Avasim sahifasining manbasini koʻrish

{{Harbiy tuzilma bilgiqutisi
|name = ''Tugʻur'' va ''Avasim''
|native_name = {{no italic|{{lang|ar|اَلـثُّـغُـوْر وَالْـعَـوَاصِـم}}}}<br/>al-thughūr va-l-ʿavāṣim
|location = [[Kilikiya]], [[Bilad ash-Shom|Suriya]] shimoli va [[Yuqori Mesopotamiya]]
|type = Mustahkamlangan chegara hududi
|code = 
|built = 8-asr
|builder = [[Abbosiylar xalifaligi]], [[Mamluklar davlati]]
|used = {{circa|750-yillar}}—{{circa|962-yillar}}, 14-asr—14th century–1514
|controlledby = [[Abbosiylar xalifaligi]] (750-yillar — {{circa|930}}), [[Ixshidiylar]] ({{circa|935}} — 940-yillar), [[Hamdoniylar]] (940-yillar — 962-yillar), [[Mamluklar davlati]] (14-asr — 1516)
|garrison = {{circa|780}}-yilda 25,000<ref>Kennedy (2001), pp. 97–98</ref>
}}

'''Avasim''' ({{lang-ar|العواصم}}, „mudofaa inshootlari, istehkomlar“; birlik ''al-ʿāṣima'', {{lang|ar|اَلْـعَـاصِـمَـة}}, „himoyachi“) [[Arab tili|arabcha]] atama boʻlib, [[Kilikiya]], Shimoliy [[Bilad ash-Shom|Suriya]] va [[Yuqori Mesopotamiya]]dagi [[Vizantiya imperiyasi]] hamda [[Umaviylar xalifaligi|Umaviylar]] va [[Abbosiylar xalifaligi|Abbosiylar]] [[xalifalik]]lari oʻrtasidagi chegara zonasining musulmon tomoni shunday nomlangan<ref name="Streck515"/>. Hudud 8-asr boshlarida, [[Ilk musulmon istilolari|musulmon istilolari]]ning birinchi toʻlqinidan keyin tashkil topgan va 10-asr oʻrtalariga qadar, yaʼni Vizantiya yurishlari davrida bosib olinguncha mavjud boʻlgan. Hudud '''''Tugʻur''''' ({{lang|ar|اَلـثُّـغُـوْر}}; birlik ''thagr'', {{lang|ar|اَلـثَّـغْـر}}, „yoriq, tuynuk“) deb nomlanuvchi mustahkam istehkomlar zanjiri va ''Avasim'' deb nomlanuvchi chegara zonasining orqa yoki ichki qismlarini oʻz ichiga olib, [[Marka|chegara viloyati]] vazifasini bajargan. Vizantiya tomonida musulmonlarning yurishlari ''[[Kleisoura (Vizantiya tumani)|kleisura]]'' tumanlari instituti va ''[[akritay]]'' chegara qoʻshinlari tomonidan cheklangan.

Tugʻur atamasi [[Andalus]] va [[Movarounnahr]] yurishlarida ham qoʻllangan va tarixiy tilda saqlanib qolgan. Atamani 14-asrda Shimoliy Suriya va [[Furot (daryo)|Furot]] mintaqasidagi anʼanaviy „''Avasim va tugʻur''“dan iborat hududlarni nazorati ostiga olgan [[Misr mamluklari]] qayta tiklagan<ref name="Honigmann739">Honigmann (1987), p. 739</ref>.

