CubeSat sahifasining manbasini koʻrish

{{Xatolar}}
[[Fayl:Ncube2.jpg|thumb| Ncube-2, Norvegiya CubeSat (10 cm)]]
'''CubeSat (Kubset)''' – bu 10 sm dan iborat shakl faktoriga asoslangan [[miniatyura]]lashtirilgan [[sunʼiy yoʻldosh]]lar sinfiga kiruvchi qurilmadir<ref>[https://static1.squarespace.com/static/5418c831e4b0fa4ecac1bacd/t/56e9b62337013b6c063a655a/1458157095454/cds_rev13_final2.pdf CubeSat Design Specification Rev. 13], The CubeSat Program, Cal Poly SLO</ref>. CubeSatlarning massasi 2 kilogrammdan oshmaydi<ref name=":6">{{Kitob manbasi|url=https://static1.squarespace.com/static/5418c831e4b0fa4ecac1bacd/t/5f24997b6deea10cc52bb016/1596234122437/CDS+REV14+2020-07-31+DRAFT.pdf|title=Cubesat Design Specification|publisher=[[California Polytechnic State University, San Luis Obispo|Cal Poly SLO]]|year=2020|location=[[San Luis Obispo]]|pages=12|language=en}}</ref> va koʻpincha ularning [[Elektronika|elektronikasi]] va tuzilishi uchun tijoratdan tashqari (COTS yaʼni sotuvda mavjud boʻlmagan mahsulotlar) [[Komponentlar|komponent]]lardan foydalaniladi. CubeSatlar [[orbita]]ga [[Xalqaro kosmik stansiya|Xalqaro kosmik stansiyadagi]] tarqatuvchilar tomonidan qoʻyiladi yoki [[Eltuvchi raketa|uchirish vositasida]] ikkilamchi foydali yuk sifatida ishga tushiriladi<ref name="database">{{Veb manbasi|sarlavha=CubeSat Database – swartwout|url=https://sites.google.com/a/slu.edu/swartwout/home/cubesat-database|ish=sites.google.com|kirish sanasi=2015-10-19}}</ref>. 2021-yil, avgust holatiga koʻra, 1600 dan ortiq ''CubeSatlar'' ishga tushirilgan<ref name="auto1">{{Veb manbasi|sarlavha=Nanosatellite & CubeSat Database|ism=Erik|muallif=Kulu|ish=Nanosatellite & CubeSat Database|sana=28-avgust 2020-yil|url=https://www.nanosats.eu/|kirish sanasi=28-avgust 2021-yil}}</ref>.

1999-yilda Kaliforniya Politexnika Davlat Universiteti (Kal Poli) professori Jordi Puig-Suari va [[Stanford universiteti|Stenford universiteti]] kosmik tizimlarni rivojlantirish [[laboratoriya]]si professori Bob Tviggs CubeSat spetsifikatsiyalarini loyihalash, ishlab chiqarish va sinovdan oʻtkazish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalarni rivojlantirish uchun bir qator ilmiy tadqiqot funksiyalarini bajaruvchi hamda yangi kosmik texnologiyalarni oʻrganuvchi past ''Yer orbitasiga'' (LEO) moʻljallangan kichik sunʼiy yoʻldoshlarni ishlab chiqadi. 2013-yilgacha ishga tushirilgan CubeSatlarning koʻpchiligi [[Akademiya]] hisobiga toʻgʻri kelgan, bunda ishga tushirishlarning yarmidan koʻpi akademik boʻlmagan maqsadlarda boʻlib, 2014-yilga kelib esa yangi oʻrnatilgan CubeSatlarning koʻpchiligi [[tijorat]] yoki havaskor loyihalar uchun edi<ref name="database1">{{Veb manbasi|sarlavha=CubeSat Database – swartwout|url=https://sites.google.com/a/slu.edu/swartwout/home/cubesat-database|ish=sites.google.com|kirish sanasi=2015-10-19}}</ref>.
[[Fayl:Nanosatellites_launched_by_years.png|thumb| Yillik ishga tushirilgan va rejalashtirilgan CubeSatlar 2021-yil, avgust<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Nanosatellites by launch years|url=https://nanosats.eu|ish=nanosats.eu|kirish sanasi=2021-08-28}}</ref>]]
[[Fayl:Total-CubeSats-Launched.png|thumb| 2021-yil avgustida ishga tushirilgan CubeSatlarning umumiy soni<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Total CubeSats Launched|url=https://nanosats.eu|ish=nanosats.eu|kirish sanasi=2021-08-28}}</ref>]]
Foydalanishlar odatda [[Yer]]ni kuzatish yoki havaskor [[radio]] kabi maqsadlarga xizmat qilishi mumkin boʻlgan tajribalarni oʻz ichiga oladi. CubeSatlar kichik sunʼiy yoʻldoshlar uchun moʻljallangan yoki shubhali amalga oshirilishi mumkin boʻlgan va kattaroq [[sunʼiy yoʻldosh]]ning narxini oqlashi dargumon kosmik qurilmalar texnologiyalarini namoyish qilish uchun ishlatiladi. Tasdiqlanmagan [[nazariya]] bilan ilmiy tajribalar ham CubeSatlar [[bort]]<nowiki/>ida boʻlishi mumkin, chunki ularning arzonligi yuqoridagi muammolarni oqlashi kerak edi. Biologik tadqiqotlar uchun ulardan koʻproq foydalanish rejalashtirilgan<ref name="abio">{{Veb manbasi|sarlavha=Tiny Satellites for Big Science – Astrobiology Magazine|url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/tiny-satellites-for-big-science/|ish=Astrobiology Magazine|kirish sanasi=2015-10-20|sana=2010-07-12}}</ref>. [[Oy|Oyga]] va undan tashqariga bir nechta [[Missiya|missiyalar]] uchun CubeSatlaran foydalanish rejalashtirilmoqda.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Tiny Cubesats Set to Explore Deep Space|url=http://www.space.com/29306-cubesats-deep-space-exploration.html|ish=Space.com|kirish sanasi=2015-10-20}}</ref> Chuqur [[fazo]]dagi birinchi CubeSatlar MarCO missiyasida uchirilgan, u yerda 2018-yil may oyida ''InSight'' muvaffaqiyatli missiyasi bilan bir qatorda ikkita CubeSatlar [[Mars]] tomon uchirilgan edi<ref name="NYT-2010318">{{Yangiliklar manbasi |last=Stirone |first=Shannon |date=18-mart 2019-yil |title=Space Is Very Big. Some of Its New Explorers Will Be Tiny. – The success of NASA's MarCO mission means that so-called cubesats likely will travel to distant reaches of our solar system. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2019/03/18/science/cubesats-marco-mars.html |access-date=18-mart 2019-yil}}</ref>.

