Gilbert N. Lewis sahifasining manbasini koʻrish

'''Gilbert Nyuton Lyuis''' ForMemRS<ref name="frs">{{jurnal manbasi|last=Hildebrand|first1=J. H.|title=Gilbert Newton Lewis. 1875-1946|doi=10.1098/rsbm.1947.0014|journal=[[Obituary Notices of Fellows of the Royal Society]]|volume=5|issue=15|pages=491–506|year=1947}}</ref>(23-oktyabr<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Gilbert-N-Lewis|date=19 March 2021|title=Gilbert N. Lewis, American chemist|first=William B.|last=Jensen|author1-link=William B. Jensen|encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref name=":3" /><ref name="Heritage">{{Veb manbasi|url=https://www.atomicheritage.org/profile/gilbert-n-lewis|sarlavha=Gilbert N. Lewis|ish=Atomic Heritage Foundation|til=inglizcha|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref> yoki 1875-yil 25-oktyabr — 1946-yil 23-mart)<ref name="frs" /><ref>[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/lewis-gilbert-n.pdf GILBERT NEWTON LEWIS 1875—1946 A Biographical Memoir] by [[Joel H. Hildebrand]] National Academy of Sciences 1958</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/chemistry-biographies/gilbert-newton-lewis Lewis, Gilbert Newton] R. E. Kohler in Complete Dictionary of Scientific Biography (Encyclopedia.com)</ref> amerikalik [[Fizik kimyo|fizik kimyogari]] va [[California universiteti, Berkeley|Universitet]] Kimyo kolleji dekani edi. [[California universiteti, Berkeley|Kaliforniya, Berkli]]<ref name=":3">{{Veb manbasi|url=http://texts.cdlib.org/view?docId=hb300004ss;NAAN=13030&doc.view=frames&chunk.id=div00006&toc.depth=1&toc.id=&brand=calisphere|sarlavha=University of California: In Memoriam, 1946|ish=texts.cdlib.org|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref><ref name=":2">{{Veb manbasi|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/landmarks/gilman.html|sarlavha=Gilman Hall University of California, Berkeley - National Historic Chemical Landmark|ish=American Chemical Society|til=inglizcha|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref>. Lyuis kovalent bogʻlanishning kashfiyoti va elektron juftlik tushunchasi bilan mashhur edi; uning Lyuis nuqta tuzilmalari va valentlik bogʻlanish nazariyasiga qoʻshgan boshqa hissalari [[Kimyoviy bogʻ|kimyoviy bogʻlanishning]] zamonaviy nazariyalarini shakllantirgan. Lyuis kimyoviy termodinamika, [[fotokimyo]] va izotoplarni ajratishga muvaffaqiyatli hissa qoʻshdi, shuningdek, kislotalar va asoslar tushunchasi bilan mashhur<ref>{{jurnal manbasi|doi=10.1038/nchem.149|issn=1755-4330|volume=1|issue=1|pages=19|last=Davey|first1=Stephen|date=2009|title=The legacy of Lewis|journal=Nature Chemistry|bibcode=2009NatCh...1...19D}}</ref>. Lyuis [[Nisbiylik nazariyasi|nisbiylik]] va [[Kvant mexanika|kvant fizikasi]] boʻyicha ham tadqiqot olib bordi va 1926-yilda nurlanish energiyasining eng kichik birligi uchun " [[foton]] " atamasini kiritdi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201212/physicshistory.cfm|sana=December 2012|sarlavha=December 18, 1926: Gilbert Lewis coins "photon" in letter to Nature|nashriyot=American Physical Society|ish=APS News: This Month in Physics History|til=inglizcha|qaralgan sana=4-avgust 2019-yil}}</ref><ref name=":9">{{jurnal manbasi|last=Lewis, G. N.|year=1908|title=A revision of the Fundamental Laws of Matter and Energy|journal=Philosophical Magazine|volume=16|issue=95|pages=705–717|doi=10.1080/14786441108636549}}</ref>.

GN Lyuis 1875-yilda Massachusets shtatining Veymut shahrida tugʻilgan. [[Harvard universiteti|Garvard universitetida]] [[kimyo]] fanlari boʻyicha doktorlik darajasini olgan va [[Germaniya]] va [[Filippin|Filippinda]] xorijda oʻqiganidan soʻng, Lyuis 1912-yilda [[Kaliforniya|Kaliforniyaga]], Berklidagi Kaliforniya universitetida kimyodan dars berish uchun koʻchib oʻtdi va u yerda Kimyo kolleji dekani boʻldi va qolgan qismini shu yerda oʻtkazdi. uning hayoti<ref name=":3"/><ref name=":4">{{Veb manbasi|url=https://access.berkeley.edu/lewis-hall|sarlavha=Lewis Hall {{!}} Campus Access Services|ish=access.berkeley.edu|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref>. [[Professor]] sifatida u termodinamik tamoyillarni kimyo oʻquv dasturiga kiritdi va oddiy kimyogarlar uchun qulay boʻlgan matematik jihatdan qatʼiy tarzda kimyoviy termodinamikani isloh qildi. U organik va noorganik bir nechta kimyoviy jarayonlar bilan bogʻliq boʻlgan [[erkin energiya]] qiymatlarini oʻlchashni boshladi. 1916-yilda u oʻzining bogʻlanish nazariyasini taklif qildi va [[Kimyoviy unsur|kimyoviy elementlarning]] [[Kimyoviy elementlar davriy sistemasi|davriy jadvaliga]] elektronlar haqida maʼlumot qoʻshdi. 1933-yilda u izotoplarni ajratish boʻyicha tadqiqotlarini boshladi. Lyuis vodorod bilan ishlagan va [[Ogʻir suv|ogʻir suv]] namunasini tozalashga muvaffaq boʻlgan. Keyin u kislotalar va asoslar nazariyasini yaratdi va hayotining soʻnggi yillarida [[fotokimyo]] bilan shugʻullandi.