== Arab-Vizantiya chegara hududi ==

=== Chegara hududining yaratilishi ===

630-yillarning oxiridan boshlab, [[Musulmonlarning Levantni istilo qilishi|musulmonlar Suriyani tezda bosib olgan]]dan soʻng, [[Kilikiya]]da ikki kuch oʻrtasida [[Tavr togʻlari|Tavr]] va [[Antitavr|Antitavr]] togʻ tizmalarining janubiy yonbagʻri boʻylab, [[Onadoʻli yassitogʻligi|Onadoʻli platosi]]ni Vizantiya nazorati ostida qoldirgan holda Vizantiyaliklar ham, arablar ham daʼvo qilmagan va deyarli choʻl boʻlgan keng hudud (arabchada ''ad-Davohi'' ({{lang|ar|اَلـدَّوَاحِي}}, „tashqi yerlar“ va [[Yunon tili|yunoncha]] ''ta akra'' ({{lang|grc|τὰ ἄκρα}}, „ekstremitalar“) deb nomlangan) paydo boʻlgan. Imperator [[Herakleios|Irakliy]] ({{hukmronlik|610|641}}) ham, xalifa [[Umar]] ({{hukmronlik|634|644}}) ham bu hududda vayron qilish strategiyasini amalga oshirib, uni oʻz saltanatlari orasidagi muhim toʻsiqqa aylantirishga harakat qilgan<ref name="Streck515">Streck (1987), p. 515</ref><ref>Kaegi (1995), pp. 236–244</ref>. Shunga qaramay, xalifaning asosiy maqsadi Suriya, Misr va Shimoliy Afrikadagi provinsiyalari singari Vizantiyani toʻgʻridan-toʻgʻri zabt etish boʻlib qolib, 717—718-yillarda [[Konstantinopol qamali (717—718)|Konstantinopolda ikkinchi arab qamali]]ning muvaffaqiyatsizligi ushbu strategik maqsadni qayta koʻrib chiqishga majbur qilgan. Onadoʻliga bosqinlar davom etgan boʻlsada, zabt etish maqsadidan chetlashilib, ikki kuch oʻrtasidagi chegara yanada doimiy xususiyatga ega boʻla boshladi. Keyingi ikki asr davomida chegara qalʼalari Vizantiya va Arablar oʻrtasida almashib turishi mumkin edi, ammo arab-Vizantiya chegarasining asosiy konturi deyarli oʻzgarmagan<ref>Kaegi (1995), pp. 246–247</ref><ref>Toynbee (1973), pp. 108–109</ref><ref name="Whittow212">Whittow (1996), p. 212</ref>. Shunday qilib, dastlab „kovaklar, yoriqlar“ maʼnosini anglatgan va haqiqiy chegara hududlarini bildirgan „at-tugʻur“ (uning yunoncha nomi ''ta Stomia'', {{lang|grc|τὰ Στόμια}}, „ogʻizlar/teshiklar“) atamasi „tugʻur ul-islom“ ({{lang|ar|ثُـغُـوْر الْإِسْـلَام}}, „[[Islom]] chegarasi“) yoki „tugʻur ar-Rumiyya“ ({{lang|ar|الثُّغُور الرُّومِيَّة}}, „[[Rum]] chegarasi“) kabi iboralarda qoʻllanib, „chegara“ maʼnosiga aylangan<ref name="Streck515"/><ref>El-Cheikh (2004), p. 84</ref><ref name="Honig738">Honigmann (1987), p. 738</ref>.

[[Fayl:Arab-Byzantine frontier zone.svg|thumb|right|280px|[[Onadoʻli|Kichik Osiyo]]ning janubi-sharqidagi Vizantiya-arab chegara zonasining asosiy qalʼalar koʻrsatilgan xaritasi.]]

