Dengiz sahifasining manbasini koʻrish

{{wikify}}[[Tasvir:Evening sea.jpg|200px|thumb|Dengiz koʻrinishi.]]
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Dengiz''' — Dunyo [[okean]]ining [bir] qismi; okeandan quruklik yoki orollar, yarim orollar va suv osti relyefining koʻtarilgan joylari bilan ajralib turadi. Oʻzining gidrologik, meteorologik va iqlimiy rejimi bilan okeanning ochiq qismidan farq qiladi. Dengiz quruqlik bilan qancha koʻp oʻralgan boʻlsa, okeandan tafovuti shuncha koʻp boʻladi. Okeanlarning ayrim ochiq qismlari shartli ravishda Dengiz deyiladi, masalan, Sargasso Dengiz va Filippin Dengiz Aslida koʻl (masalan, [[Orol]], [[Kaspiy dengizi]], [[Oʻlik dengiz]]lari), lekin maydoni ancha katta boʻlganligidan dengiz deb atalgan, baʼzi dengizlarga esa qoʻltiq deyiladi (masalan, Gudzon qoʻltigʻi, Fors qoʻltigʻi). Dengizlar geografik oʻrni va gidrologik rejimi xususiyatlariga koʻra 3 guruhga boʻlinadi: materiklar orasidagi dengizlar, materik ichkarisidagi dengizlar va chekka dengizlar.

Materiklar orasidagi dengizlar juda chuqur boʻladi. Bularga [[Oʻrta dengiz]], Avstraliya va Osiyo orasidagi dengizlar, [[Karib dengizi]] va [[Qizil dengiz]] kiradi. Materikdagi dengizlar biron materikning ichkarisida joylashgan boʻladi. Bularga [[Oq dengiz]], [[Boltiq dengizi]], [[Qora dengiz]], [[Azov dengizi]] va boshqa kiradi.

Chekka dengizlar okean va materiklarning chekkalarida boʻladi. Bularga [[Barens dengizi]], [[Kara dengizi]], [[Sharqiy Sibir dengizi]], [[Chukotka dengizi]], [[Bering dengizi]], [[Yapon dengizi]], [[Shimoliy dengiz]] va boshqalar kiradi.

Dengiz atrofidagi quruqlik dengizning iqlimi, suv rejimi va suv osti yotqiziqlariga oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Bunday taʼsir materik ichkarisidagi va materiklar orasidagi dengizlarda ayniqsa katta boʻladi. Dengiz atrofidagi daryolar dengizga chuchuk suv bilan birga loyqa (oqiziq) jinslarni keltiradi. Dengizlar geologik nuqtai nazardan yosh hosillardir. Ular uchlamchi davrda vujudga kelgan, toʻrtlamchi davrda toʻliq shakllangan. Eng chuqur dengizlar Yer poʻstining oʻpirilgan — yorilgan joylarida hosil boʻlgan. Masalan, Oʻrta dengiz (eng chuqur joyi 5121 m), Karib dengizi (eng chuqur joyi 7090 m) va boshqa Sayoz dengizlar materik chekkalarining choʻkkan qismlarini okean suvining bosishidan yoki okean sathining koʻtarilishidan paydo boʻlgan. Bunday dengizlar koʻpincha materik sayozliklarda joylashgan (qarang [[Shelf]]). Masalan, Sharqiy Sibir dengizi, Shimoliy dengiz va boshqa.

Dengiz tubining relyefi okeanlarning ochiq qismi tubining relyefiga qaraganda oddiyroq tuzilgan. Dengiz tubi relyefida katta masofaga choʻzilgan suv osti baland tizmalari, keng platolar emas, balki uncha chuqur boʻlmagan soyliklar, tepaliklar, sayozliklar koʻp.

Dengiz iqlimiga quruqlikning taʼsiri katta. Tropiklardagi Dengizlar ustida temperaturaning oʻrtacha yillik amplitudasi 15° (Fors qoʻltigʻi), oʻrtacha kengliklarda esa 30° va undan ortiq (Yapon dengizi). Dengiz yuzasidagi suv temperaturasining amplitudasi oʻrtacha va subtropik kengliklardagi dengizlarda eng katta (mas, Oʻrta dengizda 17° gacha), ekvator atroflaridagi dengizlarda esa eng kichik (mas, Sula-vesi dengizida 2° dan kam) boʻladi. Geografik oʻrniga qarab baʼzi Dengizlar yuzasining temperaturasi qoʻshni okean yuzasinikiga qaraganda yuqoriroq boʻladi (mas, Qizil dengiz), baʼzi dengizlar yuzasining temperaturasi esa okean yuzasinikidan pastroq boʻladi (mas, Oxota dengizi).

Dengiz suvining shoʻrligi Dunyo okeanidan anchagina farq qiladi. Bugʻlanish quyiladigan chuchuk suvdan kam boʻlsa, shoʻrlik darajasi past boʻladi (mas, Boltiq dengizida 6—8%o). Bunda bugʻlanmay qolgan ortiqcha suv dengiz yuzasidan oqeanga chiqib ketadi. Agar bugʻlanish quyiladigan chuchuk suvdan ortiq boʻlsa, Dengizlarning shoʻrlik darajasi yuqori boʻladi (mas, Qizil dengizda 41,5%o). Bunda ortiqcha bugʻlanish natijasida Dengiz sathi pasayadi. Natijada okeandan suv oqib keladi.

