Free State universiteti sahifasining manbasini koʻrish

{{Taʼlim muassasasi
 |nomi                 = Free State universiteti
 |qisqartma            = 
 |asl_nomi             = Universiteit van die Vrystaat
 |xalqaronom           =
 |tasvir               =|280px
 |tasvir_tagyozuvi     = 
 |shior                =
 |asos_yil             = 1904-yil
 |turi                 = <!-- institut yoki universitet (kichik harflar bilan) [[Davlat universiteti]] teglarisiz kiritilishi kerak. -->
 |tipi                 = <!-- tibbiyot/mashinasozlik (kichik harflar bilan) [[]] teglarisiz kiritilishi kerak. -->
 |sohasi               = <!-- stomatologiya/shunga oʻxshash (kichik harflar bilan) [[]] teglarisiz kiritilishi kerak. -->
 |prezident            = 
 |rektor               = Prof Francis Petersen<ref>http://www.uct.ac.za/downloads/email/ProfPetersenUFSVC.Dec2016.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref>
 |talabalar            = 37,000 ta
 |fakultet             = <!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. -->
 |bakalavriat          = 
 |magistratura         = 
 |aspirantura          =
 |doktorantura         =
 |akademik             = <!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. -->
 |doktor               = <!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. -->
 |professor            = <!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. -->
 |oʻqituvchi           = <!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. -->
 |kampus               =
 |manzil               = <!-- Bu parametr yoki quyidagi uch parametr taʼlim muassasi manzilini kiritish uchun. -->
 |davlat_nomi          = <!-- Bu parametr orqali taʼlim muassasi joylashgan davlat nomi [[Janubiy Afrika]] teglarisiz kiritilishi kerak. Misol: Oʻzbekiston -->
 |shahar nomi          = <!-- Bu parametr orqali taʼlim muassasi joylashgan shahar nomi [[Bloemfontein]] teglarisiz kiritilishi kerak. Misol: Toshkent -->
 |koʻchasi             = 
 |vebsayt              =
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon               = 
  |CoordScale               = 
  |mamlakat                 = 
}}

'''Free State Universiteti''' — [[Janubiy Afrika Respublikasi|Janubiy Afrika]]ning poytaxti Bloemfontein shahridagi koʻp kampusli davlat [[universitet]]idir. U birinchi marta oliy oʻquv yurti sifatida 1904-yilda Grey kollejining uchinchi boʻlimi sifatida tashkil etilgan<ref>{{veb manbasi|title=CHE {{!}} Council on Higher Education {{!}} Regulatory body for Higher Education in South Africa {{!}} Education {{!}} Innovation {{!}} University {{!}} South Africa|url=https://www.che.ac.za/#/moreitemdetails|website=www.che.ac.za|access-date=2020-05-25}}</ref>. 1950-yilda mustaqil Afrika tilidagi universitet deb eʼlon qilingan va nomi ''Orange Free State'' universitetiga oʻzgartirilgan. Universitet ikkita sunʼiy yoʻldosh kampusiga ega. Dastlab faqat oq tanlilar uchun uchastka boʻlgan universitet 1996-yilda toʻliq ajratilgan. Universitetning birinchi qora tanli prorektori 2010-yilda tayinlangan<ref>{{veb manbasi|title=History|url=https://www.ufs.ac.za/about-the-ufs/ufs-in-focus/brief-history|website=www.ufs.ac.za|access-date=2020-05-25}}</ref>.