Bu jarayon avvallari choʻl boʻlgan hududning bosqichma-bosqich mustahkamlanib, ayniqsa, xalifa [[Abdulmalik]] ({{hukmronlik|685|705}}) davrida Vizantiyaliklar Kilikiyani tashlab ketganidan keyin uning oʻtroq va mustahkam chegara hududiga aylanishiga olib kelgan. Musulmonlar tashlandiq shahar va qal’alarni qayta egallab, ta’mirlab, hududga ko‘chib o‘ta boshlashgan. Bu jarayon Umaviylar davrida boshlanib, ilk [[abbosiylar]] davri, ayniqsa [[Horun ar-Rashid]] ({{hukmronlik|786|809}}) davrida yanada kuchaygan<ref name="Streck515"/><ref name="Whittow212"/>. Shunday qilib, asta-sekin Oʻrta yer dengizi sohilidagi [[Tars (Mersin)|Tars]]dan (Arabcha Ṭarsūs) [[Battalgazi|Malatya]] (Arabcha Malaṭiya, yunoncha Melitene) va [[Furot (daryo)|Furot]]ning yuqori oqimidagi [[Kema (Arzinjon)|Kamacha]]gacha (Arabcha Ḥiṣn Kamx) choʻzilgan qalʼalar qatori vujudga kelgan<ref name="El-Cheikh83">El-Cheikh (2004), p. 83</ref><ref name="Wheatley260-1">Wheatley (2000), pp. 260–261</ref><ref>Vasiliev (1935), pp. 94–96</ref>. Bular strategik [[boʻgʻiq nuqta]]larda, katta yoʻllarning chorrahalarida yoki muhim dovonlar yaqinida joylashgan<ref name="ODB">Kazhdan (1991), p. 238</ref>.

=== Maʼmuriy tashkilot va manzilgohlar ===

Butun chegara hududi dastlab [[Jund Hims|Homs]] ''[[Jund]]i'' ([[Bilod ash-Shom|Musulmon Suriyasi]] boʻlingan harbiy maʼmuriy birliklardan biri) tarkibiga kirgan. 680-yildan keyin yangi Qinnasrin jundining bir qismini tashkil etib, to Horun ar-Rashid 786-yilda shimol va gʻarbda Vizantiya chegarasidan sharqda Furot daryosigacha boʻlgan butun mintaqani, jumladan [[Antioxiya]] (arabcha Antakiya), [[Halab]] (arabcha Xalab, yunoncha Berroia) va janubda [[Manbij]]gacha (yunoncha Hierapolis) boʻlgan hududda alohida Jund al-Avasim tashkil etgunga qadar bu holat davom etgan. Avval Manbij, keyin Antioxiya yangi viloyatning maʼmuriy markazlari boʻlgan<ref name="Streck515"/><ref name="ODB"/><ref>Wheatley (2000), p. 116</ref>. Avasim toʻgʻridan-toʻgʻri Suriya shimoli boʻylab [[Bagras]], [[Payas]], [[Dülük]] (yunoncha. Doliche yoki Telux), [[Iskandarun (shahar)|Iskandarun]] (arabcha Iskandariya), [[Kirrhus]] (arabcha Qūrus), [[Araban|Raʼban]] va [[Oğulpınar (Reyhanlı)|Tizin]] shaharlarini oʻz ichiga olib, Tugʻurning orqasidagi ikkinchi mudofaa chizigʻi boʻlgan<ref name="Streck515"/><ref name="El-Cheikh83"/>. Haqiqiy chegara zonasi boʻlgan Tugʻur Kilikiya yoki Suriya (''at-Tughūr ash-Shaʼmīya'', {{lang|ar|اَلـثُّـغُـوْر الـشَّـأْمِـيَّـة}}) va [[Jazira]] yoki Mesopotamiya (''at-Tughūr al-Jazīrīya'', {{lang|ar|اَلـثُّـغُـوْر الْـجَـزِيْـرِيَّـة}}) qismlariga boʻlinib, ular [[Amanus togʻlari]] bilan ajratilgan. Tarsus va Malatya tegishli ravishda Kilikiya va Mesopotamiya qismidagi eng muhim shaharlar sifatida shakllangan boʻlsa-da, Tugʻur uchun umumiy noib yoki maʼmuriy markaz yoʻq edi. ''Tugʻur'' shaharlari turli shaklda ''Jund al-Avasimning'' maʼmuriy nazoratiga oʻtgan yoki alohida tumanlar sifatida faoliyat koʻrsatgan. 10-asrga kelib ''Tugʻur'' va ''Avasim'' atamalari manbalarda koʻpincha bir-birining oʻrnida qoʻllangani vaziyatni murakkablashtiradi<ref name="Streck515"/><ref>Honigmann (1987), pp. 738–739</ref><ref>Wheatley (2000), pp. 116, 260</ref>. Bundan tashqari, 10-asr boshidan Vizantiyaning Armanistonga yurishi munosabati bilan Diyor Bakr atrofidagi chegara uchinchi qismga aylanib, ''at-Tugʻur al-Bakriya'' ({{lang|ar|الـثُّـغُـوْر الـبَـكْـرِيَّـة}}) nomini olgan<ref name="Ostgrenze">Honigmann (1935), pp. 42–43</ref>.

