Arrian Flaviy sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | kasbi                = Tarixchi, yozuvchi, davlat va jamoat arbobi
 | fuqaroligi           = [[Rim imperiyasi]]
 | tavallud_sanasi      = taxminan 90—95-yillar
 | tavallud_joyi        = Nikomediya, Vifini provinsiyasi, [[Kichik Osiyo yarim oroli|Kichik Osiyo]], [[Rim imperiyasi]]
 | vafot_sanasi         = 175-yil
 | vafot_joyi           = [[Afina (shahar)|Afina]], [[Rim imperiyasi]]
 | Oti                  = Arrian Flaviy
 | asl oti              = Kvint Enniy Flaviy Arrian
}}

[[Fayl:Arrianou_peri_anabaseos.tif|thumb|''Alexandri anabasis'', 1575]]

'''Arrian (Arrianos) Flaviy''' (taxminan [[95]]—[[175]]-yillar oʻrtasi) — [[qadimgi Rim|Rim]] [[tarix]]chisi va [[yozuvchi]]si.
== Tavalludi va bolaligi ==
Arrianning toʻliq ismi sharifi Kvint Enniy Flaviy Arrian boʻlib, u [[Kichik Osiyo yarim oroli|Kichik Osiyoning]] Vifini viloyatining [[Nikomediya]] shahrida, taxminan eramizning 90—95-yillari orasida tugʻilib, 175-yilda vafot etgan. Vifinida asosan Rim hukmronligi davrida kelib qolgan [[yunonlar|qadimgi yunonlar]] yashardi. Aholi ikki tilda [[Yunon tili|yunon]] va [[Lotin tili|lotin]] tillarida soʻzlashardi. Ayniqsa, Nikomediya shahri Arrian dunyoqarashining shakllanishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Bu shahar faqat Vifini viloyatigina emas, balki ulkan [[Rim imperiyasi|Rim davlati]] tarixida ham alohida oʻrin tutgan. Arrian eramizning 112—116-yillarida zamonasining atoqli [[faylasuf]]i [[Epiktet]] qoʻlida tahsil oladi<ref name="Boynazarov F 2006">Boynazarov F. Qadimgi dunyo tarixi / Darslik. T.: „IQTISOD-MOLIYA“, 2006. 75-bet.</ref>.

== Faoliyati ==
Arrian Rimda yashab, harbiy taʼlim oladi. 131—137-yillarda [[Kappadokiya]] [[voliy]]si boʻlib, [[alanlar]] hujumini qaytargan. Arrian senator, [[elchi]] va [[kohin]] ham boʻlgan<ref name="Beshbaliq. T. 2000">Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 1-jild: A—Beshbaliq. T.:"Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti", 2000.</ref>. Rim imperiyasida senator darajasiga koʻtarilgach Arrian milodiy 116-yilida davlat ishlari yuzasidan [[Gretsiya]]ga boradi. Bu imperatorlik delegatsiyasiga Avidiya Nigrin rahbarlik qilardi. Delegatsiya aʼzolari orasida Arrian oʻzining bilimdonligi va dunyoqarashining kengligi bilan ajralib turardi. Rim davlatining chegaralariga oid qimmatli maʼlumotlarni toʻplagan. Arrian [[imperator]] tahsiniga sazovor boʻlib, „Imperatorning elchisi“ degan faxriy nom oladi. Arrian imperatorlikning obroʻ-eʼtiborini qozongandan soʻng milodiy 121—124-yillarida imperatorlikda elchi boʻlib ishlaydi. Rim imperatorining ishonchini toʻla qozongan Arrian 131—137-yillarda [[Kappadokiya]] viloyatiga [[hokim]] etib tayinlanadi.

[[Aleksandr]]ning harbiy taktikalarini qayta ishlab chiqish, uning nazariy asoslarini va amaliy mohiyatini boyitishni, bu haqda yirik asar yozishni [[imperator]] [[Adrian]] 136-yilda Arrianga topshiradi. Arrian bu ishning uddasidan chiqib, ikki qismdan iborat kitob yozadi. Bu kitob Adrianga juda maʼqul boʻladi. [[Adrian]] hokimligining soʻnggi yillarida Arrian Rimning davlat va harbiy ishlaridan chetlashtiriladi. Shundan soʻng u mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan kichik lavozimlarda ishlaydi. 147-yilda u [[Afina (shahar)|Afinadagi]] kichik bir lavozimga tayinlanadi. Bu davrda u qizgʻin ijodiy ishga beriladi. [[Afina (shahar)|Afinadagi]] adabiy muhit bilan bogʻlanadi. Biroq uning Afinadagi hayoti biroz qiyinlashadi. Shuning uchun ham, u ona shahri Nikomediyaga qaytib kelib, oʻsha yerda hayot kechira boshlaydi<ref>Boynazarov F. Qadimgi dunyo tarixi / Darslik. T.: „IQTISOD-MOLIYA“, 2006. 77-78-betlar.</ref>.

