Amudaryo sahifasining manbasini koʻrish

<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->{{Daryo
 |Nomi                       = Amudaryo
 |Asl nomi                     = {{lang-fa|'''آمودریا'''}}
 |Tasvir                      = Amu darya delta.jpg
 |Tasvirga izoh                   = Amudaryo deltasining samodan koʻrinishi
 |Xarita                      =Amudaryamap.jpg 
 |Xaritaga izoh                   = irmoqlar 
 |Uzunligi                     = 2400
 |Havza maydoni                   = 534739
 |Havzasi                      = [[Orol dengizi]]
 |Daryolar havzasi                 = 
 |Suv sarfi                     = 2525
 |Oʻlchangan joyi                  = 
 |Boshlanishi                    = 
 |Boshlanish joyi                  = 
 |Boshlanish joyining balandligi          = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Quyilishi                     = yoʻq, avvallari [[Orol dengizi]]ga quyilar edi
 |Quyilish joyi                   = 
 |Quyilish joyining balandligi           = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Daryo burilishi                  = 
 |Davlat                      = [[Afgʻoniston]], [[Tojikiston]],<br>[[Turkmaniston]] va [[Oʻzbekiston]]
 |Mintaqa                      = 
 |Tuman                       = 
 |Vikiombordagi turkum               = 
}}
'''Amudaryo''' (tarixiy manbalarda: Oks, Oksus, Oksos, Jayxun, Oʻkuz, Balx, Vaxsh, Amul) — [[Turkiston]] o‘lkasidagi eng sersuv, yirik daryo. Daryo uzunligi 2400&nbsp;km, daryo deltasi 534 739&nbsp;km². Amudaryo hozirgi [[Tojikiston]]ning [[Pomir]] togʻi etaklaridagi [[Panj]] va [[Vaxsh]] daryolarining birlashuvidan boshlanib [[Oʻzbekiston]], [[Afgʻoniston]] va [[Turkmaniston]] hududlaridan oʻtadi va tobora qurib borayotgan [[Orol dengizi]]ga quyiladi.

== Nomi ==
Tarixiy manbalarda Amudaryo turli xalqlar tomonidan farqli nomlar bilan atalgan. Yunon, lotin va oʻrta asr Yevropa manbalarida daryo '''Oks''', '''Oksus''' yoki '''Oksos''', arab manbalarida esa '''Jayxun''' shaklida tilga olingan. Mahalliy xalqlar daryoga dastlab '''Oʻkuz''', '''Balx''' va '''Vaxsh''', keyinchalik esa '''Amul''' nomini bergan{{OʻzME-A}}. „Oks“ nomining etimologiyasi borasida olimlar turli xulosalarga kelgan. V. V. Bartold va B. Gʻofurov ushbu nomni suv xudosi Vaxsh (Oxsho) bilan bogʻlasa, S. P. Tolstov, Ya. Gʻ. Gʻulomov hamda H. Hasanov uni qadimgi turkiy tildagi „daryo“ maʼnosini anglatuvchi „oʻquz“ soʻzining fonetik varianti deb hisoblaydi{{OʻzME-O}}. Daryoning qadimiy nomlaridan biri boʻlgan „Jayxun“ nomi qadimgi turk tilidagi „joy“ va „xun“ soʻzlaridan kelib chiqqan boʻlib, „xunlar yashaydigan joy“ degan maʼnoni bildiradi. Ushbu toponim Eftaliylar (Oq xunlar) davlati hamda Turk xoqonligi davrida keng qoʻllangan{{OʻzME-J}}.