Kilikiya sektoridagi [[Mopsuestia]] (arabcha al-Masṣīṣa) qayta bosib olinib, garnizonga aylantirilgan birinchi shahar boʻlib, u yerga Umaviylar davrida 703-yilda 300 askar joylashtirgan, ilk Abbosiylar davrida askarlar soni 4000 nafarga yetgan. Uning ortidan 758—760-yillarda [[Adana]], 787/8-yillarda Tarsus egallangan. Tarsus tezda mintaqadagi eng yirik aholi punkti va arablarning Vizantiyaga qarshi eng muhim bazasiga aylanib, garnizonida 4000 nafardan 5000 nafargacha askar joylashtirilgan. Kilikiyada harbiy ahamiyatdan koʻra koʻproq ahamiyatga ega Ayn Zarba (yunoncha [[Anazarbus]]), Horun ar-Rashid asos solgan [[Düziçi|al-Hārūniya]], [[Tall Gubair]] va  [[Kanisat as-Savdo]] kabi muhim qalʼalar ham mavjud edi. Bular Kilikiya tekisligi boʻylab joylashgan kichikroq qalʼalar bilan qoʻshilib, ularda oʻnlab odamlardan iborat kichikroq garnizonlar bor edi<ref name="Wheatley260-1"/><ref name="Ostgrenze"/><ref name="KennedyThughur">Kennedy (2001), pp. 82, 98</ref>. Mesopotamiya chegara hududining koʻproq togʻli relyefida asosiy istehkomlar togʻlardagi dovonlarning kirish qismlarini nazorat qilib, nisbatan himoyalangan vodiylarning unumdor qismlarida joylashgan. Jumladan, [[Muoviya I]] ({{hukmronlik|661|680}} va Horun ar-Rashid hukmronligi davrida ikki marta qayta qurilgan [[Qahramonmarʼash|Marʼash]] (yunoncha Germanikeia), xuddi shu tarzda ilk Abbosiylar davrida mustahkamlanib, 4000 nafar qoʻshin bilan taʼminlangan [[Hadas]] (yunoncha Adata) va Umaviylar tomonidan mustamlaka qilingan, Vizantiyaliklar tomonidan vayron qilingan va qayta tiklangan, xuddi shu tarzda 757/8-yilda 4000 kishilik garnizon bilan taʼminlangan Malatya. Mesopotamiya qismida kamroq ahamiyatga ega boʻlgan boshqa qalʼalar [[Salagʻus]], [[Kaisum]], Ḥiṣn Zibaṭra (yunoncha [[Zapetra|Zapetra/Sozopetra]]), Sumaisaṭ (yunoncha [[Samosata]]), [[Hisn Qalavziya]] va [[Eloziq|Ḥiṣn Ziyad]] kabilar edi. ''Avasim'' viloyatining Duluk yoki Kirr kabi baʼzi shimoliy qalʼalari baʼzan viloyat tarkibiga kiritilgan. Yana shimoldagi nisbatan himoyalangan qalʼa shaharlar Qalliqala (yunoncha Feodosiopolis, zamonaviy [[Arzirum]]) va Kamacha musulmonlar hukmronligining eng shimoliy hududlarini tashkil qilgan<ref name="Ostgrenze"/><ref name="KennedyThughur"/><ref>Wheatley (2000), p. 261</ref>. [[Qudama ibn Ja’far]]ning so‘zlariga ko‘ra, ''Tug‘ur al-Bakriyya'' tarkibiga Sumaysat, Hani, Malikyan, Gama, Xauron va Kilis kabilar kirgan<ref name="Ostgrenze"/>.