G.N.Lyuis 41 marta nomzod boʻlgan boʻlsa-da, hech qachon [[Kimyo boʻyicha Nobel mukofoti|kimyo boʻyicha Nobel mukofotini]] qoʻlga kirita olmadi, natijada Nobel mukofoti boʻyicha katta bahs -munozaralar yuzaga keldi<ref name="NobelPrize">{{Veb manbasi|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=5441|sarlavha=Nomination Database Gilbert N. Lewis|ish=NobelPrize.org|qaralgan sana=10-may 2016-yil}}</ref><ref name="Heritage"/><ref name=":5">{{Veb manbasi|url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/WHAT-KILLED-FAMED-CAL-CHEMIST-20th-century-2491757.php|sarlavha=WHAT KILLED FAMED CAL CHEMIST? / 20th century pioneer who failed to win a Nobel Prize may have succumbed to a broken heart, one admirer theorizes|muallif=DelVecchio|ism=Rick|sana=5-avgust 2006-yil|ish=SFGate|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref><ref name=":0">{{Veb manbasi|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201212/physicshistory.cfm|sarlavha=December 18, 1926: Gilbert Lewis coins "photon" in letter to Nature|ish=www.aps.org|til=inglizcha|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|publisher=American Chemical Society|last=Jensen|first1=William B.|title=The Mystery of G. N. Lewis's Missing Nobel Prize. The Posthumous Nobel Prize in Chemistry. Volume 1. Correcting the Errors and Oversights of the Nobel Prize Committee|date=5-oktabr 2017-yil|pages=107–120|doi=10.1021/bk-2017-1262.ch006}}</ref>. Boshqa tomondan, Lyuis Berklidagi koʻplab Nobel mukofoti laureatlariga, jumladan [[Harold Urey|Garold Urey]] (1934-yil Nobel mukofoti), [[William Giauque|Uilyam F. Giauque]] (1949 Nobel mukofoti), [[Glenn T. Seaborg]] (1951 Nobel mukofoti), [[Willard Libby|Uillard Libbi]] (1960 Nobel mukofoti) ga rahbarlik qilgan va ularga taʼsir qilgan., [[Melvin Calvin|Melvin Kalvin]] (1961 Nobel mukofoti) va boshqalar Berklini kimyo boʻyicha dunyodagi eng nufuzli markazlardan biriga aylantirdi<ref name=":1">{{Veb manbasi|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/landmarks/gilman.html|sarlavha=Gilman Hall University of California, Berkeley - National Historic Chemical Landmark|ish=American Chemical Society|til=inglizcha|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref><ref name=":6">{{Veb manbasi|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1949/giauque/lecture/|sarlavha=The Nobel Prize in Chemistry 1949|ish=NobelPrize.org|til=inglizcha|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref><ref name=":7">{{Veb manbasi|url=https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/research-profile/laureate-libby|sarlavha=Research Profile - Willard Frank Libby|ish=Lindau Nobel Mediatheque|til=inglizcha|qaralgan sana=9-mart 2019-yil}}</ref><ref name=":8">{{Veb manbasi|url=https://lemelson.mit.edu/resources/gilbert-newton-lewis|sarlavha=Gilbert Newton Lewis {{!}} Lemelson-MIT Program|ish=lemelson.mit.edu|qaralgan sana=9-mart 2019-yil|arxivsana=11-aprel 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200411010110/https://lemelson.mit.edu/resources/gilbert-newton-lewis}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|last=Harris|first1=Reviewed By Harold H.|date=1-noyabr 1999-yil|title=A Biography of Distinguished Scientist Gilbert Newton Lewis (by Edward S. Lewis)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1999-11_76_11/page/1487|journal=Journal of Chemical Education|volume=76|issue=11|pages=1487|doi=10.1021/ed076p1487|issn=0021-9584|bibcode=1999JChEd..76.1487H}}</ref>. 1946-yil 23-martda Lyuis Berklidagi laboratoriyasida [[Sianid|vodorod siyanidi]] bilan ishlagan holda oʻlik holda topildi; Koʻpchilik uning oʻlimiga [[Oʻzini oʻldirish|oʻz joniga qasd qilish]] sabab boʻlgan deb taxmin qilishdi<ref name=":5" />. Lyuisning oʻlimidan soʻng, uning farzandlari otalarining kimyodagi karerasini davom ettirdilar va Berkli kampusidagi Lyuis Xoll uning nomi bilan ataldi<ref name=":4"/>.

