El Karak sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat bilgiqutisi|davlat_nomi=Iordaniya|nomi=El Karak|yil_boshlanishi=1140|rasmiy_tillari=arab tili|yetakchi_nomi_1=Muhammad Mayta}}
[[Fayl:View_from_Karak.jpg|thumb|385x385px| El-Karak atrofidagi tipik landshaft. Qal'adan ko'rinish.]]
[[Fayl:Kerak_tantawi.JPG|thumb|385x385px| El-Karakdagi qal'adan atrofning ko'rinishi. Yaxshi ob-havoda, bu yerdan siz shaharning g'arbiy qismida joylashgan O'lik dengizning (Isroil) qarama-qarshi qirg'og'ini ko'rishingiz mumkin.]]
'''El-Karak''' ({{lang-ar|الكرك}}  [[Iordaniya]] gʻarbida joylashgan shahar, Al-Karak gubernatorligining maʼmuriy markazi va eng yirik aholi punktidir. [[Amman|Ammon]] shahridan 140&nbsp;km janubda shohlar savdo yo'lida joylashgan Al-Karak bir vaqtlar Quddus Qirolligi tarkibiga kirgan. Shahar dengiz sathidan 1000 metr balandlikda joylashgan [[Salib yurishlari|salibchilar]] qal'asi atrofida rivojlangan, undan [[Oʻlik dengiz|O'lik dengizni]] osongina ko'rishingiz mumkin. Aholining soni 2008chi yilga ko'ra 22581ga yetgan.

== Geografiyasi ==

=== Jismoniy joylashuvi ===
Shahar [[Iordaniya]]ning g'arbiy qismida, [[Oʻlik dengiz|O'lik dengiz]] va [[Isroil]] chegarasidan bir oz masofada joylashgan. Shahar landshaft hududida joylashgan bo'lib, u shimoldan ''vodi al-Mujib'', janubdan ''al-Hasa vodisi'' va g'arbdan [[Oʻlik dengiz|O'lik dengiz bilan]] chegaralangan. Bu hudud quruq  va issiq vodiylar bilan kesilgan juda qo'pol erdir. Tuproqlari qoʻngʻir va boʻz-qoʻngʻir, butali dashtlarga xos. Ushbu landshaft hududining nomlaridan biri - ''Ar. Bundan tashqari yana shunga o'xshash 100 lab joylar mavjud.''

El-Qarak uchburchak [[Yassitogʻlik|platoda]] joylashgan, u atrofdan 300-400m dan balandroq ko'tariladi.[[Yassitogʻlik|Plato]] tabiiy kelib chiqishi va shu nomdagi vadi yoki quruq vodiyning bir qismidir ({{lang-ar|wādīs}}  "vodiy"). Shahar [[Yassitogʻlik|platoning]] janubiy qismida joylashgan bo'lib, shakli janubga torayib boradi. Shunday qilib, shahar uch tomondan tik yon bag'irlari bilan o'ralgan.

El Karakning iqlimi odatda O'rta er dengizi - yog'ingarchilikning ko'p qismi qishda tushadi. Iqlimi qurg'oqchil, kam yog'ingarchilik - yiliga 200–300&nbsp;mm.Shahar dengiz sathidan taxminan 1000m balandlikda joylashganligi sababli qishi ancha salqin va shamolli, vaqti-vaqti bilan qor yogʻadi. Yanvarning o'rtacha harorati 10 ga yaqin&nbsp;°C, iyulda -28°.

=== Iqtisodiy va geografik joylashuvi ===
El-Karakning janubida ikkita kichik shaharcha joylashgan: kimyo ishlab chiqarishga ixtisoslashgan Es-Safiya (birinchi navbatda, kaliyli o'g'itlar) va [[Sement|tsement]] ishlab chiqariladigan Al-Tafila.Shaharning sharqida [[Iordaniya]] muhim transport markazlari, shimolda (140–160&nbsp;km) mamlakatning asosiy sanoat zonasi- [[Amman]] va Ez-Zarqa joylashgan. El-Karakning iqtisodiy va geografik holatidagi muhim element uning [[Isroil]]ga yaqinligi bo'lib, dengiz orqali shaharga mahsulot eksporti va importi amalga oshiriladi.El-Karak [[Sugʻorish|sugʻorma dehqonchilik]] zonasida.