{{quote box
| width     = 260px
| align     = right
| bgcolor   = #c6dbf7
| title     = 
| quote     = „... Fors, Mesopotamiya, Arabiston, Suriya, Misr va Marokash chegaralaridagi barcha yirik shaharlardan, birorta shahar yoʻq, lekin Tarsusda shaharliklar uchun yotoqxonalar mavjud boʻlib, u yerda har bir mamlakatdan kelgan [[Gʻozi|Eʼtiqod jangchilari]] yashaydi. Ular Tarsusga yetib borgach, u yerdagi garnizonda xizmat qilish uchun qoladilar. Ular orasida namoz va ibodat qunt bilan bajariladigan amallar. Hamma joydan ularga sadaqalar yuborilib, ular boy va moʻl-koʻl sadaqa olishadi. Shuningdek, bu yerga yordamchi qoʻshin yubormaydigan sulton boʻlmasa kerak.“
| source    = [[Ibn Havqal]]ning Tarsusni Vizantiyaga qarshi ''jihod'' markazi sifatidagi tavsifi<ref>Toynbee (1973), pp. 114–115</ref>.
}}

Xalifalar Suriyadan mustamlakachilar va oddiy askarlar, shuningdek, [[Eroniy xalqlar|forslar]], [[slavyanlar]], [[Xristian arablar|nasroniy arablar]] va musulmon dunyosining sharqiy qismlaridagi shaxslar, jumladan [[Katta Xuroson|Xuroson]] mahalliy aholisi, turkiy [[Sayābija]] qabilasi yoki Hindistondan [[jatlar]]ni (arabcha Zutt) keltirib, hududda aholi sonini koʻpaytirishgan<ref name="streck">Streck (1987), pp. 515–516</ref><ref>Wheatley (2000), pp. 116–117, 261</ref>. U yerda joylashgan muntazam qoʻshinlar kamroq soliqlar (yer soligʻi [[xiroj]] oʻrniga [[Islomiy soliqlar#Ushr|ushr]]), yuqori maosh va kichik yer mulklar (qatoiy) bilan taʼminlangan. Ilk Abbosiylar davrida bu qoʻshinlar taxminan 25 000 kishi boʻlib, ularning yarmi Xurosondan, qolganlari Suriya va Yuqori Mesopotamiyadan kelgan. Ular Vizantiyaga qarshi ''[[jihod]]'' qilishda diniy motivlar tufayli kelgan koʻngillilar bilan toʻldirilsa-da, koʻpincha davlatdan maosh olgan<ref name="KennedyThughur"/><ref name="Wheatley262">Wheatley (2000), p. 262</ref><ref>Toynbee (1973), p. 113</ref>. Bularning barchasi Abbosiylar hukumati zimmasiga ogʻir moliyaviy yuk boʻlgan. Horun ar-Rashid davrida Kilikiya sektoridan har yili 100 000 [[oltin dinor]] miqdorida soliq toʻplanib, uning barchasi mahalliy jamoat ishlari, maoshlar, josuslik va hokazolar uchun sarflangan. Bundan tashqari, transchegaraviy harbiy harakatlarning xarajatlari odatda yiliga 200 000 dinordan 300 000 dinorgacha boʻlgan. Mesopotamiya sektorining daromadi taxminan 70 000 dinorni tashkil etib, markaziy hukumat har yili istehkomlarni saqlash va chegara qoʻshinlarining ish haqi uchun 120 000—170 000 dinor qoʻshimcha xarajat qilgan<ref>Vasiliev (1935), pp. 96–97</ref>.

