Bruney sahifasining manbasini koʻrish

{{Bruney_info}}
'''Bruney''', Bruney Dorussalom (نڬارا بروني دارالسلام, ''Brunei Darussalam'') – Janubi-sharqiy Osiyodagi davlat. Kalimantan orolining shimolda joylashgan. Maydoni 5,765&nbsp;km<sup>2</sup>, aholisi 436,786 kishi (2011). Poytaxti —[[Bandar-Seri-Begavan]] shahri. Maʼmuriy jihatdan 4 okrugga boʻlinadi. Pul birligi – Bruney dollari. Sultonini esa 2000ga yaqin super car bor.

== Davlat tuzumi ==
[[Fayl:Hassanal Bolkiah 2002.jpg|thumb|150px|right|Bruney sultoni Xassanal Bolkiax]]
Bruney – konstitutsiyali monarxiya (sultonlik). Hamdoʻstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiya [[1959-yil]] 29-sentabrda qabul qilingan. Davlat boshligʻi – sulton. Mamlakatdagi qonun chiqaruvchi hokimiyat toʻlatoʻkis uning qoʻlida. Sulton Bruney musulmonlarining diniy boshligʻi ham hisoblanadi. Sulton huzurida bir necha maslahat organlari bor. [[1962-yil]]dan buyen amal qilayotgan favqulodda holat sababli mamlakatni boshqarish faqat sulton dekretlariga muvofiq amalga oshiriladi. Ijroiya hokimiyat ham sultonga va hukumatga qarashli. Sulton ayni vaqtda bosh vazir hamdir.

== Tabiati ==
Bruney hududining koʻp qismi tekislikdan iborat boʻlib, janubda uning balandligi 300 m gacha boradi. Bruneyning eng baland nuqtasi 1841 m boʻlib, u mamlakat sharqidagi Bukit Pagon togʻidir. Iqlimi – ekvatorial. Butun yil davomida havo harorati 26&nbsp;°C atrofida. Yiliga 2000–4000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Hududining 75 % dan koʻprogʻi doimiy yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, xil maxil daraxtlar oʻsadi. Hududining 20 % botqoqlik va butazorlardan iborat. Daryolari: Temburon, Belayt, Tutong va Bruney.

== Aholisi ==
[[Fayl:Bersanding_ceremony_of_HRH_Princess_Fadzilah_Lubabul_Bolkiah_and_YAM_Pengiran_Suami_Abdullah_Nabil_Mahmoud_Al-Hashimi_(cropped).jpg|thumb|Congratulations, once again, to the newlyweds!]]

Aholisi asosan malayyalar (66,5 %), shuningdek indonez tillarida soʻzlashuvchi kedayan, dusun, melanav, iban kabi mahalliy guruhlardan, xitoylar, hindlardan iborat. Bir necha ming ingliz ham yashaydi. Aholining yarmidan koʻprogʻi – [[Islom|musulmonlar]]. Shaharlarda aholining 90 % yashaydi. Rasmiy tili – malayya va [[ingliz tili]].

== Maʼmuriy hududiy boʻlinishi ==
[[Fayl:Brunei districts numbered.png|frame|right|Bruneyning hududiy boʻlinishi]]
Bruney toʻrtta okrugka boʻlinadi, nomlanishi ''daera'':

# [[Belayt]],
# [[Bruney-Muara]],
# [[Temburong]],
# [[Tutong]]

== Tarixi ==
Bruney <nowiki>XIV</nowiki> asrda, chamasi, hozorgi [[Indoneziya]]da hukm surgan Majapaxit imperiyasiga tobe boʻlgan. <nowiki>XV</nowiki> asrda Bruney hukmdori Alakber Tata ismli shaxs Muhammad nomini olib, Bruneyning birinchi sultoni boʻldi. <nowiki>XVI</nowiki> asrning 1-yarmida sultonlik gʻoyat ravnaq topdi, Kalimantanning butun shimoliy sohili va bir qancha qoʻshni orollarni buysundirdi. [[1580-yil]]da Bruneyni ispan mustamlakachilari bosib oldi. Garchi ular haydab chiqarilgan boʻlsa ham, Bruney qudratiga putur yetgan va u faqat Shimoliy Kalimantannigina saqlab qolgan edi. <nowiki>XIX</nowiki> asr boshlarida Bruney qaroqchilarning eng yirik markazlaridan va qul savdosi bozorlaridan biri boʻlib qoldi. Biroq Angliya borabora Bruneyni oʻziga qaram qilib oldi. [[1888-yil]] Bruney Angliya protektoratiga aylandi. [[1906-yil]]da [[neft]] konlari ochilishi munosabati bilan ingliz noibi tayinlandi. 1941—45 yillarda Bruney [[Yaponiya]] tomonidan bosib olindi. 1948—59 yillarda uni ingliz gubernatori idora qildi. [[1984-yil]] 1-yanvarda Bruney mustaqillikka erishdi. Bruney [[1984-yil]]dan [[BMT]] aʼzosi. [[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston Respublikasi]] bilan diplomatiya munosabatlari [[1996-yil]] 23-iyunda oʻrnatilgan. Milliy bayrami: 23-fevral – Milliy kun (1984)<ref>.V. Pogadaev. Bruney: malenkiy, da udalenkiy – [[Азия и Африка сегодня]], 2001, № 9, c. 56-59</ref>.