=== Yigirmanchi asr ===
[[Birinchi jahon urushi]]dan keyin al-Karak qisqa muddatli Suriya qirolligining janubiy viloyati tarkibiga kirdi.U yiqilganidan so'ng, El-Karak [[Fransiya|fransuzlar]] qo'liga o'tdi va [[1920|1920-yil]] iyul oyida mahalliy qabilalar uni ''Mo'ab arab davlatining'' (Mo'ab arab hukumati) mustaqil hududi deb e'lon qildi va ''Rufayfan al'' -Majali boshchiligida.[[1921-yil]]da bu hudud Transiordaniya amirligiga aylandi. El-Qarak o'zining mudofaa funksiyalarini yo'qotadi va keyingi 60-65 yil davomida qishloq xo'jaligi markaziga aylanadi.<nowiki>XX</nowiki> asrning 90-yillarida El-Karakka qiziqish yana namoyon boʻla boshladi: 90-yillarda El-Karak oʻzini Iordaniyada muhim turistik markaz sifatida koʻrsata boshladi; [[1999-yil]]da esa [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSH]] yordamida shahar atrofida erkin iqtisodiy zona tashkil etildi.Bu ikki voqea shaharning yanada rivojlanishiga turtki bo'ldi.
[[Fayl:EconomJordan.PNG|thumb|400x400px| Al-Karakning Iordaniya iqtisodiyotidagi o'rni]]
Al-Karak, boshqa toʻqqiz shahar bilan bir qatorda, [[Iordaniya]]ning maxsus sanoat zonasi (Qorak sanoat mulki).[[1985]] - yilda [[Iordaniya]] hukumati infratuzilmani, sanoatni rivojlantirish va xususiy kapitalni jalb qilish uchun shart-sharoitlarni yaratish uchun sanoat erlarini ajratdi. Biroz vaqt o'tgach, [[Iordaniya]] va [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qo'shma Shtatlar]] o'rtasida kelishuv imzolandi, unga ko'ra sanoat zonasida (jumladan, Al-Karakda) ishlab chiqarilgan tovarlar [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] bozoriga [[soliq]]lar va [[Aksiz|aktsizlarsiz]] yetkazib berish imkoniyatiga ega.

''Al-Husayn Bin Abdulloh II sanoat mulki'' (markazi Al-Karakda) [[1999|1999-yil]] oktabr oyida ''Iordaniya Industrial Estates Corporation'' (JIEC) koʻmagida tashkil etilgan. [[2003-yil]]da El-Qarak sanoat zonasidan [[Eksport|eksport hajmi]] katta darajada oshdi ([[2003|2002]] yildagi 75 million dollarga nisbatan [[2002|2003-]]yilda eksport 100 million dollarni tashkil etdi). [[2008|2008-yilning]] birinchi choragida ushbu sohada yangi ro'yxatdan o'tgan kompaniyalar soni 400% ga oshdi.

=== Qishloq xo'jaligi ===
El-Qorakka tutash hududda [[Sugʻorish|sug'orma]] dehqonchilik ancha jadal rivojlanmoqda. Bu yerda asosan [[bugʻdoy]] va arpa yetishtiriladi, mahalliy sharoitda [[zaytun]] va uzum yetishtirish ham keng tarqalgan. [[2007-yil]]da Al-Karak gubernatorligida 7388 tonna bug'doy yetishtirildi. Aholining 70% ga yaqini qishloq xoʻjaligida band. El-Qorakning o‘zida donni qayta ishlash, qayta ishlash va saqlash, un va non mahsulotlari ishlab chiqarish, ularni qayta taqsimlash va sotish amalga oshirilmoqda. Qishloq xo'jaligini barqaror suv bilan ta'minlash uchun sisternalar quriladi yoki bahorda al-Qarak vodisidan suv tortib olinadi.

=== Turizm ===
Shahar va uning atrofidagi barcha ishlab chiqarish El-Qorak iqtisodiyotining asosiy tarmog'i - [[Turizm|turizm sektori]] uchun zarur bo'lgan barcha narsalarni ta'minlashga qaratilgan.Hozirgi paytda shaharda [[Turizm|sayyohlik biznesi]] jadal rivojlanmoqda va birinchi navbatda, bu yerda yaxshi saqlanib qolgan El-Qarak qal'asi sayyohlarni o'ziga jalb qildi.Sayyohlar shaharga asosan [[Amman]]dan Petragacha bo'lgan yo'lda tashrif buyurishadi.
{| class="wikitable" style="width: 70%; margin: 0 auto 0 auto; text-align: center;"
|+'''Kelgan sayyohlar soni, kishi.'''
| yil
| 1996 yil
| 1997 yil
| 1998 yil
| 1999 yil
| 2000
| 2001 yil
| 2008-yilning 1-yarim yilligi
|-
| turistlar soni
| 83.449
| 99.372
| 90.848
| 124.745
| 133.280
| 84.165
| 83.225
|-
| colspan="8" style="text-align: center;" | <small>'''Manba:''' {{Veb manbasi|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-16941516.html|sarlavha=Info-Prod Research (Middle East) от 30 июля 2008 г.}}, {{Veb manbasi|url=http://rds.yahoo.com/_ylt=A0oGkmjKkdpIQ0cA2V5XNyoA;_ylu=X3oDMTBydHRjbmRzBHNlYwNzcgRwb3MDMwRjb2xvA3NrMQR2dGlkAw--/SIG=1244bmq7k/EXP=1222370122/**http%3a//www.thefreelibrary.com/Jordan.-a090569625|sarlavha=JTB}}{{Oʻlikhavola|date=aprel 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</small>
|-
| colspan="8" style="text-align: center;" | <small>Mahalliy sayyohlar bundan mustasno</small>
|}