== Flora va faunasi ==
Amudaryo vodiysi va deltasi toʻqay landshafti bilan ajralib turadi. Hozirgi vaqtda Amudaryoning quyi oqimidagi toʻqaylarda 61 turdagi toʻqay oʻsimliklari mavjud. Bulardan toʻqay oʻsimliklarining asosiy guruhiga [[turangʻil]], [[tol]] (5 tur), [[jiyda]] (1 tur), [[yulgʻun]], [[chingʻil]], klematis, gospel, [[qizilmiya]] kiradi. Toʻqaylarning buta zonasini asosan doimiy tuproq namligi va shoʻrlanish jarayoni bilan bogʻliq turlar bilan qoplangan. Bular yulgʻun, [[ajiriq]],
[[olabuta eshakshoʻra]], parnolistnik, kermek, [[oqbosh]], qorabarak va turli [[shoʻra]]lardir.

Amudaryo suvlarida [[taqir]], qushqoʻnmas, [[Orol mo‘ylovdori]], [[laqqa baliq]], [[leshch]], chexon, oʻtkir qanot, oq amur, kumush sazan uchraydi.

Daryo qirilib ketish arafasida turgan endemik [[Amudaryo katta kurakburuni|Amudaryo katta kurakburun]]larining yagona yashash havzasi hisoblanadi.

Badaytoʻqay va boshqa toʻqaylarda [[shoqol]] koʻp uchraydi. Butalar orasida boʻrsiq yashaydi, vaqti-vaqti bilan qamish mushugi va [[tulki]] uchrab turadi. Toʻqaylardagi hasharotxoʻrlar quloqli [[tipratikan]] va ola koʻrsichqon yashaydi. Kemiruvchilardan tolay quyon va uy sichqonchasi juda koʻp; lamel tishli kalamush, kunduzgi gerbil va boshqalar keng tarqalgan. Tuyoqli hayvonlardan toʻqayning barcha qismida yovvoyi [[choʻchqa]], Badaytoʻqayda [[buxoro bugʻusi]] yashaydi. Toʻqaylarda choʻl kalkoʻzi va naqshli ilon koʻp uchraydi. Qirgʻoq chetlarida [[oʻqilon]], [[dasht agamasi]] va [[Oʻrta Osiyo toshbaqasi]] yashaydi. Amudaryo deltasida va koʻllar yaqinida [[suv ilon]]i bor.

== Tarixi ==
Amudaryo quyi va oʻrta toʻrtlamchi davrda [[Qoraqum]] choʻli orqali oʻtib, [[Kaspiy dengizi]]ga quyilgan, togʻlardan suv oqimi bilan keltirilgan oqiziqlarning yotqizilishi natijasida qumlar tarkib topgan. Bu haqda [[Abu Rayhon Beruniy]] „Amudaryo tarixi“ asarida yozib qoldirgan. Yuqori toʻrtlamchi davrda Amudaryo hozirgi oʻzani boʻyicha oqqan. Miloddan avvalgi 10-ming yillikdan 2-ming yillikkacha [[Xorazm]] botigʻini va qisman [[Sariqamish Botigʻi|Sariqamish botigʻini]] toʻldirgan. Oqimining bir qismi janubga oqib, hozirgi [[Oʻzboʻy]] oʻzanini vujudga keltirgan va Kaspiy dengiziga quyilgan. Shu davrda Sariqamish boʻyi deltasi tarkib topgan. Miloddan avvalgi 3—2-mingyilliklar orasida Amudaryo hozirgi Tuyamoʻyin qisigʻidan shimolga, Oqchadaryo oʻzanidan oqib Orol dengiziga uning janubi-sharqidan quyilgan va [[Oqchadaryo]] deltasi tarkib topgan. Miloddan avvalgi 2—1-mingyilliklarda Amudaryo hozirgi yoʻnalishda, yaʼni Orol dengiziga janubdan quyila boshlagan. Miloddan avvalgi 1-mingyillikning oʻrtasida hozirgi Orolboʻyi [[Amudaryo deltasi]] (Orolboʻyi deltasi) vujudga kela boshlagan. Oʻsha vaqtdan Amudaryo Orol dengiziga quyilmoqda. Baʼzan oqimining bir qismi [[Sariqamish koʻli]]ga ham borib turgan. XIII asrda moʻgʻul bosqinchilarining Xorazm davlatiga hujumi vaqti (1220)da Amudaryoning chap qirgʻogʻidagi damba va toʻgʻonlar buzib tashlangan, natijada Amudaryo suvi yana [[Dovdan]] va [[Daryoliq]] quruq oʻzanlari orqali Sariqamish botigʻiga oqqan. Keyinroq toʻgʻon va dambalar tiklangach, Amudaryo yana avvalgi oʻzani orqali Orol dengiziga quyila boshlagan. XIV asrda oʻzaro urushlar sababli qirgʻogʻidagi inshootlar buzilgan, suv yana Sariqamishga oqqan, Oʻzboʻy oʻzanida suv hatto Kaspiy dengiziga yoʻnalgan. XVII asr boshida Amudaryoning chap qirgʻogʻidagi toʻsiqlar yana qayta tiklanishi bilan suv eski oʻzani orqali oqa boshlab, XVIII-XIX asrlarda baʼzan oqimning bir qismi Sariqamishga oqqanligi tarixiy manbalarda qayd etilgan.