== Tarix ==
Erkin shtatdagi oliy taʼlim muassasasining koʻp yillik orzusi 1904-yilda Grey kolleji birinchi marta toʻliq bakalavriat kursiga abituriyentlarni qabul qilganida roʻyobga chiqgan. 1906-yilda Grey kollejining uchinchi qismi ''Grey University College'' (GUC) nomi bilan tanilgan, ammo koʻp oʻtmay maktab va kollej oʻzaro ajralishgan. 1910-yilda Oranj daryosi koloniyasi parlamenti GUCni sanʼat va fanlar sohasidagi rasmiy taʼlim muassasasi deb eʼlon qilgan qonun qabul qilingan<ref>{{veb manbasi|url=http://www.ufs.ac.za/content.php?cid=1&sid=1|title=History of the University|website=ufs.ac.za|access-date=10-fevral 2008-yil|archive-date=13-yanvar 2008-yil|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113145706/http://www.ufs.ac.za/content.php?cid=1&sid=1|url-status=dead}}</ref>. Zamonaviy Janubiy Afrika universitet tizimi nuqtai nazaridan, Free State Universiteti oʻzining rasmiy paydo boʻlishi uchun 1916-yilda qonun bilan avtonom universitet sifatida tashkil etilgan Janubiy Afrika Universitetiga (UNISA) qarzdor edi<ref>{{jurnal manbasi |last1=Welsh |first1=David |title=Universities and Society in South Africa: An Historical Perspective (The Van Wyk de Vries Commission on Universities: Critical Comments) |journal=Philosophical Papers |date=1975 |volume=4 |issue=1 |page=22|doi=10.1080/05568647509506448 }}</ref>. UNISA oʻsha paytda Pretoriyada joylashgan ''soyabon'' yoki federal muassasa boʻlib, bir nechta kollejlar uchun akademik vasiylik rolini oʻynagan va oxiroqibat avtonom universitetlarga aylangan<ref>{{jurnal manbasi |last1=Welsh |first1=David |title=Universities and Society in South Africa: An Historical Perspective |journal=Philosophical Papers |date=1975 |volume=4 |issue=1 |page=22|doi=10.1080/05568647509506448 }}</ref>. UNISA vasiyligi ostidagi kollejlardan biri Bloemfonteyndagi Grey universiteti kolleji edi. UNISAning vasiyligi 1949-yilda ''Orange Free State'' universiteti universitet sifatida nizomni olganida tugagan<ref>{{jurnal manbasi |last1=Welsh |first1=David |title=Universities and Society in South Africa: An Historical Perspective |journal=Philosophical Papers |date=1975 |volume=4 |issue=1 |page=22,23|doi=10.1080/05568647509506448 }}</ref>.

Dastlab, taʼlim ingliz tili edi, ammo keyinchalik bu ikki tilli boʻlib, afrikaans tilini oʻz ichiga oladi. Ism Orange Free State universiteti kollejiga oʻzgartirildi — bu nom oʻzgarishining afrikaans versiyasi bugungi kungacha universitet talabalariga (''Kovsies'') nisbatan qoʻllaniladigan soʻzning manbai hisoblanadi. 1940-yillarning oxirida taʼlim afrikans tiliga oʻzgartirilgan. Universitet 1950-yilda toʻliq huquqli, mustaqil universitet deb eʼlon qilindi va nomi yana ''Orange Free State'' universitetiga oʻzgartirilgan.

1993-yilda u parallel oʻrtacha oʻqitish tizimini qabul qilgan. Biroq, universitet 2016-yilda ingliz tilini asosiy taʼlim vositasiga aylantirishga qaror qilgan. 1999-yilda yangi universitet nizomi qabul qilingandan soʻng, UFS sezilarli oʻsish davriga kirdi. Bugungi kunda Erkin Davlat Universiteti oʻz tarixida har qachongidan ham koʻproq talabalarga ega.

2001-yil fevral oyida universitet nomi Ozod Davlat Universitetiga oʻzgartirildi, bu institutning haqiqiy xarakterini va uning muhitini aks ettirish uchun qabul qilindi. 2004-yilda universitet oʻzining yuz yilligini nishonladi.
== Til siyosati ==
1902-yilda burlarning inglizlar tomonidan magʻlubiyatga uchraganidan soʻng, Orange Free State Orange River koloniyasi sifatida tanildi, bu vaqt davomida rasmiy til golland tilidan ingliz tiliga oʻzgartirildi. Shuning uchun Grey universiteti kolleji 1904-yilda tashkil etilganida, til vositasi ingliz tili edi. Biroq, golland tili kollejda boshidanoq oʻqitiladigan fanlardan biri edi. Afrikaanslar foydasiga til faollari 1919-yilda afrikans ommabop mavzuga aylanganida, til kollejdagi fanlardan biri sifatida ''golland tiliga qoʻshimcha fan'' sifatida qabul qilinishiga imkon bergan. 1950-yilda Orange Free State universiteti (UOFS) tashkil etilgan va rasmiy oʻrta til afrikans edi<ref>[https://www.ufs.ac.za/afrikaans-and-dutch-german-and-french/afrikaans-and-dutch-german-and-french-home/general/history-of-the-department History of the Department]</ref>. Universitet nomi 2001-yilda yana bugungi kunda maʼlum boʻlgan Erkin Davlat Universitetiga oʻzgartirildi<ref>[https://www.ufs.ac.za/about-the-ufs/ufs-in-focus/brief-history History]</ref>. Ikki tilli til siyosati (Afrikaans va ingliz tili) 1993-yildan beri joriy qilingan boʻlsada, u 2003-yilda rasmiylashtirildi. Biroq universitet 2016-yilda ingliz tilini asosiy taʼlim vositasiga aylantirishga qaror qildi. Bu qarorga AfriForum fuqarolik huquqlari guruhi va hamkorlikda eʼtiroz bildirildi. Birdamlik (Janubiy Afrika kasaba uyushmasi)ammo Afrikaanlarni olib tashlash toʻgʻrisidagi qaror 2017-yilda Janubiy Afrika Konstitutsiyaviy sudi tomonidan tasdiqlandi; hukm universitetning oʻshandan beri amalga oshirilayotgan yangi til siyosatini maʼqullaganida<ref>{{yangiliklar manbasi|url=https://www.politicsweb.co.za/documents/afriforum--solidarity-vs-the-ufs-concourt-judgment|title=AfriForum & Solidarity vs the UFS: ConCourt judgment|date=3-yanvar 2018-yil|publisher=politicsweb|access-date=9-iyun 2019-yil}}</ref>.
== Kampuslar ==