Dengizlarda shoʻrlik va temperatura turlicha taqsimlanganligi sababli suvning zichligi ham turlicha, mas, Boltiq dengizida 1,0100, Qizil dengizda 1,0287 (ochiq okeanda zichlik 1,0210—1,02725). Dengiz yuzasida suvning zichligi mavsumlarga qarab sezilarli darajada oʻzgarib turadi.

Dengizlarda zichlikning mavsumiy oʻzgarib turishi natijasida, mavsumiy vertikal sirkulyasiya kuchli boʻladi. Suv yuzasidagi zichlik katta boʻlgan dengizlarda vertikal sirkulyasiya dengiz tubigacha yetib boradi.

Oqimlar dengizlarda kam. Quruklikdan quyilgan suvlar, atmosferadagi siklonlar, Yerning aylanishidan vujudga kelgan buruvchi kuch taʼsirida oqimlar aylanma harakat qiladi. Ularning yoʻnalishi Shimoliy yarim sharda soat mili yoʻnalishiga qarshi, Jan. yarim sharda esa soat mili yoʻnalishi boʻylab boʻladi.

Dengizlar hayvonot va oʻsimlik dunyosining endemik turlari koʻpligi va organik dunyosining xilma-xil boʻlishi bilan okeanlardan farq qiladi.

== Adabiyotlar ==
* Kerrington R., Biografiya morya, L., 1964<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->

== Dengizlar roʻyxati ==
{| cellspacing="0" border="1" bgcolor="white"
|-
|
=== [[Atlantika okeani]] ===
* [[Argentina dengizi]]
* [[Baffin dengizi]]
* [[Muqaddas Lawrence koʻrfazi]]
* [[Fundy dengizi]]
* [[Karib dengizi]]
* [[Meksika koʻrfazi]]
* [[Sargasso dengizi]]
* [[Shimoliy dengiz]]
* [[Chesapik dengizi]]
* [[Boltiq dengizi]]
** [[Markaziy Baltika dengizi]]
** [[Bosniya koʻrfazi]]
*** [[Bosniya dengizi]]
** [[Fin koʻrfazi]]
* [[Hebrid dengizi]]
* [[Irland dengizi]]
* [[Seltika dengizi]]
* [[La-Mansh boʻgʻozi]]
* [[Oʻrta Yer dengizi]]
** [[Adriatika dengizi]]
** [[Egey dengizi]]
** [[Alboran dengizi]]
** [[Marmara boʻgʻozi]]
|
** [[Qora dengiz]]
*** [[Azov dengizi]]
** [[Katalan dengizi]]
** [[Ioniya dengizi]]
** [[Ligur dengizi]]
** [[Tirr dengizi]]
** [[Sidra koʻrfazi]]

=== [[Shimoliy Muz okeani]] ===
* [[Hudson koʻrfazi]]
* [[Barens dengizi]]
* [[Kara dengizi]]
* [[Beaufort dengizi]]
* [[Amundsen koʻrfazi]]
* [[Grenland dengizi]]
* [[Norveg dengizi]]
* [[Chukotka dengizi]]
* [[Laptev dengizi]]
* [[Sharqiy Sibir dengizi]]
* [[Oq dengiz]]
* [[Lincoln dengizi]]

=== [[Hind okeani]] ===
* [[Qizil dengiz]]
* [[Aden koʻrfazi]]
* [[Fors koʻrfazi]]
* [[Oman koʻrfazi]]
|
* [[Arab dengizi]]
* [[Bengal koʻrfazi]]
* [[Andaman dengizi]]
* [[Timor dengizi]]

=== [[Tinch okeani]] ===
* [[Chili dengizi]]
* [[Bering dengizi]]
* [[Alaska koʻrfazi]]
* [[Salish dengizi]]
* [[Kaliforniya koʻrfazi]]
* [[Oxotsk dengizi]]
* [[Yapon dengizi]]
* [[Seto Inland dengizi]]
* [[Sharqiy Xitoy dengizi]]
* [[Janubiy Xitoy dengizi]]
* [[Sulu dengizi]]
* [[Sulavesi dengizi]]
* [[Mindanao dengizi]]
* [[Filippin dengizi]]
* [[Camotes dengizi]]
* [[Flores dengizi]]
* [[Banda dengizi]]
* [[Arafura dengizi]]
* [[Timor dengizi]]
* [[Tasman dengizi]]
* [[Sariq dengiz]]
* [[Bohay dengizi]]
* [[Polip dengizi]]
|
* [[Karpentariya koʻrfazi]]
* [[Bismarck dengizi]]
* [[Solomon dengizi]]
* [[Seram dengizi]]
* [[Halmahera dengizi]]
* [[Molukka dengizi]]
* [[Savu dengizi]]
* [[Yava dengizi]]
* [[Tayland koʻrfazi]]

=== [[Janubiy okean|Janubiy okeani]] ===
* [[Weddell dengizi]]
* [[Ross dengizi]]
* [[Buyuk Avstraliya koʻrfazi]]
* [[Muqaddas Vincent koʻrfazi]]
* [[Spencer koʻrfazi]]
* [[Scotia dengizi]]
* [[Amundsen dengizi]]
* [[Bellingshausen dengizi]]
* [[Davis dengizi]]

=== [[Yopiq dengizlar]] ===
* [[Orol dengizi]]
* [[Kaspiy dengizi]]
* [[Oʻlik dengiz]]
* [[Galilee dengizi]]
* [[Salton dengizi]]
* [[Katta Shoʻr dengiz]]
|}
{{chala}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{vikiiqtibos}}

[[Turkum:Dengizlar]]
[[Turkum:Suv jonzotlari]]