Ziyosfera

Demuraj pul tizimi

Bitta Shilling banknotasi va Wörgldan muddatli to‘lov markalari

Demuraj pul tizimi - baʼzida qadrsizlanuvchi pul yoki qogʻoz shaklida marka qogʻozi deb ham ataladi — bu shunday pul turiki, u vaqt oʻtishi bilan asta-sekin oʻz qiymatini yoʻqotadi yaʼni qiymati kamayib boradigan pul[1]. Demuraj pullari koʻpincha inflyatsiya bilan adashtiriladi, chunki ikkalasi ham pulning qadrsizlanishiga olib keladi, ammo ularning iqtisodiy taʼsiri sezilarli darajada farq qiladi[2]. Demuraj pul oddiy puldan uzoq vaqt saqlashga toʻgʻri kelmasligi va faqat vaqtincha qiymat saqlash vositasi sifatida ishlatilishi bilan farq qiladi[3]. Demuraj pullar asosan ayirboshlash vositasi va hisob birligi sifatida ishlaydi.  Demuraj valyutasi tarafdorlari odatda anʼanaviy pullarning ayirboshlash vositasi va qiymat saqlash funksiyalari bir-biriga zid deb hisoblashadi[4]. Demuraj pullari qadimgi Misrda va Yevropada ishlatilgan. Demuraj valyutalari Buyuk Depressiya davrida tezroq aylanish tezligi tufayli butun iqtisodiyot boʻylab daromadlarning aylanma oqimini qayta tiklash uchun moʻljallangan bir qator favqulodda valyutalar sifatida mashhurlikka erishdi. Muvaffaqiyatlarga qaramay, aksariyat demuraj valyutalari milliy valyuta monopoliyalarini buzgani uchun markaziy banklar tomonidan taqiqlangan. 2026-yil holatiga koʻra, hali ham qoʻllaniladigan bir nechta mahalliy demuraj valyutalari mavjud boʻlib, Chiemgauer ularning eng koʻzga koʻringan va keng qoʻllaniladiganidir.

Nazariya

Gazeta kabi eskiradigan, kartoshka kabi chiriydigan, temir kabi zanglaydigan, efir kabi bugʻlanadigan pulgina kartoshka, gazeta, temir va efirni ayirboshlash vositasi sifatida sinovdan oʻta oladi. Chunki bunday pulni xaridor ham, sotuvchi ham tovardan afzal koʻrmaydi. Bu holda biz pulga ega boʻlishdan foyda kutganimiz uchun emas, balki ayirboshlash vositasi sifatida pulga muhtoj boʻlganimiz uchungina oʻz tovarlarimizni pulga almashtiramiz. Demak, pulni ayirboshlash vositasi sifatida yaxshilamoqchi boʻlsak, uni tovar sifatida qiymatini kamaytirish kerak — Silvio Gesell[5].

Demuraj va inflyatsiya — bu pul qiymatining kamayishi bilan bogʻliq ikki xil iqtisodiy tushuncha boʻlib, ular tashqi koʻrinishda oʻxshash boʻlsa-da, mazmunan sezilarli darajada farq qiladi. Inflyatsiya — bu iqtisodiyotda tovar va xizmatlar narxining umumiy oshish jarayonidir. Natijada pulning xarid qobiliyati pasayadi, yaʼni bir xil miqdordagi pulga vaqt oʻtishi bilan kamroq mahsulot sotib olish mumkin boʻladi. Bu holatda pulning oʻzi oʻzgarmaydi, balki narxlar oshgani sababli uning qiymati kamaygandek koʻrinadi. Inflyatsiya odatda iqtisodiy omillar — talab va taklif muvozanati, pul massasi oshishi yoki ishlab chiqarish xarajatlari ortishi natijasida yuzaga keladi. Demuraj esa pul tizimiga ataylab kiritilgan mexanizm boʻlib, unga koʻra pul maʼlum vaqt davomida saqlansa, uning qiymati bevosita kamayib boradi. Bu yerda qiymat pasayishi narxlar oshishi bilan emas, balki pulning oʻziga qoʻyilgan qoida orqali yuz beradi. Demurrage tizimi pulni uzoq muddat saqlashdan koʻra uni faol muomalada ishlatishni ragʻbatlantirishga qaratilgan. Shuningdek, ushbu ikki tushuncha insonlarning iqtisodiy xulq-atvoriga turlicha taʼsir koʻrsatadi. Inflyatsiya sharoitida odamlar pul qiymatini saqlab qolish uchun uni jamgʻarish yoki boshqa aktivlarga aylantirishga harakat qiladi. Demurrage tizimida esa aksincha, pulni imkon qadar tezroq ishlatish yoki investitsiya qilish maqsadga muvofiq boʻladi, chunki uni saqlash zarar keltiradi.