Baʼzi CubeSatlar [[universitet]]lar, [[davlat]] yoki xususiy kompaniyalar tomonidan uchiriladigan mamlakatlarning birinchi sunʼiy yoʻldoshlariga aylandi. Nanosatellit va CubeSat maʼlumotlar bazasida 1998-yildan beri ishga tushirilgan va ishga tushirilishi rejalashtirilgan 3200 dan ortiq CubeSatlar roʻyxati keltirilgan<ref name="auto">{{Veb manbasi|sarlavha=Nanosatellite & CubeSat Database|ism=Erik|muallif=Kulu|ish=Nanosatellite & CubeSat Database|sana=28-avgust 2020-yil|url=https://www.nanosats.eu/|kirish sanasi=28-avgust 2021-yil}}</ref>.

== Tarixi ==
[[Fayl:CubeSat_in_hand.jpg|thumb| CubeSat tuzilishi]]
Kaliforniya Politexnika Davlat Universiteti professorlari Jordi Puig-Suari va [[Stanford universiteti|Stenford Universitetidan]] Bob Tviggs 1999-yilda<ref name="Tiny">{{Yangiliklar manbasi |last=Messier |first=Douglas |date=22-may 2015-yil |title=Tiny 'Cubesats' Gaining Bigger Role in Space |work=Space.com |url=http://www.space.com/29464-cubesats-space-science-missions.html |access-date=2015-05-23}}</ref><ref name="Helvajian2008">{{Kitob manbasi|editor=Helvajian|title=Small Satellites: Past, Present, and Future|year=2008|publisher=Aerospace Press|location=El Segundo, Calif.|isbn=978-1-884989-22-3}}</ref> {{Rp|159}}[[magistratura]] [[talaba]]lariga birinchi kosmik kemaga oʻxshash qobiliyatga ega boʻlgan [[Kosmik apparat|kosmik kemani]] loyihalash, qurish, sinovdan oʻtkazish va [[koinot]]da ishlatish imkonini berish maqsadida Cubesat uchun mos [[dizayn]]ni taklif qilishdi. CubeSat, dastlab taklif qilinganidek, [[standart]] boʻlishi maqsad qilinmagandi, balki vaqt oʻtishi bilan paydo boʻlish jarayoni sabab ''standartga'' aylandi. Birinchi CubeSatlar 2003-yil iyun oyida [[Rossiya|Rossiyadagi]] Eurockotda ishga tushirildi va 2012-yilga kelib taxminan 75 dan ortiq CubeSatlar orbitaga chiqarildi<ref name="sn20120813">{{Yangiliklar manbasi |date=2012-08-13 |title=Cubist Movement |page=30 |work=Space News |quote=When professors [[Jordi Puig-Suari]] of [[California Polytechnic State University]] and [[Bob Twiggs]] of [[Stanford University]] invented the CubeSat, they never imagined that the tiny satellites would be adopted by universities, companies and government agencies around the world. They simply wanted to design a spacecraft with capabilities similar to [[Sputnik]] that graduate student could design, build, test and operate. For size, the professors settled on a ten-centimeter cube because it was large enough to accommodate a basic communications payload, [[Solar panels on spacecraft|solar panels]] and a battery.}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Texnologiya]]
[[Turkum:Informatika]]