Deva (buddizm) sahifasining manbasini koʻrish

{{Buddizm}}

'''Deva''' ([[Sanskrit]] va [[Pali]]: [[wikt:देव|देव]]; [[Mongol tili|Mongol]]: [[wikt:тэнгэр|tenger]], tenger) [[Buddizm]]da [[Jannat|samoviy]] mavjudot yoki xudo turi boʻlib, Buddalarga koʻrsatiladigan darajadagi hurmat ularga koʻrsatilmasa ham, odamlarga qaraganda kuchliroq, uzoq umr koʻrgan va umuman olganda, baxtliroq boʻlish singari xudoniki kabi xususiyatlarga ega.

Buddist matnlarida shunga oʻxshash gʻayritabiiy mavjudotlarni anglatish uchun ishlatiladigan boshqa soʻzlar '''[[Devata|devatā]]''' („xudolar“) va '''devaputta''' („xudoning oʻgʻli“) hisoblanadi. Birinchisi '''deva''' („samoviylar“) soʻzi bilan sinonim boʻlsa, ikkinchisi yosh va yaqindagina oʻzining samoviy olamida paydo boʻlgan shunday bir qudratli mavjudotlarni anglatadi.

[[Sharqiy Osiyo Buddizmi]]da ''deva'' soʻzi 天 (soʻzma-soʻz „jannat“) yoki 天人 (soʻzma-soʻz „samoviy odam“) deb tarjima qilinadi. ''Deva'' ning ayol ekvivalenti '''''[[devi]]'''''' baʼzan 天女 (soʻzma-soʻz „samoviy ayol“) deb tarjima qilinadi, masalan [[w:zh:吉祥天女|吉祥天女]] yoki [[w:zh:辯才天女|辯才天女]] kabi nomlarda, garchi 天 yakka holda ham ishlatilishi mumkin.

== Turlari ==
{{Asosiy maqola|Budda kosmologiyasi}}
Deva mavjudotlar sinfini yoki tugʻilish siklidagi olti yoʻlning birini anglatadi. U oʻtmishdagi tirikliklari davomida toʻplagan fazilatlari darajasiga koʻra iyerarxik tartibda joylashtirilishi mumkin boʻlgan bir-biridan juda farq qiluvchi mavjudotlarni oʻz ichiga oladi. Ushbu mavjudotlarning eng quyi sinflari oʻz tabiatlari jihatidan yuqori sinf devalarga qaraganda odamlarga yaqinroqdir. Devalar oʻzlarining fazilatlari tugagach, odamlar yoki uchta yovuz yoʻldagi mavjudotlar darajasiga tushib qolishlari mumkin.

Devalar qaysi uchta dhātu yoki koinotning qaysi „olamida“ tugʻilishlariga qarab uchta sinfga boʻlinadi.

''[[Budda kosmologiyasi#Shaklsiz olam (Ārūpyadhātu)|Ārūpyadhātu]]'' devalari jismoniy shaklga yoki maʼlum joyga ega emaslar va ular shaklsiz meditatsiyada yashaydilar. Ular buni boshqa tiriklikda meditatsion darajalarni egallab erishadilar. Ular koinotning qolgan qismi bilan oʻzaro aloqada boʻlmaydilar.

''[[Budda kosmologiyasi#Shaklli olam (Rūpadhātu)|Rūpadhātu]]'' devalari jismoniy shaklga ega, ammo jinsiy aloqadan va ehtiroslardan xolidir<ref name=BC>{{Veb manbasi |sarlavha=Budda kosmologiyasi |url=http://chuaphatquocttt.org/doc/Lesson2.pdf |qaralgan sana=2025-09-26 |arxivsana=2024-10-16 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20241016051238/http://chuaphatquocttt.org/doc/Lesson2.pdf }}</ref>. Ular yer ustida qatma-qat koʻtarilgan koʻplab „jannatlar“ yoki deva olamlarida yashaydilar. Ular asosan beshta guruhga boʻlinadi:
* ''Śuddhāvāsa'' devalari [[Buddizmda maʼrifatning toʻrt bosqichi#Qaytmas (Anāgāmin)|Anāgāmin]]lar, yaʼni [[Arhat]] darajasiga erishish arafasida vafot etgan buddist diniy amaliyotchilarning qayta tugʻilishlaridir (Yangi maʼrifat topgan Buddadan oʻz bilimini oʻrgatishini iltimos qilgan [[Brahma Sahampati]] oldingi Buddadan qolgan Anagami edi<ref>Susan Elbaum Jootla: [https://web.archive.org/web/20130204142247/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/jootla/wheel414.html „Devalarning Oʻqituvchisi“], The Wheel Publication No. 414/416, Kandy: Buddhist Publication Society, 1997</ref>). Ular yer yuzidagi Buddizm anʼanalarini himoya qiladilar va Śuddhāvāsa olamlaridan oʻtgach, [[Arhat]] sifatida maʼrifatga erishadilar. Ushbu olamlarning eng balandi {{IAST|[[Akaniṣṭha]]}} deb ataladi.
* ''{{IAST|Bṛhatphala}}'' devalari toʻrtinchi [[Buddizmda Dhyāna|dhyāna]]da erishilgan osoyishta holatlarida qoladilar.
* ''{{IAST|Śubhakṛtsna}}'' devalari uchinchi dhyānaning baxtiyorligida orom oladilar.
* ''Ābhāsvara'' devalari ikkinchi dhyānaning lazzatlaridan bahramand boʻlishadi. Ular, shuningdek, yuqoriroq devalarga qaraganda pastdagi dunyoga koʻproq qiziqish bildiradilar va baʼzan maslahat va tavsiyalar berish bilan ham shugʻullanadilar.