== Hayoti ==

=== Yoshligi ===
Lyuis 1875-yilda tugʻilgan va Massachusets shtatining Veymut shahrida oʻsgan, u yerda yozgi koʻchadan tashqarida GN Lyuis Vey nomidagi koʻcha mavjud. Bundan tashqari, yangi Veymut oʻrta maktabining kimyo boʻlimining qanoti uning sharafiga nomlangan. Lyuis boshlangʻich taʼlimni uyda ota-onasi, mustaqil xarakterdagi huquqshunos Frenk Uesli Lyuis va Meri Burr Uayt Lyuisdan olgan. U uch yoshida oʻqigan va intellektual jihatdan erta edi. 1884-yilda uning oilasi Nebraska shtatining Linkoln shahriga koʻchib oʻtdi va 1889-yilda u birinchi rasmiy taʼlimni universitet tayyorgarlik maktabida oldi.

1893-yilda, Nebraska universitetida ikki yil oʻqigandan soʻng, Lyuis [[Harvard universiteti|Garvard universitetiga]] oʻtdi va u yerda 1896-yilda bakalavr darajasini oldi. Andoverdagi Fillips akademiyasida bir yil dars berganidan soʻng, Lyuis Garvardga fizik kimyogar [[Theodore William Richards|T.V.Richardsdan]] oʻqish uchun qaytib keldi va doktorlik dissertatsiyasini qoʻlga kiritdi. 1899-yilda elektrokimyoviy potentsiallar boʻyicha dissertatsiya bilan<ref>{{Kitob manbasi|last=Hildebrand|first=Joel H.|title=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences|date=1958|publisher=National Academy of Sciences|location=Washington, D.C., U.S.A.|pages=209–235|chapter=Gilbert Newton Lewis|chapterurl=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/lewis-gilbert-n.pdf}}; see p. 210. Lewis’s Ph.D. thesis was titled „Some electrochemical and thermochemical relations of zinc and cadmium amalgams“. He published the results jointly with his supervisor T.W. Richards.</ref><ref>{{jurnal manbasi|last=Richards|first1=Theodore William|last2=Lewis|first2=Gilbert Newton|title=Some electrochemical and thermochemical relations of zinc and cadmium amalgams|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|date=1898|volume=34|issue=4|pages=87–99|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101050586039;view=1up;seq=97|doi=10.2307/20020864|jstor=20020864}}</ref>. Garvardda bir yil dars berganidan soʻng, Lyuis [[fizik kimyo]] markazi boʻlgan Germaniyaga sayohat stipendiyasi oldi va [[Göttingen|Göttingenda]] [[Walther Nernst|Valter Nernst]] va [[Leipzig|Leypsigda]] [[Wilhelm Ostwald|Vilgelm Ostvald]] bilan tahsil oldi<ref>{{jurnal manbasi|last=Edsall|first1=J. T.|date=1974-yil noyabr|title=Some notes and queries on the development of bioenergetics. Notes on some "founding fathers" of physical chemistry: J. Willard Gibbs, Wilhelm Ostwald, Walther Nernst, Gilbert Newton Lewis|url=https://archive.org/details/molecular-and-cellular-biochemistry_1974-11-15_5_1-2/page/103|journal=[[Mol. Cell. Biochem.]]|volume=5|issue=1–2|pages=103–12|doi=10.1007/BF01874179|pmid=4610355}}
</ref>. Lyuis Nernstning laboratoriyasida ishlayotganida Nernst bilan umrbod adovat paydo boʻldi. Keyingi yillarda Lyuis Nernstning issiqlik teoremasi boʻyicha ishini " ''kimyo tarixidagi achinarli epizod'' " deb atagan holda koʻp marta sobiq ustozini tanqid qila boshladi va qoraladi<ref>[http://listverse.com/2015/04/07/10-fierce-but-productive-rivalries-between-dueling-scientists/ ''10 Fierce (But Productive) Rivalries Between Dueling Scientists''] Radu Alexander. Website of Listverse Ltd. April 7th 2015. Retrieved 2016-03-24.</ref>. Nernstning [[Shvetsiya|shved]] doʻsti [[:sv:Wilhelm Palmær (kemist)|Vilgelm Palmær]] Nobel Kimyo qoʻmitasining aʼzosi edi. U [[termodinamika]] boʻyicha Lyuis uchun [[Nobel mukofoti|Nobel mukofotini]] blokirovka qilish uchun Nobel nomzodini koʻrsatish va hisobot berish tartib-qoidalarini qoʻllaganligi va Lyuisni uch marta mukofotga nomzod qilib koʻrsatganligi va keyin salbiy hisobotlarni yozish uchun qoʻmita aʼzosi sifatidagi mavqeidan foydalanganligi haqida dalillar mavjud<ref>Coffey (2008): 195-207.</ref>.

=== Garvard, Manila va MIT ===
Nernst laboratoriyasida boʻlganidan soʻng, Lyuis 1901-yilda Garvardga yana uch yil oʻqituvchi sifatida qaytib keldi. U [[termodinamika]] va [[elektrokimyo]] boʻyicha oʻqituvchi etib tayinlandi. 1904-yilda Lyuisga taʼtil berildi va [[Filippin|Filippinning]] [[Manila|Manila shahridagi]] Fanlar byurosining vazn va oʻlchovlar boʻyicha boshligʻi boʻldi. Keyingi yili u [[Massachusetts texnologiya instituti|Massachusets Texnologiya Instituti]] (MIT) uni fakultet lavozimiga tayinlaganida [[Cambridge, Massachusetts|, Kembrijga]] qaytib keldi va u Artur Amos Noyes boshchiligidagi taniqli fizik kimyogarlar guruhiga qoʻshilish imkoniyatiga ega boʻldi. 1907-yilda dotsent, 1908-yilda dotsent, 1911-yilda esa toʻliq professor unvonini oldi.