=== Harbiy operatsiyalar ===

9-asrga kelib chegara hududidan Vizantiyaga qarshi boshlangan arab bosqinchilik harakatlari asta-sekin anʼanaviy xarakteriga ega boʻlib, davomli tashkillashtirilgan. Qudama ibn Ja’farning yozishicha, arablar bosqinining odatiy vaqti bahorda (10-may — 10-iyun) otlar uchun mo‘l yem-xashak topish mumkin bo‘lgan davrda birinchi yurish, bir oylik dam olishdan so‘ng yilning eng yirik yurishi yozgi bosqin (10-iyul — 8-sentyabr) va kamdan-kam hollarda fevral — mart oylarida qishgi bosqin uyushtirilgan<ref name="El-Cheikh83"/><ref>Toynbee (1973), p. 115</ref><ref>Whittow (1996), pp. 212–213</ref>. Bu bosqinlarning ahamiyatini islomshunos olim [[Xyu N. Kennedi]] quyidagicha ta’riflagan: „''Sa’ifa'' (yozgi bosqin) xalifaning [[Makka]]ga yillik ''[[haj]]ni'' tashkil qilib, unga rahbarlik qilish kabi ramziy va anʼanaviy vazifalaridan biriga aylanib ulgurgan“<ref>Kennedy (2001), p. 106</ref>.

Chegara hududida arablar va vizantiyaliklar oʻrtasida [[Arab — Vizantiya urushlari|qattiq kurash]] kechgan. Bosqinlar va qarshi bosqinlar bu urushning doimiy quroli boʻlgan. Shartli chegaraning har ikki tomonidagi qalʼalar bosib olinib, vayron qilingan yoki baʼzan ishgʻol qilinsa-da, ishgʻol hech qachon uzoq davom etmagan. Natijada, mintaqadagi koʻplab aholi manzilgohlari vayron boʻlib, qayta-qayta koʻchirishlar boʻlib turgan. Shunday boʻlsa-da, qishloq xoʻjaligi va savdoga asoslangan mintaqada, ayniqsa 9-asrning ikkinchi yarmida, chegara hududlar [[Basra]]ni Shimoliy Suriya va hatto [[Konstantinopol]] bilan bogʻlaydigan savdo yoʻli tuguniga aylanib, qisqa muddatli farovonlik haqida maʼlumotlar mavjud<ref name="streck"/><ref>Wheatley (2000), pp. 116–117, 262–263</ref>. 842-yildan keyin va 9-asrning koʻp qismida Abbosiylar hokimiyatining zaiflashuvi ''Tugʻur'' ustidan nazorat asta-sekin qayta tiklanayotgan Vizantiyaga qarshi kurashib, mustaqil kurashayotgan yarim mustaqil chegara [[amirlik]]lari, xususan Tarsus, Malatya va Qalliqalaga oʻtishini anglatgan. 863-yilgi Lalakaon jangi Malatyani zaiflashtirib, mintaqadagi kuchlar nisbatini oʻzgartirgan va Vizantiyaning arab chegara hududlariga bosqichma-bosqich bostirib kirishining boshlanishini belgilab bergan<ref name="Streck516">Streck (1987), p. 516</ref><ref>Toynbee (1973), pp. 110–111, 113–114</ref><ref>Whittow (1996), pp. 310–311</ref>.

928-yildan keyin Abbosiy xalifaligining soʻnggi inqiroz davri boshlanishi bilan musulmonlarning chegaradosh shaharlari nazorati [[Ixshidiylar]] va [[Hamdoniylar]] sulolalari qoʻliga oʻtgan. 930-yillarda [[Jon Kurkuas]] boshchiligidagi vizantiyaliklar Malatiya va ''Tugʻurning'' Mesopotamiya sektoridagi koʻp hududga bostirib kirib, bosib oldilar. [[Halab monarxlari roʻyxati|Halabning Hamdoniy amiri]] [[Sayfuddavla]] ({{hukmronlik|946|967}}) Vizantiya yurishini toʻxtata olgan boʻlsa-da, erishilgan muvaffaqiyat vaqtinchalik boʻlgan. 964—965-yillarda imperator [[Nikiforos II Fokas]] ({{hukmronlik|963|969}}) Kilikiyani, keyin esa Antioxiyani egallab olishi natijasida Halab Hamdoniylari oʻlpon toʻlovchi davlatga aylangan<ref name="Streck516"/><ref>Kazhdan (1991), p. 1479</ref><ref>Wheatley (2000), pp. 116, 261</ref><ref>Whittow (1996), pp. 317–318, 326–329</ref>.

