Elektrli ilonbaliq sahifasining manbasini koʻrish

[[File:Electric-eel.jpg|thumb|Elektrli ilonbaliqning umumiy koʻrinishi]]
'''Elektr ilonbaliq''' – Asosan [[Janubiy Amerika|Janubiy Amerikaning]] tropik mintaqasidagi [[Chuchuk suv hayvonlari|chuchuk suvda]] yashovchi elektrli baliqlar oilasiga mansub tur hisoblanadi. Ular oʻz oʻljasini 860 voltgacha elektr toki hosil qilish orqali zarba berib karaxt qilish xususiyatiga egadir. Bu ilon baliqlarning, elektr ishlab chiqarish qobilyati birinchi bor 1775-yilda oʻrganilgan, Ushbu oʻrganishlar 1800-yilda birinchi elektr batareylari yaratilishiga zamin ochib berdi. <ref>{{cite journal|last1=de Santana|first1=C. D.|last2=Vari|first2=R. P.|last3=Wosiacki|first3=W. B.|year=2013|title=The untold story of the caudal skeleton in the electric eel (Ostariophysi: Gymnotiformes: Electrophorus)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=7|page=e68719|doi=10.1371/journal.pone.0068719|pmid=23894337|pmc=3722192|bibcode=2013PLoSO...868719D|doi-access=free}}</ref>Nomi ilonbaliq boʻlishiga qaramay, elektr ilonbaliqlar haqiqiy ilonbaliqlarga yaqin emas. 2019-yilda elektr ilonbaliqlar uch turga boʻlindi: 2 asr davomida ushbu baliqlar faqat bir turga mansub deb qaralgan. Ushbu ilonbaliqlar koʻrish xususiyatiga ega, ammo oʻz oʻljasini elektolokatsiya orqali oson topib olishadi . Elektrli ilonbaliqlar asosan tunda oʻta faol boʻlishadi. Elektr ilonbaliqlar butun hayoti davomida oʻsadi va umurtqa pogʻonasiga umurtqa qoʻshilib boradi. Erkaklari urgʻochilariga qaraganda kattaroq boʻladi. Ularning baʼzi xonakilashtirilgan namunalari ham boʻlgan va ular 20 yildan ortiq hayot kechirgan.<ref>{{cite book |last1=Van der Laan |first1=Richard |last2=Eschmeyer |first2=William N. |last3=Fricke |first3=Ronald |title=Zootaxa: Family-group names of Recent fishes |date=11 November 2014 |publisher=Magnolia Press |location=Auckland, New Zealand |isbn=978-1-77557-573-3 |page=57 |url=https://www.biotaxa.org/Zootaxa/article/download/zootaxa.3882.1.1/54259}}</ref>

== Yashash tarzi ==
Elektr ilonbaliqlar kam yogʻin tushadigan mavsumda, asosan sentyabrdan dekabrgacha koʻpayadi. Bu vaqtda erkak-urgʻochi juftlari suv sathi tushganidan keyin kichik hovuzlarga suzib oʻtishadi. Erkak suv ostida uya quradi va uyada urgʻochi urugʻlanish uchun taxminan 1,200 ta tuxum qoʻyadi. Urugʻlar yetti kun ichida ochiladi va onalar butun koʻpayish mavsumi davomida vaqti-vaqti bilan tuxum qoʻyishda davom etishadi. <ref name="Bastos 2020">{{cite book |last=Bastos |first=Douglas Aviz |url=https://repositorio.inpa.gov.br/handle/1/38283 |title=História Natural de Poraquês (Electrophorus spp.), Gymnotiformes: Gymnotidae |date=November 2020 |publisher=Instituto Nacional de Pesquisas da Amazônia (PhD Thesis) |location=[[Manaus]] |pages=10, 60, 63, and throughout |language=pt}} Abstracts in English.</ref>Tuxumdan chiqqan lichinkalar 15 mm ga yetgach, hali ochilmagan tuxumlarni isteʼmol qilishadi va 9 sm ga yetgach, boshqa ovqatlar bilan oziqlanishni boshlashadi. Elektr ilonbaliqlar jinsiy dimorfizmga ega boʻlib, erkaklar 1.2 m uzunlikka yetganida jinsiy yetuklikka erishadi va urgʻochilardan kattaroq boʻladi; urgʻochilar tana uzunligi taxminan 70 sm boʻlgandada koʻpayishni boshlaydiKichik ilonbaliqlar 4 oy davomida ota ona qaramogʻida boʻlishadi. Erkak ham bolalarini, ham uyani himoya qiladi. Elektr hosil qilish organi rivojlangan baliqlar mustaqil hayot kechira boshlashadi .Ularning elektr organlari tana uzunligi 23 sm ga yetganda elektr toki ajratishni boshlaydi.<ref name="Ferraris de Santana 2017">{{cite journal|last1=Ferraris|first1=C. J. Jr|last2=de Santana|first2=C. D.|last3=Vari|first3=R. P.|year=2017|title=Checklist of Gymnotiformes (Osteichthyes: Ostariophysi) and catalogue of primary types|journal=Neotropical Ichthyology|volume=15|issue=1|doi=10.1590/1982-0224-20160067|doi-access=free}}</ref>