=== Kaliforniya universiteti, Berkli ===
GN Lyuis 1912-yilda MITni tark etib, fizik kimyo professori va [[California universiteti, Berkeley|Berklidagi Kaliforniya universitetida]] kimyo kolleji dekani boʻldi<ref name=":0"/><ref name=":1"/>. 1912-yil 21-iyunda u Garvard professori [[roman tillari]] professorining qizi Meri Xinkli Sheldonga uylandi. Ularning ikkita oʻgʻli va bir qizi bor edi, ikkalasi ham kimyo professori boʻlishdi. 1913-yilda u Berklidagi Alpha Chi Sigma, professional kimyo birodarligiga qoʻshildi<ref>{{Veb manbasi|url=https://axs.berkeley.edu/about.html|sarlavha=About - Alpha Chi Sigma {{!}} Sigma Chapter|ish=axs.berkeley.edu|qaralgan sana=9-mart 2019-yil|arxivsana=2021-07-29|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210729031036/https://axs.berkeley.edu/about.html}}</ref>.

Lyuis Berklida boʻlganida koʻplab boʻlajak Nobel mukofoti laureatlariga, jumladan [[Harold Urey|Garold Urey]] (1934-yil Nobel mukofoti), [[William Giauque|Uilyam F. Giauke]] (1949 Nobel mukofoti), [[Glenn T. Seaborg|Glenn T. Siborg]] (1951 Nobel mukofoti), [[Willard Libby|Uillard Libbi]] (1960 Nobel mukofoti), [[Melvin Calvin|Melvinga]] ustozlik qilgan va ularga taʼsir oʻtkazgan. [[Melvin Calvin|Kalvin]] (1961 Nobel mukofoti) va boshqalar<ref name=":1"/><ref name=":6"/><ref name=":7"/>. Uning saʼy-harakatlari tufayli Berklidagi Kimyo kolleji dunyodagi eng yaxshi kimyo markazlaridan biriga aylandi<ref name=":1" /><ref name=":8"/>. 1913-yilda u [[Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi|Milliy Fanlar akademiyasiga]] saylangan. 1934-yilda isteʼfoga chiqish sababini aytishdan bosh tortdi; Bunga oʻsha muassasaning ichki siyosati bilan bogʻliq kelishmovchiliklar yoki u koʻrsatgan shaxslarning saylana olmagani sabab boʻlgan, degan taxminlar bor. Uning isteʼfoga chiqish qaroriga 1934-yilgi kimyo boʻyicha Nobel mukofoti [[Deyteriy|deyteriyni]] kashf etgani uchun shogirdi [[Harold Urey|Garold Ureyga]] berilganidan norozilik sabab boʻlgan boʻlishi mumkin, Lyuis uni tozalash va tavsiflash boʻyicha ishi uchun baham koʻrishi kerak edi. [[Ogʻir suv|ogʻir suvdan]]<ref>Coffey (2008): 221-22.</ref>.

== Oʻlim ==
1946-yil 23-martda<ref>{{Veb manbasi|muallif=Helmenstine|ism=Todd|sarlavha=Today in Science History - March 23 - Gilbert Lewis|url=https://sciencenotes.org/today-in-science-history-march-23-gilbert-lewis/|ish=Science Notes and Projects|qaralgan sana=6-avgust 2020-yil|sana=22-mart 2018-yil}}</ref> aspirant Lyuisning jonsiz jasadini Berklidagi laboratoriya dastgohi ostida topdi. Lyuis suyuq [[Sianid|vodorod siyanidi]] bilan tajriba ustida ishlagan va laboratoriyaga singan chiziqdan halokatli bugʻlar sizib ketgan edi. Koroner oʻlim sababini [[koronar arteriya kasalligi]] deb qaror qildi, chunki siyanoz belgilarining yoʻqligi<ref name="Coffey">Coffey (2008): 310-15.</ref>, lekin baʼzilar buni oʻz joniga qasd qilish boʻlishi mumkin deb hisoblashadi. Berkli faxriy professori Uilyam Jolli, 1987-yilda UC Berkeley kimyo kolleji tarixida Lyuisning oʻlimi haqida turli fikrlarni bildirgan, " ''Retortsdan lazergacha'' " kafedraning yuqori lavozimli vakili Lyuis oʻz joniga qasd qilgan deb hisoblaganini yozgan<ref name=":5"/>.

Agar Lyuisning oʻlimi haqiqatan ham oʻz joniga qasd qilgan boʻlsa, [[Irving Langmuir]] bilan tushlik paytida tushkunlik paydo boʻlishi mumkin edi. Lengmyur va Lyuis oʻrtasida uzoq vaqt raqobat bor edi, ular Lyuisning kimyoviy bogʻlanish nazariyasini Lengmurning kengaytmalaridan boshlangan. Lengmur 1932-yilgi kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sirt kimyosi boʻyicha ishi uchun sazovor boʻlgan, Lyuis esa 41 marta nomzod boʻlishiga qaramay, mukofotni olmagan<ref name="NobelPrize"/>. Lyuis vafot etgan kuni, Lengmuir va Lyuis Berklida tushlik qilish uchun uchrashishdi, bu uchrashuvni Maykl Kasha bir necha yil oʻtib esladi<ref name="Coffey">Coffey (2008): 310-15.</ref>. Associates maʼlumotlariga koʻra, Lyuis tushlikdan qorongʻu kayfiyatda qaytib kelgan, baʼzi hamkasblari bilan koʻprik oʻyinini oʻynagan, soʻngra laboratoriyasida ishlashga qaytgan. Bir soat oʻtgach, u oʻlik holda topildi. Lengmurning [[Kongress kutubxonasi|Kongress kutubxonasidagi]] hujjatlari uning oʻsha kuni faxriy unvon olish uchun Berkli kampusida boʻlganini tasdiqlaydi. Lyuis Oltin darvoza milliy qabristoniga dafn etilgan<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Dr Gilbert Newton Lewis (1875—1946) - Find A Grave...|url=https://www.findagrave.com/memorial/3600931/gilbert-newton-lewis|kirish sanasi=7-aprel 2021-yil|ish=www.findagrave.com|til=inglizcha}}</ref>.