[[Fayl:Main building FSU 2.jpg|thumb|Asosiy kampus binosi]]

Universitetning Bloemfontein kampusi shahar markaziga yaqin joylashgan. Universitetda ikkita sunʼiy yoʻldosh shaharchasi ham mavjud. Ulardan biri Janubiy Kampus deb ataladigan Bloemfonteynda, ikkinchisi esa 2003-yilgacha Shimoliy Universitetining bir qismi boʻlgan sobiq vatani QwaQvada joylashgan.

Universitet sport inshootlari 20 dan ortiq sport, tibbiy muassasalar va madaniy tadbirlarni oʻz ichiga oladi, ular siyosiy maydondan ochiq hayot va ijodiy sanʼatgacha. Unda talabalar markazi, talabalar gazetasi, IRAWA va KovsieFm kampus radiostansiyasi mavjud. Bundan tashqari, talabalar kutubxona, Sasol kutubxonasi, shuningdek, Frik Skott tibbiyot kutubxonasi, kasbiy va yoʻl-yoʻriq markazi, talabalar teatri va kompyuter markazidan foydalanishlari mumkin.
== Akademik boʻlimlar ==
* [https://www.ufs.ac.za/econ Iqtisodiyot va boshqaruv fanlari]
* [https://www.ufs.ac.za/edu Taʼlim]
* [https://www.ufs.ac.za/health Sogʻliqni saqlash fanlari]
* [https://www.ufs.ac.za/law Qonun]
* [https://www.ufs.ac.za/natagri Tabiiy va qishloq xoʻjaligi fanlari]
* [https://www.ufs.ac.za/humanities Gumanitar fanlar]
* [https://www.ufs.ac.za/theology Ilohiyot va din]
* [https://www.ufs.ac.za/bus Erkin davlat biznes maktabi universiteti]
== Taniqli bitiruvchilar ==
* CR Swart (1894-1982-yillar): Janubiy Afrika Respublikasining birinchi davlat prezidenti (1961-1967-yillar)
* PW Botha (1916-2006): 1978-yildan 1984-yilgacha Janubiy Afrikaning Bosh vaziri va 1984-yildan 1989-yilgacha birinchi ijrochi davlat prezidenti.
* Rassi Erasmus (1972-): Xalqaro regbi oʻyinchisi, Springbok murabbiyi
* Syuzan Vosloo : Janubiy Afrikadagi birinchi ayol yurak-torakal jarroh.
== Reyting ==
2010-yilda ''Webometrics universitetni'' Janubiy Afrikadagi eng yaxshi toʻqqizinchi va dunyoda 2095-oʻrinni egallagan<ref>{{veb manbasi|url=http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |title=Top Africa |work=Ranking Web of World Universities |access-date=26-fevral 2010-yil |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004092257/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |archive-date=4-oktabr 2009-yil }}</ref>.
== Irqiy integratsiya, de-segregatsiya va qarama-qarshilik ==
Ilgari faqat oq tanlilar uchun ochiq boʻlganidan soʻng , UFS oʻzining birinchi qora tanli talabalarini 1990-yillarning boshida qabul qildi, chunki Janubiy Afrikada aparteid tugaydi<ref name="Slateʻ">Eve Fairbanks, [http://www.slate.com/articles/news_and_politics/foreigners/2013/06/university_of_the_free_state_in_bloemfontein_s_segregation_how_the_legacy.single.html A House Divided], ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', Published 24 June 2013. Retrieved 2 July 2013.</ref>. Barcha irqlardagi talabalarning katta qismi turar-joy binolarining irqiy integratsiyasini qoʻllabquvvatladilar<ref name='Slateʻ/> va bir necha yil davomida UFS namunaviy integratsiya loyihasi sifatida qaraldi. Biroq, 1990-yillarning oʻrtalari va oxirlarida qora tanlilar talabalar jamoasining katta qismini tashkil qila boshladilar (ular Erkin shtat provinsiyasi aholisining 85 foizini tashkil qiladi) va faqat oq tanlilar anʼanalarini davom ettirishga kamroq ishtiyoq bilan qarashni boshladilar. UFS tarixi<ref name='Slateʻ/>. 1996-yildagi gʻalayondan keyin UFS talabalar turar joylariga aylandide-fakto qayta ajratilgan. Bundan tashqari, darslar ingliz va afrikaans tillarida oʻtkazila boshlaganligi sababli, oqlar afrikaans tilidagi sinflarni va qora tanlilar ingliz tilidagi darslarni maʼqul koʻrgani uchun sinflar ham ajratildi<ref name='Slateʻ/>.

