Andorra sahifasining manbasini koʻrish

{{Yangilash|sabab=faktlar eskirgan}}
{{Andorra_info}}
'''Andorra''' ({{lang-ca|Andorra}}, {{lang-es|Andorra}}, {{lang-fr|Andorre}}), Andorra knyazligi — [[Yevropa]]ning janubi-gʻarbidagi davlat. [[Pireney yarim oroli]]da, [[Fransiya]] bilan [[Ispaniya]] oraligʻida joylashgan. Maydoni — 467,63 &nbsp;km<sup>2</sup>, aholisi — 81 588 kishi (2023). Poytaxti — [[Andorra-la-Velya]] shahri. Rasmiy tili — [[katalon tili]]; maʼmuriy jihatdan 7 ta jamoaga boʻlingan. Dindorlar — katoliklar. Knyazlik, [[Yevropa]]ning mitti davlatlaridan biri, dengizga chiqish yoʻli boʻlmagan va [[Fransiya]] va [[Ispaniya]] oʻrtasidagi [[Pireney yarimoroli]]ning sharqiy qismida joylashgan, ular bilan bogʻliq, lekin [[Yevropa Ittifoqi]]ning bir qismi emas.

== Etimologiyasi ==
„Andorra“ toponimining aniq kelib chiqishi nomaʼlum, bu borada tilshunoslar bir qancha farazlarni ilgari surdilar. Xususan, „Andorra“ nomi navarro-aragoncha ''andurrial'' soʻzidan kelib chiqqan, degan nuqtai nazar mavjud, yaʼni „butalar bilan qoplangan er“ yoki „oʻrmonli maydon“, chunki [[Pireney vodiylari]] bilan qoplanga. Katta oʻrmonli hududlar.

== Davlat tuzumi ==
Andorra — mustaqil suveren davlat. Fransiya qiroli Karl davridayoq mustaqillikka erishgan. Oʻsha paytdan to birinchi konstitutsiya qabul qilinguncha Andorra [[1278-yil]] shartnomasida belgilanganidek, [[Fransiya]] va [[Seo-de-Urxel]] shahri. (Ispaniya) yepiskopining ikki yoqlama protektoratida (izmida) boʻldi. [[1993-yil]] 14-martdagi umumxalq ovoz berishi natijasida maʼqullangan mamlakat birinchi konstitutsiyasiga binoan Andorra „parlamentli knyazlik“ hisoblanadi, unda „xalq suvereniteti tamoyili“ qaror topdi, sobiq hukmdorlar — Fransiya prezidenti bilan Seo-de-Ur-xel yepiskopiga aniq vakolatli „konstitutsion davlat boshliqlari“ martabasi, jumladan, ularga ichki xavfsizlik va mudofaa, hududiy va chegara huhuqlari, yuridik sohalarda hamkorlik qilishga oid xalqaro shartnomalarni tayyorlashda qatnashish huquqi berildi. Qonun chiqaruvchi oliy organ — Bosh kengash — 28 deputatdan iborat bir palatali parlament. Ijroiya hokimiyat oliy organi — Ijroiya kengash (hukumat) mavjud.

Sharqiy pereneyda, [[Fransiya]] va [[Ispaniya]] oʻrtasida joylashgan [[Yevropa]]ning bu mitti davlatining dengizga chiqish yoʻli singari qurolli kuchlari ham yoʻq. Lekin tazyiqqa uchraganida, [[Fransiya]] va [[Ispaniya]]dan tashqari [[NATO]] kuchlariga xam ishonsa boʻladi<ref>{{Citation |year= |title=Abdulatif Atxamov. ARMIYASIZ DAVLATLAR |url=http://www.geopolitikauz.com/2013/10/armiyasiz-davlatlar.html |access-date=2013-10-23 |archivedate=2013-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029192344/http://www.geopolitikauz.com/2013/10/armiyasiz-davlatlar.html }}</ref>.

== Geografiyasi ==
Andorra Pireneyning janubiy yonbagʻrida, Valira daryosi (Ebro havzasi) va uning irmoqlari vodiysida joylashgan. Muzliklardan hosil boʻlgan koʻllar bor. Iqlimi subtropik, yiliga 1000–2000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Togʻlari dub, buk va archa-pixta oʻrmonlari bilan qoplangan, baland alp va alp oʻtloqlari bor<ref>{{Citation |year= |title=arxiv nusxasi |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anual%7Cinici&any1=01%2F01%2F2008&any2=01%2F01%2F2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10 |access-date=2021-01-22 |archivedate=2018-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180402163256/https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anual%7Cinici&any1=01%2F01%2F2008&any2=01%2F01%2F2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10 }}</ref>.