1948-yilda qurilgan Berklidagi Lyuis Xoll uning sharafiga nomlangan<ref name=":4"/>.

== Ilmiy yutuqlar ==

=== Termodinamika ===
Lyuisning doimiy qiziqishlarining aksariyati Garvard yillarida paydo boʻlgan. Eng muhimi termodinamika edi, oʻsha paytda Richards juda faol boʻlgan mavzu. Muhim termodinamik munosabatlarning aksariyati 1895-yilga kelib maʼlum boʻlsa-da, ular izolyatsiyalangan tenglamalar sifatida koʻrilgan va hali mantiqiy tizim sifatida ratsionalizatsiya qilinmagan, ulardan bitta munosabatni hisobga olgan holda, qolganlarini olish mumkin edi. Bundan tashqari, bu munosabatlar notoʻgʻri boʻlib, faqat ideal kimyoviy tizimlarga tegishli edi. Bu nazariy termodinamikaning ikkita muhim muammosi edi. 1900 va 1901 yillardagi ikkita uzoq va shuhratparast nazariy maqolalarida Lyuis yechim topishga harakat qildi. Lyuis faollikning termodinamik kontseptsiyasini kiritdi va " fugacity " atamasini kiritdi<ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis|first1=Gilbert Newton|title=The law of physico-chemical change|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|date=1901-yil iyun|volume=37|issue=3|pages=49–69|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101050586062;view=1up;seq=57|doi=10.2307/20021635|jstor=20021635}} ; the term „fugacity“ is coined on p. 54.</ref><ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis|first1=Gilbert Newton|title=Outlines of a new system of thermodynamic chemistry|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|date=1907|volume=43|issue=7|pages=259–293|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101050586120;view=1up;seq=275|doi=10.2307/20022322|jstor=20022322}} ; the term „activity“ is defined on p. 262.</ref><ref>{{jurnal manbasi|last=Pitzer|first1=Kenneth S.|title=Gilbert N. Lewis and the thermodynamics of strong electrolytes|journal=Journal of Chemical Education|date=1984-yil fevral|volume=61|issue=2|pages=104–107|doi=10.1021/ed061p104|bibcode=1984JChEd..61..104P|url=https://escholarship.org/content/qt4x23w27c/qt4x23w27c.pdf?t=p0fw58}}</ref>. Uning yangi gʻoyasi yoki „qochib ketish tendentsiyasi“<ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis|first1=Gilbert Newton|title=A new conception of thermal pressure and a theory of solutions|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|date=1900|volume=36|issue=9|pages=145–168|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101050586054;view=1up;seq=165|doi=10.2307/20020988|jstor=20020988}} The term „escaping tendency“ is introduced on p. 148, where it is represented by the Greek letter ''ψ'' ; ''ψ'' is defined for ideal gases on p. 156.</ref> moddaning bir kimyoviy fazadan ikkinchisiga oʻtish tendentsiyasini ifodalovchi [[bosim]] oʻlchovlari bilan funksiya edi. Lyuis fugasitlik haqiqiy termodinamik munosabatlar tizimini olish mumkin boʻlgan asosiy printsip deb hisobladi. Bu umid amalga oshmadi, garchi fugacity haqiqiy gazlarni tavsiflashda doimiy joy topdi.

Lyuisning dastlabki maqolalari, shuningdek, [[Josiah Willard Gibbs|JW Gibbs]] va P. Duhemning erkin energiya va termodinamik potentsial haqidagi gʻoyalari haqida gʻayrioddiy rivojlangan xabardorlikni ochib beradi. Bu gʻoyalar fiziklar va matematiklarga yaxshi maʼlum edi, lekin koʻpchilik amaliy kimyogarlarga maʼlum emas edi, ular ularni maʼnosiz va kimyoviy tizimlar uchun qoʻllanilmaydi. Koʻpgina kimyogarlar [[Marcellin Berthelot|Berthelot]], [[Wilhelm Ostwald|Ostvald]] va Vanʼt- [[Jacobus Henricus van 't Hoff|Xoffning]] issiqlik termodinamikasiga (entalpiyasi) va [[Kalorimetriya|kalorimetrik]] maktabga tayandilar. Reaksiya issiqligi, albatta, kimyoviy oʻzgarishlarning sodir boʻlish tendentsiyasining oʻlchovi emas va Lyuis faqat erkin energiya va entropiya aniq kimyoviy termodinamikani taʼminlashi mumkinligini tushundi. U fugacitydan erkin energiya oldi; u 1901-yilda past haroratlarda aniqlanmagan [[entropiya]] funksiyasining aniq ifodasini olishga urinib koʻrdi. Richards ham urinib koʻrdi va muvaffaqiyatsizlikka uchradi va Nernst 1907-yilda muvaffaqiyat qozonmaguncha, entropiyalarni aniq hisoblash mumkin emas edi. Lyuisning fugacity tizimi uzoq davom etmagan boʻlsa-da, uning [[erkin energiya]] va entropiyaga boʻlgan dastlabki qiziqishi eng samarali boʻldi va uning faoliyatining katta qismi ushbu foydali tushunchalarni amaliy kimyogarlar uchun ochiq qilishga bagʻishladi.