== Ijodi ==
[[Falsafa]], [[tarix]], [[geografiya]], [[harbiy fan|harbiy]] va boshqa masalalarga oid asarlar yozgan (koʻpi bizgacha saqlanmagan) Arrianning bizgacha yetib kelgan eng qimmatli asari [[Aleksandr]]ga bagʻishlangan yetti kitobdan iborat „Aleksandr yurishi“ nomli kitobdir. Arrianning „<nowiki/>[[Hindiston]]<nowiki/>“, „Nearxning harbiy yurishi“, „Epiktet haqida esdaliklar“ hamda Epiktet taʼlimotiga bagʻishlangan „Qoʻllanma“ kabi asarlari ham saqlangan. Uning „[[Parfiya]] tarixi“, „[[Alanlar]] tarixi“, „[[Vifiniya]] tarixi“ va „Aleksandrdan keyingi ishlar“ nomli asarlaridan ham parchalar yetib kelgan<ref name="Beshbaliq. T. 2000"/>. Arrian ijodida „Qora dengiz tasviri“, „Qizil dengiz qirgʻoqlari boʻylab sayohat“ asarlari alohida oʻrin tutadi. Bu asarlar oʻzining tarixiy asosi, muhim harbiy qimmatga ega ekanligi jihatidangina emas, balki badiiy tasvir jihatdan ham tahsinga sazovorligi bilan ajralib turadi<ref name="Boynazarov F 2006"/>.

[[Markaziy Osiyo]] va [[Eron]]ning qadimiy tarixini oʻrganishda Arrianning „Aleksandr yurishlari“ nomli asari muhim ahamiyat kasb etadi. Unda fotihning [[Oʻrta Osiyo]] hududlari va boshqa mamlakatlarga istilochilik yurishlari tarixi batafsil bayon qilingan. Asar panegrizm-maddohlik ruhida yozilgan — muallif [[Aleksandr]] va uning faoliyatiti koʻklarga koʻtarib ulugʻlaydi. Shunga qaramay, u koʻpgina qoʻlyozmalar ta rasmiy hujjatlar asosida yozilganligi sababli mavzu boʻyicha muhim manbalardan biri hisoblanadi.

[[Spitamen]]ning oʻlimi haqida Arrian quyidagi rivoyatni keltiradi: „Skif-massagetlar yengilganlaridan soʻng oʻzlari bilan birga ittifoq boʻlib, dushmanga qarshi jang qilgan [[Baqtriylar|baqtriyaliklar]] va [[Sugʻdiylar|sugʻdlarning]] yuklarini talaydilar hamda qochadilar. Spitamen ham ular bilan birga ketadi. Ularga „[[Aleksandr]] dashtga hujum boshlar emish“, degan xabar kelgach, [[Spitamen]]ning boshini tanasidan judo qilib shohga yuboradilar va shu yoʻsinda Aleksandr hujumining oldini olmoqchi boʻladilar“<ref>Doniyorov A. X. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi / Darslik. Toshkent: NIF MSH, 2020. 63-bet.</ref>.

== Tarixshunoslik ==
Arrian asarlarining [[rus tili]]dagi nashrlari XIX asrdan tarjima qilinib, avvaliga asosan, harbiy, keyinchalik umumiy tarix fanini rivojlantirish maqsadida amalga oshirilgan. „Aleksandr yurishlari“ asarining rus tiliga tarjimasi 1837-yilda Harbiy kutubxona tashabbusi bilan 1912-yilda N. Korenkov tarjimasida [[Toshkent]]da, 1962-yilda M.Ye. Sergeenko tarjimasida, 1993-yilda Mif nashriyoti tomonidan qayta nashr etilgan. „Hindiston“ (Indika) asarining rus tiliga tarjimasi 1940-yilda Qadimgi tarix xabarnomasida 2002-yilda M. D. Besarin tarjimasida 2007-yilda G.A .Taronyan tarjimasida nashr etildi. „Taktika“ asarining ingliz tilidagi varianti 1993-yilda Devoto tomonidan [[Chikago]]da, rus tilidagi tarjimasi 2010-yil A. K. Nefyodkin va shu yili S. M. Perevalovlar tomonidan chop etildi. Arrian shaxsi va uning biografiyasiga oid tadqiqotlar esa O. Kryuger, S. Sobolevskiy, D. Sibukidis, A. Nefyodkin asarlarida va turli ensiklopediya hamda lugʻatlarda yoritilgan<ref>Doniyorov A. X. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi / Darslik. Toshkent: NIF MSH, 2020. 63-64-betlar.</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar]]
[[Turkum:95-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:175-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Qadimgi Rim tarixchilari]]
[[Turkum:Qadimgi Rim yozuvchilari]]
[[Turkum:Markaziy Osiyo tarixi]]