Botir Doʻstum
Abdulrashid Doʻstum (shuningdek, Botir Doʻstum nomi bilan mashhur; pushtucha: عبدالرشید دوستم; inglizcha: Abdul Rashid Dostum) — Afgʻonistonning atoqli harbiy va siyosiy arbobi, Afgʻoniston Islom Respublikasining sobiq birinchi vitse-prezidenti (2014–2020), Afgʻoniston marshali (2020). U Afgʻonistondagi oʻzbek jamoasining norasmiy yetakchisi va "Milliy islomiy harakat" (Junbish-i Milli) partiyasining asoschisi hisoblanadi.
Biografiyasi
Abdulrashid Doʻstum 1954-yilda Afgʻonistonning shimolidagi Juzjon viloyati, Shibirgʻon shahri yaqinidagi Xoja du-koh qishlogʻida tugʻilgan. Uning oilasi dehqonchilik bilan shugʻullangan. Yoshligidan ogʻir mehnat va kurashlar ichida ulgʻaygan Doʻstum, keyinchalik mamlakat tarixidagi eng nufuzli generallardan biriga aylandi.
Harbiy faoliyatining boshlanishi
Doʻstum oʻz faoliyatini 1970-yillarda neft va gaz konlarini qoʻriqlash xizmatida oddiy askar sifatida boshlagan. 1978-yilgi Savr inqilobidan soʻng, u hukumat qoʻshinlari safida xizmat qilib, tezda koʻtarildi.
- 53-diviziya: U asosan oʻzbeklardan tashkil topgan 53-piyoda diviziyasini tuzdi. Ushbu boʻlinma Afgʻonistonning shimoliy hududlarida eng tartibli va kuchli harbiy tuzilma sifatida tanilgan.
- Shimoliy ittifoq: 1990-yillarda Tolibon harakatiga qarshi kurashish uchun Ahmad Shoh Masʼud bilan birgalikda "Shimoliy ittifoq"ni tashkil etgan asosiy rahbarlardan biri boʻldi.
Siyosiy faoliyati
Doʻstum Afgʻoniston shimolida "Doʻstumiston" deb ataluvchi deyarli mustaqil maʼmuriy hudud yaratishga muvaffaq boʻlgan. U yerda oʻzining valyutasi, universiteti va kuchli armiyasi mavjud edi.
- Vitse-prezidentlik: 2014-yilda Ashraf Gʻani hukumati davrida mamlakatning birinchi vitse-prezidenti etib saylandi.
- Marshal unvoni: 2020-yilda Afgʻoniston tarixidagi uchinchi shaxs sifatida "Marshal" oliy harbiy unvoniga loyiq koʻrildi.
Harbiy unvonlar va mukofotlar jadvali
| Unvon / Mukofot | Berilgan yil | Izoh |
|---|---|---|
| General-leytenant | 1980-yillar | Harbiy xizmatlari uchun |
| Afgʻoniston Qahramoni | 1986 | Shijoati uchun berilgan oliy mukofot |
| Vitse-prezident | 2014 | Siyosiy saylovlar natijasida |
| Marshal | 2020 | Afgʻonistondagi oliy harbiy unvon |
Shaxsiy hayoti va qarashlari
Abdulrashid Doʻstum oʻzbek tili, madaniyati va sanʼatini rivojlantirishga katta hissa qoʻshgan. Uning saʼy-harakatlari bilan Afgʻoniston konstitutsiyasida oʻzbek tili uchinchi rasmiy til (mintaqaviy til) sifatida tan olingan. U bir necha bor suiqasdlardan omon qolgan va "temir irodali inson" sifatida taʼriflanadi.
Hozirgi holati
2021-yil avgust oyida Kobul Tolibon tomonidan egallangach, marshal Doʻstum va uning safdoshlari mamlakatni tark etishga majbur boʻlishdi. Hozirda u xorijda (Turkiya va Oʻzbekiston kabi davlatlarda) boʻlib, Afgʻoniston milliy qarshilik kengashi faoliyatida ishtirok etmoqda.
Manbalar
1. Giustozzi, Antonio. "Empires of Mud: Wars and Warlords in Afghanistan".
2. Williams, Brian Glyn. "The Last Warlord: The Life and Legend of Dostum, the Afghan Warrior Who Led US Special Forces to Topple the Taliban Regime".
3. "Marshal Abdul Rashid Dostum: A biography". Al Jazeera, 2020.
4. "The rise and fall of General Dostum". BBC News archives.
5. "Afghanistan: The warlord who helps run the country". The Guardian.
6. Rashid, Ahmed. "Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia".
7. "Dostum promoted to Marshal". TOLO News, 2020.
8. "General Dostum and his role in Northern Alliance". Human Rights Watch reports.
9. "The Uzbek leader of Afghanistan: Marshal Dostum". Reuters, 2021.
10. "History of the 53rd Division and the Jumbish party". Jane's Defence Weekly.
11. "Dostum's political journey from Shibirghan to Kabul". Kabul Now.
12. "Interview with Abdul Rashid Dostum on Afghan peace process", 2019.
13. "The ethnic politics of Afghanistan and the role of Uzbeks". Middle East Institute.
14. "Marshal Dostum's official military records". Ministry of Defense, Afghanistan (Archive).
15. "Aga Khan Development Network: Projects in Dostum-controlled areas".