiy qismlariga ajratdi. Xorazmlik ikki olim — Abu Abdullo Muhammad ibn Yusuf Kotibiy Xorazmiy va Abdulhakim ibn Abdulmalik al-Kosiy ham kimyo tarixiga katta hissa qoʻshdilar. Oʻrta Osiyoda, umuman, Sharqda kimyo fanining taraqqiyotida buyuk tabib va faylasuf Abu Ali ibn Sinoning roli ham nihoyatda katta. Ibn Sino kimyogarlarning oddiy metallarni oltinga aylantirish toʻgʻrisidagi fikrlariga keskin qarshi chiqdi. Metallarning paydo boʻlishi masalasida u ham Jobir nazariyasiga oʻxshash nazariyani ilgari surdi; ammo Ibn Sinoning fikricha, oʻsha davrda maʼlum boʻlgan har qaysi metall oʻzicha alohida bir moddadir (biror yagona metallning turi emas). Bir metallni ikkinchisiga aylantirish uchun uning tarkibiy qismlari (oltingugurt, simob va boshqa aralashmalar) orasidagi nisbatni oʻzgartirish kerak. Vaholanki biz bu nisbatning qanday ekanligini bilmaymiz, demak, uni oʻzgartirishga qodir emasmiz, deydi Ibn Sino. Ibn Sinoning metallar murakkab tarkibli moddalar ekanligi haqidagi fikri fandan uzoq boʻlsa ham, uning oddiy metallarni iksir yordamida oltinga aylantirish mumkin degan nazariyaga qarshi chiqib yozgan mulohazalari oʻrta asr Alkimyosining ilmiy kimyoga oʻsib oʻtishida katta rol oʻynadi. Oʻrta asr kimyogarlari oddiy metallarni oltinga aylantirish haqidagi oʻz nazariyalarini amalga oshirish yoʻlida koʻp kuch va vaqt sarfladilar. Natijada ular turli moddalar va asboblarni kashf etdilarki, bularning koʻp qismi hozirgi kimyo ilmida keng qoʻllanadi. Alkimyo sohasida oʻtkazilgan tadqiqotlar tufayli metallurgiyani rivojlantirishga, [[keramika]], shisha, millionlab tonna [[Nitrat kislotasi|nitrat kislota]] ishlab chiqarishga, gazmollarni boʻyash ishlarini maromiga yetkazishga, [[novshadil]], [[kinovar]]<nowiki/>dan simobni ajratib olish va boshqa ishlarni amalga oshirishga muvaffaq boʻlindi. Amalgama (oltin suvini yuritish) kabi muhim ishlar ham alkimyogarlar xizmatining samarasidir.

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

{{OʻzME}}


{{chala}}

[[Turkum:Alkimyo]]