[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet Ittifoqi]] 1920-yillar boshida hukmron kuchga aylandi va [[Said Olimxon|Amir Olimxonni]] Buxorodan quvib chiqardi. Keyinroq bosmachilar harakatini bostirib, Ibrohimbekni oʻldiradi. Turkmanlar, tojiklar va oʻzbeklardan iborat boʻlgan markaziy osiyoliklarning koʻp sonli qochoq aholisi Afgʻoniston shimoliga qochib ketdi<ref>Taliban and Talibanism in Historical Perspective, M Nazif Shahrani, chapter 4 of ''The Taliban And The Crisis of Afghanistan'', 2008 Harvard Univ Press, edited by Robert D Crews and Amin Tarzi</ref>. 1960—1970-yillarda sovetlar Oʻrta Osiyo tekisligidagi keng paxta maydonlarini sugʻorish uchun Amudaryo va Sirdaryodan foydalana boshladilar. Bu vaqtgacha daryolardagi suv qishloq xoʻjaligi uchun ishlatilgan, ammo bu katta miqyosda boʻlmagandi. Qoraqum kanali, Qarshi kanali va [[Amu-Buxoro mashina kanali|Buxoro kanali]] irrigatsiya tizimlarining eng yiriklaridandir. 1970-yillarda Sovet-Afgʻon urushi paytida sovet qoʻshinlari Termiz orqali Afgʻonistonga bostirib kirish uchun vodiydan foydalanganlar. 1990-yillarda Sovet Ittifoqi quladi va [[Markaziy Osiyo]] Amudaryo havzasi ichida yoki qisman joylashgan koʻplab kichikroq davlatlarga boʻlinib ketdi<ref>{{cite web |last=Pavlovskaya |first=L. P. |url=http://www.fao.org/docrep/v9529e/v9529E04.htm |title=Fishery in the Lower Amu Darya Under the Impact of Irrigated Agriculture |publisher=Academy of Sciences of Uzbekistan |work=Karakalpak Branch |access-date=2010-02-09}}</ref>.

Sovet Ittifoqi davrida Qirgʻiziston va Tojikiston yozda Amudaryo va Sirdaryodan suvini Qozogʻiston, Turkmaniston va Oʻzbekiston bilan baham koʻradigan resurslarni taqsimlash tizimi oʻrnatildi. Buning evaziga Qirgʻiziston va Tojikiston qishda qozoq, turkman va oʻzbek koʻmiri, gaz va elektr energiyasini olgan. Sovet Ittifoqi qulagandan keyin bu tizim parchalanib ketdi va Markaziy Osiyo davlatlari uni tiklay olmadilar. Notoʻgʻri infratuzilma, yomon suv boshqaruvi va eskirgan sugʻorish usullari muammoni yanada kuchaytirdi<ref>International Crisis Group. „[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/central-asia/233-water-pressures-in-central-asia.pdf Water Pressures in Central Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520103226/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/central-asia/233-water-pressures-in-central-asia.pdf|date=2016-05-20}}“, [http://www.crisisgroup.org CrisisGroup.org]. 11 September 2014. Retrieved 6 October 2014.</ref>.