== Ekologiya ==
El-Qarak va unga tutash aholi punktlari aholisi ko'pincha shaharda yuqori changdan aziyat chekadi. Bundan tashqari, chang zarralari va [[tuproq]] namunalarini tahlil qilish ulardagi og'ir metallarning ko'payishini ko'rsatdi: [[Qoʻrgʻoshin|qo'rg'oshin]], [[mis]], [[nikel]], [[temir]], [[Xrom (kimyoviy element)|xrom]], [[kadmiy]] va [[marganets]] . Shahar sharoitida ularning havo va quruqlikdagi miqdori El-Qarakning atrofidagi hududlarga qaraganda ancha yuqori.Tuproqdagi og'ir metallarning kontsentratsiyasi chang namunalariga qaraganda bir oz yuqoriroq bo'lib chiqdi. Tadqiqotchilarning fikricha, havo va tuproq ifloslanishining manbai inson faoliyati yoki El-Qarak erkin iqtisodiy zonasidagi sanoat faoliyati bo‘lishi mumkin.

== Adabiyotlar ==

* {{книга|автор=|часть=|заглавие=Малая энциклопедия городов|оригинал=|ссылка=|издание=|место=М.|издательство="Торсинг"|год=2001|том=|страницы=|страниц=|isbn=}}

=== Kitoblar ===

* {{книга|автор=Abel F. M.|часть=Qir Haraseth|заглавие=Géographie de la Palestine II|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Paris|издательство=|год=1938|том=|страницы=418—419|страниц=|isbn=}}
* {{книга|автор=Avi-Yonah, Michael.|часть=|заглавие=The Madaba Mosaic Map|оригинал=|ссылка=http://www.ilab.org/db/detail.php?lang=ru&membernr=2020&ordernr=F3112|издание=|место=Jerusalem|издательство=Israel Exploration Society|год=1954|том=|страницы=42|страниц=80|isbn=}}{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга|автор=Dalman, Gustaf.|часть=|заглавие=Aramäisch-Neuhebräisches Handwörterbuch zu Targum, Talmud und Midrasch|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Frankfurt|издательство=OLMS|год=1938 (переизд. 1987)|том=|страницы=|страниц=|isbn=978-3-487-01602-3}}
* {{книга|автор=Deschamps, P.|часть=|заглавие=La défense du royaume de Jérusalem|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Paris|издательство=|год=1939|том=2|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{книга|автор=Donner, H.|часть=|заглавие=The Mosaic Map of Madaba|оригинал=|ссылка=https://archive.org/details/mosaicmapofmadab0000donn|издание=|место=Kampen|издательство=|год=1992|том=|страницы=[https://archive.org/details/mosaicmapofmadab0000donn/page/40 40]|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Donner, H.; Cüppers, H.|часть=|заглавие=Die Mosaikkarte von Madeba|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Wiesbaden|издательство=|год=1977|том=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Glueck, N.|часть=|заглавие=Exploration in Eastern Palestione II|оригинал=|ссылка=|издание=|место=New Haven|издательство=Annual of the American Schools of Oriental Researches (AASOR)|год=1934—1951|том=15|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Gubser, Peter.|часть=|заглавие=Politics and Change in al-Karak, Jordan: A Study of a Small Arab Town and its District|оригинал=|ссылка=https://archive.org/details/politicschangein00pete|издание=London and New York: Oxford University Press|место=|издательство=|год=1973|том=|страницы=|страниц=|isbn=0192158058}}
* {{Книга|автор=Hart, Stephen.|часть=Early Edom and Moab|заглавие=Iron Age Settlement in the Land of Edom|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Sheffield|издательство=|год=1992|том=|страницы=|страниц=93-98|isbn=}}
* {{Книга|автор=Kennedy, Hugh.|часть=|заглавие=Crusader Castles|оригинал=|ссылка=|издание=|место=|издательство=Cambridge University Press|год=2000|том=|страницы=|страниц=|isbn=0-521-79913-9}}
* {{Книга|автор=La Monte, J. L.|часть=|заглавие=Feudal Monarchy in the Latin Kingdom of Jerusalem|оригинал=|ссылка=https://archive.org/details/feudalmonarchyin0000lamo|издание=|место=New York|издательство=|год=1932|том=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=MacDonald, Burton.|часть=|заглавие=The Wadi el Hasa Archaeological Survey 1979-1983, West-Central Jordan|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Waterloo, Ontario|издательство=|год=1988|том=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Miller, J. Maxwell.|часть=|заглавие=Archaeological Survey of the Kerak Plateau|оригинал=|ссылка=|издание=American Oriental Society (ASOR): Archaeological Reports, No.1|место=Atlanta|издательство=Scholars Press|год=декабрь, 1991|том=|страницы=|страниц=123|isbn=978-1555406424}}
* {{Книга|автор=Miller, J. Maxwell.|часть=Recent Archaeological Developments Relevant to Ancient Moab|заглавие=|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Dept. of Antiquities, Hashemite Kingdom of Jordan|год=1982|том=|страницы=|страниц=173|isbn=B0007BKKRU}}
* {{Книга|автор=Musil, Alois.|часть=Moab, Topographischer Reisebericht|заглавие=Arabia Petraea|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Wien (Вена)|издательство=|год=1907|том=1|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Runciman, Sir Steven.|часть=|заглавие=A History of the Crusades|оригинал=|ссылка=|издание=|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1952—1954|том=2,3|страницы=|страниц=|isbn=9789997983619}}
* {{Книга|автор=Sadeque, S. F.|часть=|заглавие=Baybars I of Egypt|оригинал=|ссылка=|издание=|место=|издательство=Oxford University Press|год=1956|том=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Schlumberger, G.|часть=|заглавие=Renaud de Châtillon prince d'Antioche seigneur de la terre d'Outre-Jourdain|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Paris|издательство=Plon-Nourrit|год=1898|том=|страницы=|страниц=319|isbn=}}
* {{Книга|автор=Worschech, Udo.|часть=|заглавие=Das Land jenseits des Jordan. Biblische Archäologie in Jordanien|оригинал=|ссылка=|издание=|место=Giessen / Basel|издательство=Brunnen Verlag|год=2004|том=|страницы=|страниц=240|isbn=3-7655-9801-1}}