== Xoʻjaligi ==
Andorra xoʻjaligining asosiy tarmoqlari — qoʻychilik va dehqonchilik boʻlib, bundan tashqari arpa, javdar, kartoshka, sabzavot, uzum, tamaki yetishtiriladi<ref name="mobi">{{Citation |year= |title=Agència de Mobilitat, Govern d’Andorra |url=http://www.mobilitat.ad/CA/default.asp |access-date=2013-04-08 |archivedate=2007-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206123122/http://www.mobilitat.ad/CA/default.asp }}</ref>. Oziq-ovqat sanoatining kichikroq korxonalari, GESlar, hunar-mandchilik ustaxonalari bor. Mamlakatda kirish turizmi katta daromad keltiradi. Andorradan chetga jun, pista koʻmir chiqariladi, chetdan esa oziq-ovqat va sanoat mollari keltiriladi. Aholi jon boshiga ichki yalpi mahsulot 15 ming AQSh dollariga toʻgʻri keladi.

== Ijtimoiy soha ==
Maktab taʼlimi — fransuz yoki ispancha<ref name="ladep">L’Hospitalet. La RN 20 coupée à cause d’une avalanche, ''La Depeche'', 17-dekabr 2008-yil. [http://www.ladepeche.fr/article/2008/12/17/509135-L-Hospitalet-La-RN-20-coupee-a-cause-d-une-avalanche.html Ladepeche.fr]</ref>. „Diari d’Andorra“- katalon tilidagi kundalik gazetasi, 1991-yilda asos solingan. „Poble Andorra“ („Andorra xalqi“) — katalon tilidagi haftanoma, [[1974-yil]]da asos solingan. „Andorra radiosi“ [[1984-yil]]dan buyon ishlaydi. „Antenna-7“ deb nomlangan xususiy telekompaniya ham mavjud. Muzey, kutubxona, qadimgi hujjatlar arxivi, arab (<nowiki>VIII—X</nowiki> asrlar) va roman (12- <nowiki>XVI</nowiki> asrlar) meʼmorligi obidalari bor. Pul birligi — fransuz franki va ispan peseti<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Iqtisodiyot ==
YIMning 80% i turizm sohasiga toʻgʻri keladi. Andorraga yiliga 9 mln sayyoh keladi. Iqtisodiyotning boshqaruvida davlatning roʻli juda past darajada va kichik biznes va xususiy tadbirkorlik qoʻllab quvvatlanadi. Iqtisodiyotda bank sektori katta rol oʻynaydi.
Andorrada qishloq xoʻjaligi juda past rivojlangan, chunki, yerning atigi 2 foizi qayta ishlashga yaroqlidir. Qishloq xoʻjaligi sohasida aholining 1 foizi band. Andorrada kartoshka va tamaki yetishtiriladi. Temir rudalari koni, svinets, gidroenergetika resurslari hamda mineral suv va oʻrmon resurslariga ega<ref>[http://www.transportpublic.ad/Angles/index.htm Public transport of passengers] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120723104100/http://www.transportpublic.ad/Angles/index.htm |date=2012-07-23 }}, Servei de Planificació i Gestió del Transport, Govern d’Andorra, 2009.</ref>.

* Kuchli tomonlari: iqtisodning asosi — turizm tashkil etadi. Bank sistemalarining yuqori jihatdan mahfiy hisoblanadi. Eksportga qishloq xoʻjaligi mahsulotlaridan: don, kartoshka va tamakini chiqaradi<ref name="heliand">Heliand&nbsp;— Serveis (2009). [http://www.heliand.com/ Heliand.com]</ref><ref name="helitrans">Helitrans&nbsp;— Services (2009). [http://www.helitrans.ad/ Helitrans.ad] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090715233032/http://www.helitrans.ad/ |date=2009-07-15 }}</ref>.
* Zaif tomonlari: Fransiya va Ispaniya davlatning iqtisodiy siyosatini belgilab beradi. Ishlab chiqarish mahsulotlarini va xom-ashyo importiga bogʻlanib qolgan<ref>[http://www.bueker.net/trainspotting/map.php?file=maps/french-network/french-network.gif SNCF Map]</ref><ref>[http://www.maplandia.com/france/languedoc-roussillon/pyrenees-orientales/prades/latour-de-carol/ Google map]</ref>.
* Eksport: $148.7 million (2005). Eksport hamkorlari: Ispaniya 59.5 %, Fransiya 17.0 % (2006).
* Import: $1.879 mlrd (2005). Import — hamkorlari: Ispaniya 53.2 %, Fransiya 21.1 % (2006).

=== Gerblar ===
<gallery>
Fayl:Coat of arms of Andorra.svg|Andorra gerbi
Fayl:Escut d'Andorra la Vella.svg|Andorra-la-Velya gerbi
Fayl:Escut de Canillo.svg|Kanilo gerbi
Fayl:Coat of Arms of La Massana.svg|La-Massana gerbi 
Fayl:Escut d'Ordino.svg|Ordino gerbi 
Fayl:Escut de Sant Julià de Lòria.svg|Sant-Juliya-de-Loriya gerbi
Fayl:Escut d'Encamp.svg|Enkampa gerbi 
Fayl:Escut d'Escaldes-Engordany.svg|Eskaldes-Engordan gerbi
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}
<references/>
{{Yevropa davlatlari}}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Andorra]]
[[Turkum:BMT aʼzolari]]
[[Turkum:Xristian davlatlari]]
[[Turkum:Yevropa mamlakatlari]]