== Geografiyasi ==
Amudaryo yuqori qismi Tojikiston va Oʻzbekistonning Afgʻoniston bilan chegarasidan oqadi, uzunligi 2540&nbsp;km ([[Vahjir]] — [[Vohondaryo]] bilan birga), havzasining maydoni qariyb 465 ming km², shundan 227,3 ming km² suv toʻplaydigan togʻli qismiga toʻgʻri keladi. Amudaryo Afgʻonistonda [[Hindukush]] togʻlarining shimoliy yonbagʻridan 4950 metr balandlikdagi muzlikdan boshlanadi; Vohondaryo Pomirdagi [[Zoʻrkoʻ]] chiqib keladigan [[Pomirdaryo|Pomir daryosi]] bilan qoʻshilgandan keyin Panj deb ataladi. Panjga oʻngdan [[Gʻunt]], [[Bartang]], [[Yazgʻulom]], [[Vanj]], [[Qizilsuv (daryo, Tojikiston)|Qizilsuv]] irmoqlari kelib qoʻshiladi, nihoyat, eng yirik va sersuv irmogʻi — Vaxsh daryosi qoʻshilgandan soʻng Amudaryo nomini oladi; bu qismida unga yana chapdan [[Qunduz]]daryo, oʻngdan [[Kofarnihon|Kofarnixon]], [[Surxondaryo (daryo)|Surxondaryo]] qoʻshiladi. [[Sheroboddaryo|Sheroboddaryo]] suvi esa Amudaryoga ahyon-ahyonda yetib boradi, undan gʻarbdagi [[Koʻhitang]]daryo suvi ham yoʻl-yoʻlakay sugʻorishga sarf boʻladi. Surxondaryo quyilgandan keyin Amudaryoga to Orol dengiziga yetguncha 1200&nbsp;kmdan ziyod masofada boshqa irmoq qoʻshilmaydi. [[Zarafshon (daryo)|Zarafshon]] bilan [[Qashqadaryo]] esa Amudaryoning qadimgi irmoqlari boʻlib, ularning suvi butunlay sugʻorishga sarflanadi. Amudaryoning asosiy suv rejimi uning yuqori, togʻli qismida shakllanadi. Bu joyda Amudaryo tor, baʼzan chuqur va nishabi katta oʻzandan oqadi. Oʻzan oʻrta hisobda har bir kmga 4 metrdan (ayrim joylarda esa 10 metrdan ham koʻp) pasayib boradi. Shu tufayli daryo juda tez oqadi, oqimning tezligi 4-6 m³/sek. Daryo vodiysi ham tor, u Pomir togʻ sistemasiga kiruvchi tik koʻtarilgan qoyali togʻlarni aylanib oʻtadi. Togʻ oralaridan joʻshqin irmoqlar kelib qoʻshiladi. [[Vodiy]] eni 3-4&nbsp;kmdan oshmaydi, baʼzi joylardagina uchraydigan qayirlar koʻpincha toʻqayzor. Qizilsuv, Vaxsh, Kofarnihon, Surxondaryo quyiladigan joylarda daryo vodiysi kengaygan va bu yerlarda oqindi jinslardan tarkib topgan terrasalarda dehqonchilik qilinadi, baʼzan terrasalar qalin toʻqayzorlardan iborat. Amudaryo Surxondaryo qoʻshilgandan soʻng tekislikdan oqa boshlaydi va taxminan Karkidan [[Pitnak]]kacha boʻlgan oraliqni daryoning oʻrta oqimi deb hisoblash mumkin. Daryo tekislikka chiqqach, Qoraqum va [[Qizilqum]] choʻllaridan oʻtib, Orol dengiziga quyiladi. Oʻrta qismida oʻzanning oʻrtacha kengligi 1500 metr. Daryoning tekislikdan oquvchi qismida nishabi kam (har bir kmga 0,2-0,3 metr). Daryo oqimining tezligi kattaligidan (2-3 m/sek) oʻzan va qirgʻoqlarini muttasil yemiradi, shu sababli oʻzan doimo oʻzgarib turadi. Amudaryoning oʻrta va quyi oqimida, ayniqsa, [[Xorazm vohasi]] va [[Qoraqalpogʻiston]]da ([[Urganch]], [[Ellikqalʼa tumani|Ellikqal’a]]) qirgʻoqlarning oʻpirilish hodisasi — [[deygish]] kuzatiladi. Keyingi davrda daryo oʻzanining yuvilishi ham kuzatilmoqda. 