Garvardda Lyuis, shuningdek, qora jism nurlanishining termodinamiği boʻyicha nazariy maqola yozgan va unda yorugʻlik bosimi borligini taxmin qilgan. Keyinchalik u [[Wilhelm Wien|Vilgelm Vien]] va boshqalarning bir xil fikrlash yoʻnalishini muvaffaqiyatli davom ettirayotganidan bexabar boʻlgan yoshi kattaroq, konservativ hamkasblari uni bu gʻoyani amalga oshirishdan toʻxtatganini maʼlum qildi. Lyuisning qogʻozi nashr etilmagan boʻlib qoldi; Ammo uning radiatsiya va [[Kvant mexanika|kvant nazariyasiga]] va (keyinchalik) [[Nisbiylik nazariyasi|nisbiylik]] nazariyasiga boʻlgan qiziqishi bu erta, bekor qilingan harakatdan kelib chiqdi. Faoliyatining boshidanoq Lyuis oʻzini ham kimyogar, ham fizik deb bilardi.

Taxminan 1902-yilda Lyuis oʻzining maʼruza matnlarida kubning burchaklari mumkin boʻlgan [[elektron]] pozitsiyalarini aks ettiruvchi kub atomlarining nashr etilmagan chizmalaridan foydalana boshladi. Keyinchalik Lyuis bu eslatmalarni 1916-yilgi kimyoviy bogʻlanish haqidagi klassik maqolasida oʻz gʻoyalarining birinchi ifodasi sifatida keltirdi.

Lyuisning Garvard yillarida paydo boʻlgan uchinchi asosiy qiziqish uning valentlik nazariyasi edi. 1902-yilda oʻz shogirdlariga valentlik qonunlarini tushuntirishga urinar ekan, Lyuis atomlar har bir burchagida elektronlar boʻlgan konsentrik qator kublardan tashkil topgan degan fikrni oʻylab topdi. Ushbu „kub atomi“ davriy jadvaldagi sakkizta elementning aylanishini tushuntirdi va kimyoviy bogʻlanishlar har bir atomga sakkizta toʻliq toʻplamni berish uchun elektronlarning koʻchirilishi natijasida hosil boʻlgani haqidagi keng tarqalgan eʼtiqodga muvofiq edi. Ushbu elektrokimyoviy valentlik nazariyasi 1904-yilda Richard Abeggning<ref>{{jurnal manbasi|last=Abegg|first1=R.|title=Die Valenz und das periodische System. Versuch einer Theorie der Molekularverbindungen|journal=Zeitschrift für Anorganische Chemie|date=1904|volume=39|issue=1|pages=330–380|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3959087;view=1up;seq=344|trans_title=Valency and the periodic table. Attempt at a theory of molecular compounds|language=olmoncha|doi=10.1002/zaac.19040390125}}</ref> asarida oʻzining eng mukammal ifodasini topdi, ammo bu nazariyaning Lyuis versiyasi aniq atom modelida mujassamlangan yagona nazariya edi. Yana Lyuisning nazariyasi Garvarddagi ustozlarini qiziqtirmadi, ular, oʻsha davrdagi amerikalik kimyogarlarning koʻpchiligi kabi, bunday taxminlarni yoqtirmas edilar. Lyuis kub atomi haqidagi nazariyasini nashr etmadi, lekin 1916-yilda u umumiy elektron juftlik aloqasi nazariyasining muhim qismiga aylandi.

1916-yilda u " ''Atom va molekula'' "<ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis|first1=Gilbert N.|title=The atom and the molecule|journal=Journal of the American Chemical Society|date=1916-yil aprel|volume=38|issue=4|pages=762–785|doi=10.1021/ja02261a002|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hs1t2w;view=1up;seq=772}}</ref> kimyoviy bogʻlanish haqidagi klassik maqolasini nashr etdi, unda u umumiy juft elektrondan iborat boʻlgan kovalent bogʻlanish deb nomlanishi haqidagi gʻoyani ishlab chiqdi va bu atamani aniqladi. elektron taqsimlanmaganda gʻalati [[molekula]] (zamonaviy atama – [[Kimyoviy radikallar|erkin radikal]]). U Lyuis nuqta tuzilmalari deb nomlanuvchi narsalarni, shuningdek, kubik atom modelini oʻz ichiga olgan. [[Kimyoviy bogʻ|Kimyoviy bogʻlanish]] haqidagi bu gʻoyalar [[Irving Langmuir]] tomonidan kengaytirildi va [[Linus Pauling]] tomonidan kimyoviy bogʻlanishning tabiati haqidagi tadqiqotlar uchun ilhom manbai boʻldi.