== Mamluk — Turkman chegara hududi ==

13-asr oxirida [[Misr mamluklari]] Suriyani zabt etgandan soʻng, Suriyani Kichik Osiyo va Kavkazdagi [[Turkmanlar|turkman]] davlatlari, jumladan, keyinchalik [[Usmonlilar imperiyasi]]dan himoya qilish uchun mudofaa zonasi sifatida ''at-tugʻur va-l-avasimni'' qayta tikladilar. Avvalgi davrda boʻlgani kabi ''tugʻur'' Suriya va Mesopotamiya boʻlinmasi, shuningdek, Suriya shimolidagi orqa hududga boʻlingan. Mamluklar Suriya/Kilikiya tomondagi mudofaani oʻzlariga qaram boʻlgan [[Ramazoniylar]] turkman knyazligiga ishonib topshirgan boʻlsa, [[Dulqodir beyligi|Dulqodiriylar]] knyazligi Mesopotamiya ''tugʻur''ida xuddi shu vazifani bajargan. Chegara hududini nazorat qilish va ikki qaram beyliklarni alohida tarzda nazorat ostida ushlab turish uchun Mamluklar yettita strategik muhim joy: Tarsus, [[Yumurtalık (Adana)|Ayas]], [[Serfvndikar]], [[Kozan (Adana)|Sis]], [[Darende]], Malatya va [[Divriği]]da garnizonlarni saqlab qolishgan<ref>Har-El (1995), pp. 43–47</ref>. [[Ahmad al-Qalqashandiy]] Mamluk ''tug‘ur''ining maʼmuriy birliklarini ([[niyoba]]tlarini) quyidagicha sanab oʻtgan: Suriya sektori uchun sakkizta (Malatya, Divriği, Darende, [[Elbiston]], Ayas, Tarsus va Adana, Serfendikar va Sis) va Furot sektorida uchta ([[Birecik|al-Bira]], [[Jaber qalʻasi|Qalʼat Jaʼbar]] va [[Shanliurfa|ar-Ruho]])<ref name="Honigmann739"/><ref>Har-El (1995), p. 44</ref>.

== Yana qarang ==
* [[Gʻozi]]

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{EI2 | volume = 1 | title=al-ʿAwāṣim | first = M. | last = Canard | pages = 761–762 | url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-awasim-SIM_0867}}
* {{cite book | first= Nadia Maria | last=El-Cheikh | title=Byzantium Viewed by the Arabs |  location = Cambridge, Massachusetts | publisher=Harvard Center for Middle Eastern Studies |year= 2004 | isbn=0-932885-30-6 | url=https://books.google.com/books?id=QC03pKNpfaoC}}
* {{cite book| last = Har-El| first = Shai| title = Struggle for Domination in the Middle East: The Ottoman-Mamluk War, 1485–91| url = https://books.google.com/books?id=KUjl5hWOYVMC| year = 1995| publisher = BRILL| isbn = 978-90-04-10180-7 }}
* {{Byzance et les Arabes | volume = 3}}
* {{cite encyclopedia | title=AL-THUGHŪR | first = E. | last = Honigmann | encyclopedia = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume VIII: Ṭa'if–Zūrkhāna | editor-first = Martijn Theodoor | editor-last = Houtsma | publisher = BRILL | location = Leiden | year = 1987 | orig-year = 1927 | isbn = 90-04-08265-4 | url = https://books.google.com/books?id=wpM3AAAAIAAJ&pg=PA738 | pages = 738–739}}
* {{cite book| last = Kaegi| first = Walter Emil| author-link = Walter Kaegi| title = Byzantium and the Early Islamic Conquests| url = https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC| year = 1995 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-48455-8 }}
* {{Oxford Dictionary of Byzantium}}
* {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}}
* {{cite encyclopedia | title =AL-ʿAWĀṢIM | first = Maximilian | last =Streck | encyclopedia= E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume I: A–Bābā Beg | editor-first = Martijn Theodoor | editor-last = Houtsma | publisher = BRILL | location = Leiden | year = 1987 | orig-year = 1927 | isbn = 90-04-08265-4 | url = https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA515 | pages=515–516}}
* {{cite book | last = Toynbee | first = Arnold | author-link = Arnold J. Toynbee | title = Constantine Porphyrogenitus and His World | url = https://archive.org/details/constantineporph0000toyn | year = 1973 | publisher = Oxford University Press | isbn = 0-19-215253-X}}
* {{Byzance et les Arabes | volume = 1}}
* {{cite book| last = Wheatley| first = Paul| title = The Places Where Men Pray Together: Cities in Islamic Lands, Seventh Through the Tenth Centuries| url = https://books.google.com/books?id=6tFvlaM1LmgC| year = 2000| publisher = University of Chicago Press| isbn = 978-0-226-89428-7 }}
* {{The Making of Byzantium, 600–1025}}