1990-yillardan Amudaryo quyi oqimi [[Tuyamoʻyin suv ombori]] orqali boshqarilgach, bu yerlarda [[deygish]] hodisasining taʼsiri biroz pasaydi. Qishda daryoning yuqori oqimida asosan qirgʻoqqa yaqin joylari muzlab, shovush hosil boʻladi va qisqa muddat muz oqadi, [[Karki]] shahri yaqinida qish qattiq kelgan yillari esa 10-15 kun davomida daryo yoppasiga muzlaydi. [[Chorjoʻy]] shahri va undan quyida daryoning yoppasiga muzlashi undan ham uzoqroq davom etadi. [[Nukus]] shahridan quyida esa daryo deyarli toʻrt oy davomida butunlay muzlaydi. Erta bahorda ayniqsa, oʻzan keskin burilgan va tor joylarda muz tiqilib [[suv sathi]] keskin koʻtariladi va baʼzan toshqinga sabab boʻladi. Tekislikda Amudaryo vodiysining eni 10- 15&nbsp;km boʻlib, ayrim joylarda 20-25&nbsp;kmga yetadi. Vodiy kengaygan joyda uchta terrasa vujudga kelgan. Daryoning past togʻlar orasidan oʻtgan joylarida vodiyning eni 350-380 metrdan oshmaydi. Pitnak yaqinida Tuyamoʻyin, oʻrta oqimida Duldulhatlagan va Eljik qisiqlari bor. Tekislik qismida daryoning har ikkala sohilida qumgildan tarkib topgan, eni 2-3&nbsp;km keladigan qayirlar uchraydi. Amudaryoning quyi oqimi Pitnak yaqinidagi Tuyamoʻyin qisigʻidan to Orol dengiziga qadar boradi, quyi oqimining uzunligi 500&nbsp;km, shundan 325&nbsp;km Nukus bilan Orol dengizi oraligʻiga — daryoning [[Amudaryo deltasi|hozirgi deltasiga]] toʻgʻri keladi. Amudaryo sersuv daryo, muzlik va qorlardan suv oladi, havzasida 1000 ga yaqin muzlik (shu jumladan, Yer kurrasidagi eng katta togʻ-vodiy muzligi — [[Fedchenko muzligi]]) bor. Suv yigʻish havzasida katta maydonlarni qor dalalari egallagan.
== Xoʻjalikda foydalanilishi ==
Amudaryo havzasida joylashgan mamlakatlarning suvga boʻlgan talabini eʼtiborga olgan holda mavjud suv boyliklarini oʻzaro taqsimlaydi (chunki har yili havzalarda turli miqdorda suv resurslari vujudga keladi). Oʻrta Osiyo davlatlari va Qozogʻiston suv xoʻjaligini muvofiqlashtirish davlatlararo komissiyasi ham Amudaryodan foydalanish bilan shugʻullanadi. Amudaryo havzasi ulkan gidroenergetika resurslariga ega. Jami gidroenergetika resurslari 63,2 million. kVt ni tashkil qiladi. Havza boʻyicha mazkur gidroenergetika resurslarining 29,8% Panj, 38% Vaxsh, 5,6% Kofarnihon, 3,0% Surxondaryo, 1,0% Qashqadaryo, 5,4% Zarafshon, 17,1% Amudaryo havzalariga toʻgʻri keladi. Hozirgacha Amudaryo havzasidagi gidroenergetika resurslarining faqat 2%dan ziyodroq qismi amadda foydalanilmoqda. Ishga tushirilgan gidroinshootlarning eng kattasi Vaxsh daryosining Pulisangin darasida qurilgan Norak suv ombori va GESdir. 60-yillargacha Amudaryoda suv transporti keng yoʻlga qoʻyilgan edi. Lekin, keyingi yillarda Chorjoʻy — [[Qoʻngʻirot]] temir yoʻlini qurish hamda avtomobil yoʻllari tarmoqlarining rivojlanishi, ayni vaqtda daryoning sayozlanishi natijasida umumiy yuk tashishda Amudaryo suv transportining hissasi keskin kamayib ketdi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