== Tarqalishi ==
[[File:Electric-eels-use-high-voltage-to-track-fast-moving-prey-ncomms9638-s10.ogv|right|thumb|Elektr ilon baligʻini elektr toki orqali oʻljaga zarba berishi]]
Janubiy Amerikaning shimoliy qismida asosan uch tur bir-biriga mos kelmaydigan tarqalishga ega. E. electricus shimolda, faqat [[Guiana]] qiyaligi hududlarida uchrasa, E. voltai janubda, [[Braziliya]] qiyaligidan shimolga qarab tarqalgan; ikkala tur ham togʻli suv havzalarida yashaydi. E. varii markaziy hududda, asosan pasttekisliklarda qoʻnim topgan.<ref name="Xu Cui Zhang 2021">{{cite journal|last1=Xu|first1=Jun|last2=Cui|first2=Xiang|last3=Zhang|first3=Huiyuan|title=The third form electric organ discharge of electric eels|journal=[[Scientific Reports]]|volume=11|issue=1|date=18 March 2021|page=6193|doi=10.1038/s41598-021-85715-3|pmid=33737620|pmc=7973543}}</ref> E. varii pasttekislik hududi oʻzgaruvchan muhitga ega boʻlib, yashash joylari soylar, oʻtloqlar va jarliklardan tortib, hovuzlargacha, nam va quruq mavsumlar orasida suv sathining katta oʻzgarishlari bilan ajralib turadi. Ularning barchasi loyqa daryo tubida va baʼzida botqoqlarda yashaydi, chuqur xafsiz joylarni afzal koʻradi. <ref>{{cite journal|last=Williamson|first=Hugh|author-link=Hugh Williamson|date=1775|title=Experiments and observations on the ''Gymnotus electricus'', or electric eel|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume=65|issue=65|pages=94–101|doi=10.1098/rstl.1775.0011|s2cid=186211272|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/epdf/10.1098/rstl.1775.0011}}</ref> Ular uzoq vaqt kislorodsiz yashay olish xususiyatiga ham egadir, vaqti vaqti bilan suv yizasiga chiqib havo qopchalarini toʻldirib olishadi. Elektr ilonbaliqlar tungi jonzot hisoblanadi. Ular asosan mayda baliqlar bilan oziqlanishadi, olimlar tomonidan ushlangan bir namunasi tekshirilganda, oshqazonidan zaharli [[amfibiya]] qoldiqlari aniqlangan. Bu ularni oʻziga xos imunitet hosil qilganini koʻrsatadi. Elektrli ilon baliqlar toʻda boʻlib ov qilishi olimlar tomonodan isbotlangan.<ref name="Kramer 2008">{{Cite book |last=Kramer |first=Bernd |chapter=Electric Organ; Electric Organ Discharge |publisher=Springer |isbn=978-3-540-23735-8 |pages=1050–1056 |editor=Marc D. Binder |editor2=Nobutaka Hirokawa |editor3=Uwe Windhorst |title=Encyclopedia of Neuroscience |location=Berlin, Heidelberg |date=2008 |chapter-url=http://epub.uni-regensburg.de/124/}}</ref>

== Manbalar ==
<references />
[[Turkum:Baliqlar]]
[[Turkum:Suv jonzotlari]]
[[Turkum:Elektrli baliqlar]]
[[Turkum:Ilonbaliqlar]]