== Qoʻshimcha oʻqish uchun ==
* {{cite journal | title = The naming of the frontier: 'Awāṣim, Thughūr, and the Arab geographers | last = Bonner | first = Michael | author-link = Michael Bonner | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | year = 1994 | volume = 57 | pages =17–24 | publisher= Cambridge University Press | doi = 10.1017/S0041977X0002807X}}
* {{cite book | title = Aristocratic Violence and Holy War: Studies in the Jihad and the Arab–Byzantine Frontier | url = https://archive.org/details/aristocraticviol0081bonn | last = Bonner | first = Michael | author-link = Michael Bonner | year = 1996 | publisher= American Oriental Society | location = New Haven, Connecticut | isbn = 0-940490-11-0}}
* {{cite journal | title = The Arab–Byzantine Frontier in the Eighth and Ninth Centuries: Military Organization and Society in the Borderlands | first1 = John F. | last1 = Haldon | first2 = Hugh | last2= Kennedy | journal =  Recueil des Travaux de l'Institut d'Études Byzantines | year = 1980 | location=Belgrade | volume=19 | pages=79–116 | isbn = 9780754659099 | url = https://books.google.com/books?id=XdFqgSBTYeYC&pg=RA2-PA103}}
* {{cite journal | title = Ααουάσιμ και Θουγούρ: Το στρατιωτικό σύνορο του Χαλιφάτου στην Ανατολική Μικρά Ασία | last = Miotto | first = Marco | language = el | journal = Vyzantiaka | year = 2015 | volume = 32 | pages = 133–156 | url = http://histsociety.web.auth.gr/9)Miotto,%20%CE%91%CE%B1%CE%BF%CF%85%CE%AC%CF%83%CE%B9%CE%BC%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CE%98%CE%BF%CF%85%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CF%81%20%20-%2032%20(2015).pdf | issn = 1012-0513 }}
* {{cite book| last = Nicolle| first = David| author2 = Adam Hook| title = Saracen Strongholds AD 630–1050: The Middle East and Central Asia| url = https://books.google.com/books?id=RQbtr4ZAVlwC| date = 2008-06-17| publisher = Osprey Publishing| isbn = 978-1-84603-115-1 }}
* {{cite journal | last = Von Sivers | first = Peter | title = Taxes and Trade in the 'Abbāsid Thughūr, 750-962/133-351 | journal = Journal of the Economic and Social History of the Orient | volume = 25 | issue = 1 | pages = 71–99 | year = 1982 | doi = 10.1163/156852082X00085 }}

[[Turkum:Arabcha soʻzlar va iboralar]]
[[Turkum:Abbosiy — Vizantiya urushlari]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligi davrida Suriya]]
[[Turkum:Turkiya tarixi]]
[[Turkum:Avasim]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligi maʼmuriy birliklari]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligining harbiy tarixi]]
[[Turkum:8-asrda asos solingan davlatlar va hududlar]]
[[Turkum:Markalar (mamlakat maʼmuriy birligi)]]