[[Turkmanobod]]dan muntazam yuk tashiladi. Amudaryo yaqinida [[Urganch]], [[Nukus]], [[Termiz]] shaharlari, shuningdek, [[Amudaryo qoʻriqxonasi]] joylashgan.

Amudaryoning suvlari butunlay sugʻorish uchun sarflanadi. Oʻzbekiston sugʻoriladigan maydonlarda jahon paxta hosilining 10-20 foizini beradi. Ammo sugʻorish tufayli yilning koʻp qismida suvlari [[Orol dengizi]]ga yetib bormaydi, bu esa ikkinchi dengizning qurib ketishiga olib keldi.
Dunyodagi eng yirik kanal — [[Qoraqum kanali|Qoraqum]] Amudaryo suvining 45% ga yaqinini oladi; Shuningdek, Oʻzbekiston hududini sugʻoradigan [[Amu-Buxoro mashina kanali]] ham Amudaryodan chiqariladi. Bu kanallar va Amudaryo boʻylab (Turkmanistonda) ulkan [[paxta]] va [[bugʻdoy]] maydonlari choʻzilgan.
[[1950-yil]]lar boshida Nukus shahridan boshlanib, [[Oʻzboy kanali]]dan foydalanishga moʻljallangan [[Bosh Turkman kanali]]ni qurish ham koʻzda tutilgan edi, lekin bu reja amalga oshirilmagan.
[[2020-yil]]dan daryoning Afgʻoniston shimolidan oʻtgan qismida ulkan [[Qoʻshtepa kanali]] qurilmoqda; uning uzunligi 285 km, eni 100 metr boʻlishi taxmin qilinmoqda<ref>[https://iz.ru/1489813/igor-karmazin/beshenaia-sushka-taliby-dobivaiut-glavnuiu-reku-tcentralnoi-azii Beshenaya sushka: talibi dobivayut glavnuyu reku Tsentralnoy Azii. Gigantskiy arik mojet sprovotsirovat „vodnuyu voynu“] // [[Известия]], 29 marta 2023</ref>.
Tojikiston eksport qiladigan elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun daryo va uning irmoqlarida (ayniqsa, Tojikistonda) koʻplab toʻgʻonlar qurilgan.

Quyi oqimlarda baliq ovlanadi. Ilgari Amudaryoning endemik kurakburuni tutilgan boʻlsa, hozir u yoʻq boʻlib ketish arafasida.