== Xoʻjaligi ==
Asosiy tarmoqlari – [[neft]] qazib olish (yiliga 10 mln. tdan ortiq) va suyultirilgan gaz ishlab chiqarish (yiliga 12 mlrd. m<sup>3</sup>), kauchuk yetishtirish va oʻrmonchilik. Yalpi ichki mahsulotda sanoat ulushi 41,6 %, qishloq xoʻjalik ulushi 2,1 %. Gaz suyultirish zavodi, taxta tilish, yogʻochsozlik, neftni qayta ishlash korxonalari bor. Hunarmandchilik (toʻquvchilik, yogʻoch va kumushdan buyumlar, yogʻoch kemalar yasash va hokazo) rivojlangan. Asosiy ekini sholi; kauchukli oʻsimliklar, palma daraxtlari oʻstiriladi. Qoʻtos, echki, choʻchqa boqiladi; ovchilik, baliqchilik bilan shugʻullaniladi.

== Transporti ==
Transportning asosiy turi – kema qatnovi. Avtomobil yoʻllarining uznligi – 2200&nbsp;km, temir yoʻli uzunligi – 19&nbsp;km. Asosiy dengiz porti – Bandar-Seri-Begavan va Muara. Chetga neft va neft mahsulotlari, kauchuk, suyultirilgan tabiiy gaz, yogʻoch sotadi. Chetdan sanoat va oziq-ovqat mahsulotlari, mashinalar, asbob uskunalar va boshqalar oladi. Savdo-sotiq sohasidagi mijozlari: [[Janubiy Koreya]], [[Malayziya]], [[Buyuk Britaniya]], [[Avstraliya]], [[Singapur]] va boshqalar.

== Ijtimoiy soha ==
Tibbiy xizmat va maorif ishlari mustaqillikdan keyin rivojlana boshladi. Bruneydagi 967 oʻrinli 10 gospital, 5 dispanserda 197 shifokor va 27 tibbiy hamshira xizmat koʻrsatadi. Mamlakatda malayya, ingliz va xitoy tilida oʻqitiladigan maktablar bor. Diniy maktablar ham mavjud. Maktablarda taʼlim bepul, 5 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy. Boshlangʻich maktablarda oʻqish 6 yil, oʻrta maktablarda 7 yil [[1994-yil]] Bruneyda 151 bolalar bogʻchasi (11698 tarbiyalanuvchi), 47 maktab (69242 oʻquvchi), 2 institut (320 talaba) va 1 universitet (1138 talaba) bor edi. Bruney milliy birlashgan partiyasi (1986-yilda tuzilgan) mavjud<ref>Viktor Pogadaev. Bolshoy sammit v malenkoy strane. – „Vechernyaya Moskva“, 13 noyabrya 2000</ref>. Bruneyda yagona kasaba uyushma birlashmasi yoʻq. Faqat tarmoq kasaba uyushmalari ish olib boradi.

=== Matbuoti ===
Bruneydagi asosiy gazeta va jurnallar: „Pelita Bruney“ („Bruneyningbesh yillik rejasi“, malayya tilida chiqadigan haftalik gazeta, [[1956-yil]]da asos solingan), „Salom“ (malayya va ingliz tilida 2 haftada 1-marta chiqadigan gazeta, [[1953-yil]]da tashkil etilgan), „Borneo bulletin“ („Borneo byulleteni“, ingliz tilida chiqadigan haftalik byulleten, [[1953-yil]]da asos solingan), „BruneyDorussalom nyus letter“ („BruneyDorussalom axborot byulleteni“, ingliz tilida chiqadigan jurnali). Bruney davlat radio va telekoʻrsatuvi [[1957-yil]]da tashkil etilgan.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}
{{osiyo mamlakatlari}}

[[Turkum:Janubiy-Sharqiy Osiyo]]
[[Turkum:Bruney]]
[[Turkum:BMT aʼzolari]]
[[Turkum:Islom Hamkorlik Tashkilotiga aʼzo davlatlar]]