=== Kislotalar va asoslar ===
1923-yilda u kislota-asos reaksiyalarining elektron-juft nazariyasini yaratdi. Ushbu [[Kislota|kislotalar]] va [[Asos (kimyo)|asoslar]] nazariyasida „Lyuis kislotasi“ ''elektron juft akseptor'', „Lyuis asosi“ esa ''elektron juft donordir''<ref>{{Kitob manbasi|last=Lewis|first=Gilbert Newton|title=Valence and the Structure of Atoms and Molecules|date=1923|publisher=Chemical Catalog Company|location=New York|page=142|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3219599;view=1up;seq=148|quote=We are inclined to think of substances as possessing acid or basic properties, without having a particular solvent in mind. It seems to me that with complete generality we may say that ''a basic substance is one which has a lone pair of electrons which may be used to complete the stable group of another atom'', and that ''an acid substance is one which can employ a lone pair from another molecule'' in completing the stable group of one of its own atoms. In other words, the basic substance furnishes a pair of electrons for a chemical bond, the acid substance accepts such a pair.}}</ref>. Bu yil u kimyoviy bogʻlanish nazariyalari boʻyicha monografiyasini ham nashr etdi<ref>Lewis, G. N. (1926) ''Valence and the Nature of the Chemical Bond''. Chemical Catalog Company.</ref>.

[[Josiah Willard Gibbs|J. Villard Gibbsning]] ishiga asoslanib, kimyoviy reaksiyalar ishtirok etuvchi moddalarning [[Erkin energiya|erkin energiyasi]] bilan aniqlangan muvozanatga oʻtishi maʼlum boʻldi. Lyuis 25 yil davomida turli moddalarning erkin energiyalarini aniqlashga sarfladi. 1923-yilda u Merle Randall bilan birgalikda zamonaviy kimyoviy termodinamikani rasmiylashtirishga yordam bergan ushbu tadqiqot natijalarini<ref>Lewis, G. N. and [[Merle Randall]] (1923) ''Thermodynamics and the Free Energies of Chemical Substances''. McGraw-Hill.</ref> nashr etdi.

=== Ogʻir suv ===
Lyuis birinchi boʻlib 1933-yilda deyteriy oksidining ([[Ogʻir suv|ogʻir suv]]) sof namunasini ishlab chiqardi<ref>{{jurnal manbasi|pages=341|year=1933|doi=10.1063/1.1749300|last2=MacDonald|first1=G. N.|volume=1|last=Lewis|journal=The Journal of Chemical Physics|first2=R. T.|title=Concentration of H<sub>2</sub> Isotope|issue=6|bibcode=1933JChPh...1..341L}}</ref> va ogʻir suvda hayot shakllarining omon qolishi va oʻsishini birinchi boʻlib oʻrgandi<ref>{{jurnal manbasi|title=The biochemistry of water containing hydrogen isotope|last=Lewis|first1=G. N.|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=55|issue=8|pages=3503–3504|year=1933|doi=10.1021/ja01335a509}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|doi=10.1126/science.79.2042.151|pmid=17788137|year=1934|last=Lewis|first1=G. N.|title=The biology of heavy water|url=https://archive.org/details/sim_science_1934-02-16_79_2042/page/151|volume=79|issue=2042|pages=151–153|journal=Science|bibcode=1934Sci....79..151L}}</ref>. [[Ernest Lawrence|Ernest O. Lourens]] siklotronida [[Deyteriy|deytronlarni]] (deyteriy [[Atom yadrosi|yadrolarini]]) tezlashtirib, u atom yadrolarining koʻpgina xususiyatlarini oʻrganishga muvaffaq boʻldi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/deuteron|sarlavha=Deuteron - an overview &#124; ScienceDirect Topics}}</ref>. 1930-yillarda u [[Glenn T. Seaborg|Glenn T. Seaborgning]] ustozi boʻlib, u Lyuisning shaxsiy tadqiqotchi yordamchisi sifatida post-doktorlik ishlari uchun saqlab qolingan. Seaborg 1951-yilda kimyo [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotini]] qoʻlga kiritdi va hali tirikligida uning sharafiga [[Siborgiy|seaborgium]] elementi nomini oldi.

=== O<sub>4</sub> tetraoksigen ===
1924-yilda [[Suyuqlik|suyuq]] [[Azot|azotdagi]] [[kislorod]] eritmalarining [[Magnetizm|magnit]] xossalarini oʻrganib, Lyuis O<sub>4</sub> molekulalari hosil boʻlishini aniqladi<ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis|first1=Gilbert N.|date=1-sentabr 1924-yil|title=The magnetism of oxygen and the molecule O<sub>4</sub>|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=46|issue=9|pages=2027–2032|doi=10.1021/ja01674a008|issn=0002-7863}}</ref>. Bu tetratom kislorod uchun birinchi dalil edi.