== Amudaryoning Sariqamish deltasi ==
Amudaryoning Sariqamish deltasi Turkmaniston shimolida joylashgan, Amudaryoning qadimgi deltasi boʻlib, daryoning quyi oqimidan boshlanib, Sariqamish koʻliga choʻzilgan tekislikdir. Bu qadimgi [[dehqonchilik]] va sugʻoriladigan hududda, miloddan avvalgi VI asrda qadimgi [[Xorazm]] davlati vujudga kelgan joy. X asr oxiridan XVI asr oxirigacha Xorazmning markazi. Hozirgi vaqtda Turkmanistonning [[Toshhovuz viloyati]]ning tabiiy-geografik tabiiy rayonlaridan biri hisoblanadi<ref name=":12">{{cite web|lang=ru|url=https://science.gov.tm/turkmenistan/regions/|title=Велаяты Туркменистана/Академия наук Туркменистана|author=|website=science.gov.tm|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614204239/https://science.gov.tm/turkmenistan/regions/|archive-date=2022-06-14|access-date=2022-06-18|deadlink=no}}</ref>.

== Qoʻshtepa kanali ==
2022-yil mart oyidan beri Afgʻoniston shimolida Amudaryodan suv oqimini yoʻnaltirish uchun uzunligi 285 km boʻlgan Qoʻshtepa kanali qurilishi davom etmoqda<ref name="Eurasianet">{{cite web |title=Uzbekistan pursues dialogue with Afghanistan on fraught canal project |url=https://eurasianet.org/uzbekistan-pursues-dialogue-with-afghanistan-on-fraught-canal-project |publisher=Eurasianet |access-date=26 March 2023 |date=24 March 2023}}</ref>. Oʻzbekiston kanalning qishloq xoʻjaligiga salbiy taʼsir koʻrsatishidan xavotirda bildirdi<ref name="Kun">{{cite web |last1=Safarov |first1=Ilyos |title="Толибон"ни Ўзбекистон учун фожиали канални қуришдан тўхтатиб бўладими? — экспертлар билан суҳбат |url=https://kun.uz/news/2023/02/10/tolibonni-ozbekiston-uchun-fojiali-kanalni-qurishdan-toxtatib-boladimi-ekspertlar-bilan-suhbat |publisher=Kun |access-date=26 March 2023 |language=Uzbek |date=10 February 2023}}</ref>. Shuningdek, kanal [[Orol dengizi]] falokatini yanada ogʻirlashtirishi kutilmoqda va 2023-yilda Oʻzbekiston rasmiylari [[Tolibon]] bilan kanal boʻyicha muzokaralar oʻtkazgan<ref>{{cite web |last1=Duffy |first1=Seamus |title=What Afghanistan's Qosh Tepa Canal Means for Central Asia |url=https://thediplomat.com/2023/04/what-afghanistans-qosh-tepa-canal-means-for-central-asia/ |website=The Diplomat |access-date=18 May 2023 |date=19 April 2023}}</ref>. Planet Labs tomonidan taqdim etilgan suratlar 2022-yil aprelidan 2023-yil fevraligacha 100 km dan ortiq kanal qazilganini koʻrsatadi<ref name="Economist"/>. Tolibon tomoniga koʻra, tashabbus 550 000 gektar choʻlni qishloq xoʻjaligi yerlariga aylantirishi kutilmoqda<ref name="Economist">{{cite web |title=The Taliban are digging an enormous canal |url=https://www.economist.com/asia/2023/02/16/the-taliban-are-digging-an-enormous-canal |publisher=The Economist |access-date=26 March 2023 |date=16 February 2023}}</ref>.