Tarixi

Bernard Lietaer oʻzining kitobida Yevropaning oʻrta asrlardagi va qadimgi Misrda demuraj valyuta tizimlaridan foydalanganligi haqida yozib oʻtgan[6]. Demuraj tizimi iqtisodiy fikrlar tarixida noodatiy, lekin chuqur maʼnoga ega gʻoyalardan biri sifatida paydo boʻlgan. Uning ildizlari pulning mohiyati haqida oʻylagan iqtisodchilarning savollaridan boshlanadi: pul faqat almashuv vositasi boʻlishi kerakmi yoki u boylikni saqlash vositasi sifatida ham xizmat qilishi lozimmi? Bu savollarga boshqacha javob izlagan iqtisodchilardan biri — Silvio Gesell edi. U XX asr boshlarida shunday fikrni ilgari surdi: agar pulni saqlash foydali boʻlsa, odamlar uni muomalaga kiritmaydi va iqtisodiy jarayonlar sekinlashadi. Shu sababli u pulni „harakatga majbur qiladigan“ tizim — yaʼni demuraj gʻoyasini taklif qildi. Uning nazariyasiga koʻra, pul vaqt oʻtishi bilan qiymatini yoʻqotib borishi kerak, shunda odamlar uni tezroq ishlatadi. Bu gʻoya dastlab nazariya sifatida qaralgan boʻlsa-da, keyinchalik amaliyotda ham sinab koʻrildi. Eng mashhur tajribalardan biri 1930-yillarda, dunyoni qamrab olgan Buyuk Depressiya davrida amalga oshirildi. Iqtisodiy inqiroz sababli koʻplab hududlarda pul aylanishi sustlashgan, ishsizlik oshgan edi. Shu sharoitda Avstriyaning kichik shaharchasi — Wörgl da demuraj asosidagi mahalliy pul joriy qilindi. Bu tajriba davomida chiqarilgan pulni ishlatish uchun har oy kichik „toʻlov“ qilish talab etilgan. Aks holda, pul oʻz qiymatini yoʻqotgan. Natijada odamlar pulni yigʻib oʻtirmay, uni tezda sarflashga yoki investitsiya qilishga harakat qilgan. Qisqa vaqt ichida shaharda iqtisodiy faollik oshgan, qurilish ishlari tiklangan va ishsizlik kamaygan. Bu holat demuraj tizimining amaliy samaradorligini koʻrsatgan muhim misollardan biri sifatida tarixda qolgan. Biroq, bu tizim uzoq davom etmadi. Markaziy banklar va davlatlar pul ustidan nazoratni saqlab qolish maqsadida bunday tajribalarni chekladi. Shunga qaramay, demuraj gʻoyasi iqtisodiy fikrlar tarixida oʻz oʻrnini saqlab qoldi va bugungi kunda ham muqobil pul tizimlari, mahalliy valyutalar hamda ayrim raqamli iqtisodiy loyihalarda qayta muhokama qilinmoqda. Shunday qilib, demuraj tizimi oddiy nazariy gʻoyadan boshlangan boʻlsa-da, u iqtisodiy inqiroz davrida amaliy sinovdan oʻtgan va pulning jamiyatdagi rolini qayta koʻrib chiqishga undagan muhim konsepsiyalardan biri sifatida tarixda iz qoldirgan.

Manbalar

  1. ↑ "Silvio Gesell: Beyond Capitalism vs Socialism" Class #6. Henry George School of Economics. 6:47.
  2. ↑ Gomez, Georgina M; Prittwitz und Gaffron, Wilko von „The pervasiveness of monetary plurality in economic crisis and wars“. Erasmus University Rotterdam. International Institute of Social Studies of Erasmus University Rotterdam (2018). Qaraldi: 2025-yil 25-aprel.
  3. ↑ Champ, Bruce (April 2008). Stamp Scrip: Money People Paid To Use. Federal Reserve Bank of Cleveland Research Department. https://www.clevelandfed.org/publications/economic-commentary/2008/ec-20080401-stamp-scrip-money-people-paid-to-use. Qaraldi: 21 April 2025. Demuraj pul tizimi]]
  4. ↑ Rosalsky, Greg „The 'Strange, Unduly Neglected Prophet'“. NPR (2019-yil 27-avgust). Qaraldi: 2025-yil 25-aprel.
  5. ↑ Gesell, Silvio. Die natürliche Wirtschaftsordnung durch Freiland und Freigeld, Bern, Switzerland, 1916. ISBN 9781610330442. Qaraldi: 2025-yil 30-aprel (2025-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan). 
  6. ↑ Samiul Hasan. Human Security and Philanthropy: Islamic Perspectives and Muslim Majority Country Practices. Springer, 2015 — 130-bet. ISBN 978-1493925254. 

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Demuraj_pul_tizimi" dan olindi