Ushbu deva olamlari guruhlarining har biri turli darajadagi devalarni oʻz ichiga oladi, ammo bitta guruh doirasidagi barcha devalar bir-birlari bilan oʻzaro aloqada boʻlishlari va muloqot qilishlari mumkin. Aksincha, quyi guruhlar yuqori darajadagi devalarning mavjudligi haqida ham bevosita bilimga ega emaslar. Shu sababli, baʼzi Brahmalar oʻzlarini oʻz olamlari va oʻzlaridan pastda joylashgan barcha olamlarning yaratuvchilari deb hisoblashib, kibru havoga beriladilar (chunki ular bu olamlar mavjud boʻlishidan oldin paydo boʻlganlar).

== Qudrati ==
Devalar inson koʻzi uchun koʻrinmasdir. Deva mavjudligini „Ilohiy koʻz“ ({{IAST|divyacakṣus}}), (Pāli: dibbacakkhu), (Xitoycha: 天眼) yaʼni boshqa olamlardagi mavjudotlarni koʻrish imkonini beruvchi [[Abhijna|gʻayritabiiy qudrat]]ni ochgan insonlar sezishi mumkin. Ularning ovozlarini divyaśrotrani rivojlantirganlar, yaʼni xuddi shunga oʻxshash eshitish qudratiga ega boʻlganlar ham eshishlari mumkin.

Koʻp devalar, shuningdek, pastroq olamlardagi mavjudotlarga oʻzlarini namoyon qilishlari mumkin boʻlgan illuzion shakllarni yaratish qobiliyatiga egadir; yuqori va past darajadagi devalar baʼzan buni bir-birlariga nisbatan qilishadi.

Devalar insonlar talab qiladigan kabi ozuqaga muhtoj emaslar, lekin pastroq darajadagi turlari ovqatlanadi va suv ichishadi. Yuqori darajadagi devalar oʻzlarining ichki nurlari bilan oziqlanadilar.

Devalar, shuningdek, katta masofalarni tezda bosib oʻtish va havoda uchish qobiliyatiga egadir. Pastroq darajadagi devalar buni baʼzan uchadigan arava kabi sehrli yordam vositalari orqali amalga oshiradilar.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{cite book|author1=Robert E. Buswell Jr.|author1-link=Robert Buswell Jr.|author2=Donald S. Lopez Jr.|author2-link=Donald S. Lopez, Jr.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|date=2013|publisher=[[Princeton University Press]]|location=[[Princeton, New Jersey]]|isbn=978-1-4008-4805-8|pages=232–233|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&pg=PA233|access-date=22 June 2015}}
* {{cite book|last1=Trainor|first1=Kevin|title=Buddhism: The Illustrated Guide|date=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|location=[[Oxford]]|isbn=978-0-19-517398-7|url=https://books.google.com/books?id=_PrloTKuAjwC|access-date=22 June 2015}}
* Norman, K. R. (1981). "[https://web.archive.org/web/20150409132647/http://www.palitext.com/JPTS_scans/JPTS_2000_XXVI.pdf Devas and Adhidevas in Buddhism], " Journal of the Pali Text Society 9, 145-155

[[Turkum:Budda kosmologiyasi]]
[[Turkum:Budda maʼbudlari]]
[[Turkum:Jannat]]