=== Maqolalar ===

* {{Статья|автор=Alt, Albrecht.|заглавие=Zum römischen Straßennetz in der Moabitis|ссылка=|издание=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins (ZDPV)|год=1937|том=|страницы=240—244}}
* {{Статья|автор=Worschech, Udo; Knauf, E. A.|заглавие=Alte Straßen in der nordwestlichen Ard el-Kerak|ссылка=|издание=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins (ZDPV)|год=1985|том=|страницы=128—133}}
* {{Статья|автор=Weippert, M.|заглавие=Ar und Kir in Jesaja 15,1 - Mit Erwägungen zur historischen Geographie Moabs|ссылка=|издание=Zeitschrift für alttestamentliche Wissenschaft (ZAW)|год=1998|том=|страницы=547—555}}
* {{Статья|автор=F. Zayadine.|заглавие=The Karak District in the Madaba Map|ссылка=|издание=The Madaba Map Centenary 1897-1997|место=Jerusalem|издательство=|год=1999|том=|страницы=229|isbn=}}
* {{Статья|автор=G. López Monteagudo.|заглавие=The Architectonic Models on the Madaba Mosaic Map|ссылка=|издание=The Madaba Map Centenary 1897-1997|место=Jerusalem|издательство=|год=1999|том=|страницы=256|isbn=}}
* {{Статья|автор=Timm, St.|заглавие=Moab zwischen den Mächten. Studien zu historischen Denkmälern und Texten|ссылка=|издание=Ägypten und Altes Testament (ÄAT), Wiesbaden|год=1989|том=|страницы=}}
* {{Статья|автор=Jones, B. C.|заглавие=Howling over Moab. Irony and Rhetoric in Isaiah|ссылка=|издание=Society of Biblical Literature Dissertation Series|место=Atlanta|издательство=|год=1996|том=157 (SBL.DS 157)|страницы=|isbn=}}

== Havolalar ==

* [http://www.karak.gov.jo/ Al Karak shahri] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151116203216/http://karak.gov.jo/ |date=2015-11-16 }}
* [http://ru.visitjordan.com/default.aspx?tabid=167 El Karakdagi turizm] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304054326/http://ru.visitjordan.com/default.aspx?tabid=167 |date=4-mart 2016-yil }}   Архивная копия