Gadulka sahifasining manbasini koʻrish

{{Xatolar}}
{{Wikify}}
{{Musiqa asbobi bilgiqutisi}}
[[Fayl:Toulouse_musician.jpg|right|293x293px]]
'''Gadulka''' ({{Lang-bg|гъдулка}}) — anʼanaviy [[Bolgariya|bolgar]], torli [[cholgʻu asbobi]]. Gadulka [[Bolgariya]] millatining anʼanaviy cholgʻu asbobi, hamda musiqiy ansambillarning ajralmas qismi boʻlib qolgan. Odatda [[raqs]] musiqasi orqali ijro etiladi{{Sfn|Музыкальная энциклопедия|1973}}.

== Tarixi ==
Gadulkaning kelib chiqishi fors kemanchasi, arab rubobi va oʻrta asrlar [[Yevropa]] rebek [[musiqa]] asboblari bilan bogʻlanadi. Gadulka tanasining shakli va tovush tirqishlari [[Gretsiya]] va [[Turkiya|Turkiyaning]] gʻarbiy qismida chalinadigan ''armudi kamoncha'' (shuningdek'', Konstantinopolitan lirasi'', lira politiki, ''klassik'' kamoncha nomi bilan ham mashhur) va lira kritik bilan juda oʻxshash (Krit o.). Ushbu asboblar qatoriga rus signali va bir torli [[Gusle|Bolqon guslesi]] ham kirishi mumkin.

== Tuzilishi ==
Musiqa asbobining tanasi [[yongʻoq]] yogʻochidan yasalib, tirqishli noksimon, boʻyni keng, pardasiz, 3-4 ta torlardan tashqari, koʻp hollarda 7-10 ta jarangdor torlar ham mavjud boʻladi. [[Doberschau-Gaußig|Dobruja]] mintaqasida gadulkaning rezonansli (simpatik) torlarsiz kichik namunasi keng tarqalgan. Tanasining qoziqlar joylashgan ({{Lang-bg|кокалче}}) yuqori qismi ({{Lang-bg|глава}}) oval shaklga ega. Asbobning asosiy qismi bitta [[Yogʻoch|korpusdan]] iborat. Old qismi „taxta“ yoki „qopqoq“ ({{Lang-tr|kapak}}) deb ataladi hamda [[qaragʻay]] yoki [[archa]] yogʻochidan yasaladi. Ovoz teshiklari D harfiga oʻxshash shaklga ega. Zamonaviy asboblarda [[Metallar|metall]] torlardan foydalanilgan boʻlsa, ilgari kamroq bardoshli ipak yoki ichak torlar ishlatilgan. Boshqa torli cholgʻulardan farqli ravishda, gadulkada torosti taxtachalar boʻlmaydi. Qoziqlarga bogʻlangan torlar tovush teshiklari ustida joylashgan koʻprikcha orqali tortilib suyakdan yasalgan tortutqichga oʻrnatiladi. U oʻz navbatida pastki pinga biriktiriladi. Pastki pin koʻpincha musiqa asbobini ijrochi kamariga mustahkamlash uchun ishlatiladi. Shu bilan birga, gadulka xuddi shunday oʻlchamdagi [[skripka]] bilan solishtirganda, anchagina ogʻirroq.

[[Bolgariya|Bolgariyaning]] turli hududlarida gadulka shakli, oʻlchami, torlar soni bilan farqlanadi. Asbob sozlamalari boʻyicha Trakiya, Dobrujan va boshqa namunalari mavjud.

== Sozlamasi ==
Ikkinchi jahon urushidan oldin [[bolgar]] musiqachilari asosan yakkaxon ijro etishgan. Shuning uchun ham sozlama aniqligi unchalik muhim emas edi. Biroq, vaqt oʻtishi bilan folklor ansambllarining paydo boʻlishi bilan uni standartlashtirish zarurati paydo boʻldi<ref>[http://larkinthemorning.com/article.asp?AI=26&bhcd2=1184346214 David Brown ''The Gadulka'']{{Deadlink|date=may 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.

Gadulkaning yakkaxon ijro uchun sozlanishi [[sozanda]] xohishiga qarab farq qilishi mumkin, ammo umuman olganda bu beshinchi chorak {{Nobr|A<sup>м</sup> E<sup>1</sup> A<sup>1</sup>}} (Frakiya tuningi{{Sfn|Тодоров|1988}}. Rezonansli torlar xromatik tarzda sozlangan.

Gadulka chalishning "bayroq shaklidagi " usuli va kamon shaklidagi dizayni, torning zaif tarangligi bilan asbobning yumshoq, sokin ovozini taʼminlaydi.
== Yana qarang ==
* [[Rebab]]
* [[Gusle]]
* [[Qoʻbiz]]
* [[Bizanchi]]
* [[Sarangi]]
* [[Liritsa]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
* [https://web.archive.org/web/20040712142500/http://colanmc.siu.edu/lilia/gadulka.html Gadulka]
* [http://soros.novgorod.ru/projects/Toolkit/music/2.mp3 Sound sample] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221113142222/http://soros.novgorod.ru/projects/Toolkit/music/2.mp3 |date=2022-11-13 }}
[[Turkum:Musiqa]]
[[Turkum:Madaniyat]]
[[Turkum:Fan]]