[[Fayl:Oprah Winfrey, University of the Free.jpg|thumb|right|Opra Uinfri 2011-yil 24-iyun kuni universitetning taʼlim boʻyicha faxriy doktori unvonini oldi<ref>[http://www.sa-people.com/2011/06/25/oprah-winfrey-becomes-doctorate-at-university-of-the-free-state/ Oprah Winfrey is now a Kovsie! Retrieved 29 December 2011]</ref>.]]

Universitet 2008-yil fevral oyining oxirida Reitz qarorgohining toʻrt oq tanli talabalari tomonidan kampusda irqiy integratsiyaga qarshi norozilik deb atalgan videodan soʻng tortishuvlarga duch kelgan. Videoni yaratishning asl maqsadi hali ham bahsli. Videoda besh qora tanli ishchi turli xil soxta harakatlarga duchor boʻlgani, jumladan, peshob qilingan ovqatni isteʼmol qilishga majburlangani tasvirlangan<ref>{{yangiliklar manbasi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7267027.stm|title=Outcry in SA over 'racist' video|date=27-fevral 2008-yil|publisher=BBC}}</ref>. Video Janubiy Afrika va xalqaro ommaviy axborot vositalarida yoritilgan va Janubiy Afrikadagi aksariyat yirik siyosiy partiyalar tomonidan qoralangan va universitet talabalari oʻrtasida tartibsizliklar va irqiy nizolarga sabab boʻlgan. Videodan keyingi tartibsizliklarda qora tanli talabalar norozilik bildirish orqali oq tanli talabalarga tahdidlar qilingan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=105&art_id=nw20080304151342151C644244 |qaralgan sana=2022-06-16 |arxivsana=2012-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/20120803042720/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=105&art_id=nw20080304151342151C644244 }}</ref>.

Universitet kengashi voqea tufayli Reitz yotoqxonasini yopib qoʻydi va voqea Janubiy Afrika Taʼlim Departamenti tomonidan taʼlimdagi irqchilik boʻyicha kengroq tergov olib bordi<ref>{{veb manbasi|url=http://www.news24.com/Content/SouthAfrica/Politics/1057/9afd23889e52486ca48e67a0d7202d9b/31-03-2008-07-09/Education_to_probe_racism|archive-url=https://web.archive.org/20120904190238/http://www.news24.com/Content/SouthAfrica/Politics/1057/9afd23889e52486ca48e67a0d7202d9b/31-03-2008-07-09/Education_to_probe_racism|url-status=dead|archive-date=4-sentabr 2012-yil|title=Education to probe racism ''News24''}}</ref>.