=== Nisbiylik va kvant fizikasi ===
1908-yilda u [[Nisbiylik nazariyasi|nisbiylik]] boʻyicha bir nechta maqolalarning birinchisini nashr etdi, unda u [[massa]] — [[energiya]] munosabatlarini [[Albert Einstein|Albert Eynshteynning]] kelib chiqishidan boshqacha tarzda keltirib chiqardi<ref name=":9"/>. 1909-yilda u Richard C. Tolman bilan oʻz usullarini [[maxsus nisbiylik nazariyasi]] bilan birlashtirdi<ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis, G. N. & [[Richard C. Tolman]]|year=1909|title=The Principle of Relativity, and Non-Newtonian Mechanics|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|volume=44|issue=25|pages=709–26|doi=10.2307/20022495|jstor=20022495}}</ref>. 1912-yilda Lyuis va Edvin Bidvell Uilson matematik fizikada katta ish taqdim etdilar, u nafaqat [[Fazo-vaqt|fazoviy vaqtni]] oʻrganish uchun sintetik geometriyani qoʻllagan, balki fazoda siqish xaritasi va [[Lorentz oʻzgarishi|Lorentz oʻzgarishining]] kimligini ham qayd etgan<ref>{{jurnal manbasi|last=Wilson|first1=Edwin B.|last2=Lewis|first2=Gilbert N.|year=1912|title=The Space-time Manifold of Relativity. The Non-Euclidean Geometry of Mechanics and Electromagnetics|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|volume=48|issue=11|pages=387–507|doi=10.2307/20022840|jstor=20022840}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20091027012400/http://ca.geocities.com/cocklebio/synsptm.html Synthetic Spacetime], a digest of the axioms used, and theorems proved, by Wilson and Lewis. Archived by [[WebCite]]</ref>.

1926-yilda u nurlanish energiyasining (yorugʻlikning) eng kichik birligi uchun "[[foton]] " atamasini kiritdi. Aslida, uning ''Tabiatga'' yoʻllagan maktubining natijasi u niyat qilgandek emas edi<ref>
{{jurnal manbasi|last=Lewis, G.N.|year=1926|title=The conservation of photons|url=http://www.nobeliefs.com/photon.htm|journal=[[Nature (jurnal)|Nature]]|volume=118|issue=2981|pages=874–875|bibcode=1926Natur.118..874L|doi=10.1038/118874a0}}</ref>. Maktubda u fotonni [[energiya]] emas, balki tizimli element boʻlishini taklif qildi. U yangi oʻzgaruvchiga, ''fotonlar soniga'' ehtiyoj borligini taʼkidladi. Uning nazariyasi 1905-yilda [[Albert Einstein|Albert Eynshteyn]] tomonidan kiritilgan [[Foton|yorugʻlikning kvant]] nazariyasidan farq qilsa-da, uning nomi Eynshteyn '''yorugʻlik kvanti''' (nemischa Lixtquant) deb atagan narsa uchun qabul qilindi.

=== Boshqa yutuqlar ===
1921-yilda Lyuis birinchi boʻlib kuchli elektrolitlarning massa taʼsiri qonuniga boʻysunmasligini tavsiflovchi empirik tenglamani taklif qildi, bu muammo fizik kimyogarlarni yigirma yil davomida hayratda qoldirdi<ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis|first1=Gilbert N.|last2=Randall|first2=Merle|date=1921|title=The activity coefficient of strong electrolytes|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015018181431;view=1up;seq=1144|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=43|issue=5|pages=1112–1154|doi=10.1021/ja01438a014}} The term „ionic strength“ is introduced on p. 1140.</ref>. Uning ion kuchi deb atagan empirik tenglamalari keyinchalik 1923-yilda nashr etilgan kuchli elektrolitlar uchun Debye-Gyuckel tenglamasiga mos kelishi tasdiqlandi.

Oʻz faoliyati davomida Lyuis ushbu maqolada aytib oʻtilganlardan tashqari, [[Yorugʻlik|yorugʻlik]] kvantlarining tabiatidan tortib narxlarni barqarorlashtirish [[Iqtisodiyot tushunchasi|iqtisodiga]] qadar koʻplab boshqa mavzularda nashr etdi. Umrining soʻnggi yillarida Lyuis va uning soʻnggi ilmiy xodimi aspirant Maykl Kasha [[Organik kimyo|organik]] molekulalarning [[Fosforessensiya|fosforessensiyasi]] bir elektrondan qoʻzgʻaluvchan uchlik holatida (ikki elektron spin vektorlari yoʻnaltirilgan holatda) yorugʻlik chiqarishni oʻz ichiga olishini aniqladilar. ''bir'' yoʻnalishda, lekin turli orbitallarda) va bu uchlik holatining [[Paramagnetizm|paramagnetizmini]] oʻlchagan<ref>{{jurnal manbasi|last=Lewis|first1=Gilbert N.|last2=Kasha|first2=M.|year=1944|title=Phosphorescence and the Triplet State|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=66|issue=12|pages=2100–2116|doi=10.1021/ja01240a030}}</ref>.

== Yana qarang ==

* Molekulyar nazariya tarixi

== Maʼlumotnomalar ==
{{Manbalar|30em}}

== Qoʻshimcha oʻqish ==

* Koffi, Patrik (2008) ''Fan soborlari: zamonaviy kimyoni yaratgan shaxslar va raqobat'' . Oksford universiteti matbuoti.{{ISBN|978-0-19-532134-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-532134-0|978-0-19-532134-0]]

== Havolalar ==

* Media related to Gilbert Newton Lewis at Wikimedia Commons
* [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/lewis.html Key Participants: G. N. Lewis] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121122054037/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/lewis.html |date=2012-11-22 }} — ''Linus Pauling and the Nature of the Chemical Bond: A Documentary History''
* Eric Scerri, ''The Periodic Table, Its Story and Its Significance'', Oxford University Press, 2007, see chapter 8 especially
* [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/lewis-gilbert-n.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir]

[[Turkum:1946-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1875-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Harvard universiteti bitiruvchilari]]
[[Turkum:Kimyo]]
[[Turkum:Kimyogarlar]]