2023-yil yanvar oyida [[Shinjon-Uygʻur muxtor rayoni|Shinjon]] Markaziy Osiyo neft va gaz kompaniyasi (CAPEIC) Afgʻoniston Tolibon hukumati bilan Amudaryo havzasi tomonida gaz qazib olish uchun 720 million dollarlik toʻrt yillik investitsiya shartnomasini imzoladi. Kelishuvga koʻra, Afgʻoniston hukumatiga 25 yillik muddati davomida ijara uchun foydaning 15% toʻlanadi<ref name="chwe">{{cite news |last1=Hoyt |first1=Conrad |title=Chinese company signs oil extraction deal with Taliban |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/chinese-company-signs-oil-extraction-deal-with-taliban |publisher=Washington Examiner |date=6 January 2023}}</ref><ref name="toi">{{cite news |title=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/international-business/chinese-firm-signs-deal-with-taliban-to-produce-oil-in-afghanistan/articleshow/96791253.cms |agency=Bloomberg |publisher=Bennett, Coleman & Co |date=6 January 2023}}</ref><ref name="otvml">{{cite news |title=Afghanistan's Taliban administration signs oil production deal with China |url=https://www.offshore-technology.com/news/afghanistans-oil-deal-china/ |agency=Offshore Technology |publisher=Verdict Media Limited |date=6 January 2023}}</ref><ref name="voaag">{{cite news |last1=Gul |first1=Ayaz |title=Taliban Seal Afghan Oil Deal With China |url=https://www.voanews.com/a/taliban-seal-afghan-oil-deal-with-china/6905840.html |publisher=Voice of America |date=5 January 2023}}</ref><ref name="cnndm">{{cite news |last1=Madhok |first1=Diksha |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Popalzai |first3=Masoud |title=A Chinese company has signed an oil extraction deal with Afghanistan's Taliban |url=https://www.cnn.com/2023/01/06/business/china-company-taliban-oil-deal-hnk-intl/index.html |agency=Warner Bros. Discovery |publisher=Cable News Network |date=6 January 2023}}</ref><ref name="rmyy">{{cite news |last1=Yawar |first1=Mohammad Yunus |title=Afghanistan's Taliban administration in oil extraction deal with Chinese company |url=https://www.reuters.com/business/afghanistans-taliban-administration-oil-extraction-deal-with-chinese-company-2023-01-05/ |publisher=Reuters |date=5 January 2023}}</ref><ref name="ajmn">{{cite news |title=Afghanistan signs oil extraction deal with Chinese company |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/1/6/afghanistan-signs-oil-extraction-deal-with-chinese-company |publisher=Al Jazeera Media Network |date=6 January 2023}}</ref><ref name="bbcph">{{cite news |last1=Hoskins |first1=Peter |title=Taliban and China firm agree Afghanistan oil extraction deal |url=https://www.bbc.com/news/business-64183083 |publisher=BBC |date=6 January 2023}}</ref><ref name="ssf">{{cite news |language=fr |last1=SEIBT |first1=Sébastian |title=Pourquoi la Chine se laisse tenter par le pétrole des Taliban |url=https://www.france24.com/fr/éco-tech/20230110-pourquoi-la-chine-se-laisse-tenter-par-le-pétrole-des-taliban |publisher=France24 |date=10 January 2023}}</ref>. [[Xitoylar|Xitoyliklar]] bu havzani dunyodagi uchinchi yirik potensial gaz koni deb bilishadi<ref name=ssf/>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->
{{OʻzME}}
[[Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar‎]]

{{uzgeo-stub}}
{{Amudaryo gidrologik tizimining palitrasi}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Amudaryo]]
[[Turkum:Surxondaryo viloyati daryolari]]
[[Turkum:Buxoro viloyati daryolari]]
[[Turkum:Xorazm viloyati daryolari]]
[[Turkum:Qoraqalpogʻiston daryolari]]
[[Turkum:Turkmanistondagi daryolar]]
[[Turkum:Chegara daryolari]]
[[Turkum:Lebap viloyati]]
[[Turkum:Xatlon viloyati daryolari]]
[[Turkum:Javzjon daryolari]]
[[Turkum:Balx daryolari]]
[[Turkum:Qunduz daryolari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston va Turkmaniston chegarasi]]
[[Turkum:Afgʻoniston-Oʻzbekiston chegarasi]]
[[Turkum:Afgʻoniston va Turkmaniston chegarasi]]
[[Turkum:Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi]]