Oʻsha paytdagi yangi vitse-kansler Jonatan Yansen — intellektual erkinlikning kuchli tarafdori<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=The (Self-Imposed) Crisis of the Black Intellectual: Jonathan Jansenʼs Wolpe lecture, Text of a public lecture by Jonathan Jansen |url=http://ccs.ukzn.ac.za/default.asp?11,22,5,2269 |qaralgan sana=2022-06-16 |arxivsana=2024-06-18 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240618181745/https://ccs.ukzn.ac.za/default.asp?11,22,5,2269 }}</ref> va UFSning birinchi qora tanli prezidenti<ref name="Slateʻ" /> — tayinlandi va u keyinchalik talabalar oʻrtasida kampus boʻylab irqiy integratsiya jarayonini boshladi. 2010-yilda universitet Oliy taʼlimdagi eng yaxshi amaliyot uchun Jahon Universitetlar Forumi mukofotiga sazovor boʻlgan, bu mukofot talabalar hamjamiyatining irqiy integratsiyasi va uygʻunlashuvini yuqori baholadi<ref>[http://www.ufs.ac.za/templates/archive.aspx?news=1941&cat=1 UFS receives an award from the World Universities Forum. Retrieved 29 December 2011]</ref><ref>{{veb manbasi| url = http://allafrica.com/stories/200911230221.html| url-status = dead| archive-url = https://web.archive.org/web/20110604160708/http://allafrica.com/stories/200911230221.html| archive-date = 2011-06-04| title = allAfrica.com: South Africa: Reitz Four May Be Compelled to Apologise}}</ref><ref>{{Veb manbasi |sarlavha=SA university receives international award. Retrieved 29 December 2011 |url=http://www.sagoodnews.co.za/education/sa_university_receives_international_award_2.html |kirish sanasi=2022-06-16 |arxivsana=2014-08-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20140812133523/http://www.sagoodnews.co.za/education/sa_university_receives_international_award_2.html }}</ref>. Universitetning faxriy doktori unvonini olgan Opra Uinfrivoqea va keyingi irqiy integratsiya haqida gapirganda, universitetning oʻzgarishini ''mo''jizadan boshqa narsa emas'' deb atagan<ref>[http://www.iol.co.za/news/south-africa/free-state/oprah-hails-sa-miracle-1.1088585 Oprah hails SA ʻmiracleʼ. Retrieved 29 December 2011]</ref>.''

2015-yil aprel oyida Erkin Davlat Universiteti UFS rektori va prorektori, professor Jonatan Yansen boshchiligida universitetda haykallar, ramzlar va belgilarning roli va oʻrni haqida uch kunlik muhokama sessiyasini oʻtkazdi. CR Swart va Martinus Theunis Steyn haykallarini olib tashlash jarayoni<ref>"Discourse on statues and symbols puts transformation questions in the spotlight", News Archive, University of the Free State, 2015-04-12,</ref><ref>{{yangiliklar manbasi|url=https://www.afriforum.co.za/kovsie-students-take-stance-removal-statues/|title=Kovsie students take a stance against removal of statues|date=3-noyabr 2015-yil|publisher=[[AfriForum]]|access-date=7-iyun 2019-yil|archive-date=2019-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607133734/https://www.afriforum.co.za/kovsie-students-take-stance-removal-statues/|url-status=dead}}</ref>. 2016-yilda FeesMustFall harakati paytidagi norozilik namoyishlari; CR Swart haykali Iqtisodiy erkinlik kurashchilari namoyishchilari tomonidan buzib tashlandi. CR Svart 1960-1961-yillarda Janubiy Afrikaning general-gubernatori boʻlib ishlagan, u yerda 1961-yildan 1967-yilgacha Janubiy Afrika Respublikasi prezidenti boʻlganidan keyin. Afrikanerlar uchun muhimlik ramzi boʻlgan., haykal 2016-yil 19-dekabrda Voortrekkers harakati tomonidan kampusdan olib tashlandi va u yerda qayta tiklanganidan keyin Sarel Cilliers merosi ob’ektiga koʻchirildi<ref>{{yangiliklar manbasi|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/cr-swart-statue-has-fallen-20160223|title=CR Swart statue has fallen|date=23-fevral 2016-yil|publisher=[[News24 (website)|News24]]|access-date=7-iyun 2019-yil}}</ref><ref>{{yangiliklar manbasi|url=https://es.org.za/en/statue-of-c-r-swart-steadfast-with-new-horizon/|title=Statue of C.R. Swart steadfast with new horizon|date=2-aprel 2016-yil|publisher=the heritage foundation|access-date=7-iyun 2019-yil|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911204637/http://es.org.za/en/statue-of-c-r-swart-steadfast-with-new-horizon/|url-status=dead}}</ref>.


2018-yilda universitet Integratsiyalashgan transformatsiya rejasiga (ITP) muvofiq hal qilinishi kerak boʻlgan ustuvor vazifa sifatida Orange Free Statening soʻnggi Boer prezidenti boʻlgan Prezident MT Steyn haykalini nishonga olgan. Noyabr oyida rektor va prorektor, professor Frensis Petersen talabalar jamoasining katta qismi haykal yonida oʻzini yoqimsiz his qilganini va ''Maxsus topshiriqlar guruhi'' haykalning tarixiy talqini boʻlishi mumkin emasligini aniqlaganini va bu haykalni shuning uchun boshqa joyga koʻchirilishi kerak<ref>"UFS Council approves relocation of MT Steyn statue to a site off campus", Media Release, University of the Free State, Lacea Loader, 23 November 2018</ref>.
== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Janubiy Afrika Respublikasi]]
[[Turkum:Universitetlar]]