Glyuon sahifasining manbasini koʻrish

'''Glyuon''' [[elementar zarracha]] boʻlib, u [[Kvark|kvarklar]] orasidagi [[kuchli o'zaro ta'sir]] uchun almashinadigan zarracha (yoki [[Bozon o'lchagich|gauge bozoni]]) rolini oʻynaydi. Glyuonning vazifasi Ikki [[Zaryadlangan zarracha|zaryadlangan zarrachalar]] orasidagi [[Elektromagnit|elektromagnit kuchda]] [[Foton|fotonlarning]] almashinuviga oʻxshaydi<ref name="HyperPhysics">{{Veb manbasi|muallif=C.R. Nave|sarlavha=The Color Force|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html|ish=[[HyperPhysics]]|nashriyot=[[Georgia State University]], Department of Physics|kirish sanasi=2012-04-02}}</ref>. Glyuonlar kvarklarni bir-biriga bogʻlab, [[proton]] va [[neytron]] kabi [[Adron|adronlarni]] hosil qiladi.

Glyuonlar [[Kvant xromodinamikasi|kvant xromodinamikasida]] (KXD) [[Kvark|kvarklarning]] [[Kuchli o'zaro ta'sir|kuchli oʻzaro taʼsirida]] vositachilik qiluvchi [[Vektor bozon|vektor]] [[Bozon o'lchagich|gauge bozonlardir]]. Glyuonlarning oʻzi kuchli oʻzaro taʼsirda [[Rang zaryadi|rang zaryadini]] ham olib yuradi. Bu [[Elektromagnit kuch|elektromagnit oʻzaro taʼsirda]] vositachilik qiluvchi, zaryadsiz [[Foton|fotonga]] oʻxshamaydi. Shuning uchun glyuonlar kuchli oʻzaro taʼsirda ishtirok etadilar, bu esa vositachilik qilishdan tashqari, KXD ni [[Kvant elektrodinamika|kvant elektrodinamikasiga]] (KED) qaraganda tahlil qilishni sezilarli darajada qiyinlashtiradi.

== Xususiyatlari ==
Glyuon [[vektor bozon|vektor bozondir]], yaʼni [[foton]] kabi [[Spin (fizika)|spini]] 1 ga teng. Massiv, spini 1 ga teng zarralar uchta qutblanish holatiga ega boʻlsa-da, glyuon kabi [[Massasiz zarra|massasiz]] oʻlchovli bozonlar faqat ikkita qutblanish holatiga ega, chunki [[O'lchov o'zgarmasligi|gauge invarintligi]] qutblanish glyuon harakatlanayotgan yoʻnalishga koʻndalang boʻlishini talab qiladi. [[Maydon kvant nazariyasi|Kvant maydon nazariyasida]] uzluksiz gauge invariantligi gauge bozonlarining nol massaga ega boʻlishini talab qiladi. Tajribalar glyuonning tinchlikdagi massasini (agar mavjud boʻlsa) bir necha meV/''c'' <sup>2</sup> dan kamroq qilib cheklaydi. Gluonning ichki juftligi manfiy qiymatga ega.

== Glyuonlarni hisoblash ==
KED da yagona [[foton]] yoki [[Zaif o'zaro ta'sir|Kuchsiz oʻzaro taʼsirning]] uchta [[W va Z bozonlari|W va Z bozonlar]] ishtirok etsa,KXDda sakkizta mustaqil glyuon turi mavjud.

Biroq, glyuonlar [[Rang zaryadi|rang zaryad]] hodisasiga (ularning rang va anti-rang kombinatsiyasi mavjudli uchun) sabab boʻlasi. [[Kvark|Kvarklar]] uch xil rang zaryadini olib yuradi; antikvarklar uch turdagi anti-rang olib yuradi. Shuningdek, glyuonlarni ham rang, ham anti-rang olib yuruvchi deb hisoblash mumkin. Bu glyuonlarda rang va anti-rangning toʻqqizta ''mumkin boʻlgan'' kombinatsiyasini beradi. Quyida ushbu kombinatsiyalar roʻyxati (va ularning sxematik nomlari) keltirilgan:

* qizil-antiqizil {{Nobr|(<math>r\bar{r}</math>),}} qizil-antiyashil {{Nobr|(<math>r\bar{g}</math>),}} qizil-antikoʻk {{Nobr|(<math>r\bar{b}</math>)}}
* yashil-antiqizil {{Nobr|(<math>g\bar{r}</math>),}} yashil-antiyashil {{Nobr|(<math>g\bar{g}</math>),}} yashil-antikoʻk {{Nobr|(<math>g\bar{b}</math>)}}
* koʻk-antiqizil {{Nobr|(<math>b\bar{r}</math>),}} koʻk-antiyashil {{Nobr|(<math>b\bar{g}</math>),}} koʻk-antikoʻk {{Nobr|(<math>b\bar{b}</math>)}}

[[Fayl:Feynman_Diagram_Y-3g.svg|right|thumb|240x240px| 2-diagramma: e <sup>+</sup> e <sup>-</sup> &#x2192; Y(9.46) &#x2192; 3g]]
Bu kuzatilgan glyuonlarning ''haqiqiy'' rang holatlari emas, balki ''effektiv'' holatlardir. Ularning qanday birlashganligini toʻgʻri tushunish uchun rang zaryadining matematikasini batafsilroq koʻrib chiqish maqsadga muvofiq boʻladi.

=== Rangli singlet holat ===
Tabiatda kuzatilayotgan barqaror kuchli oʻzaro taʼsirlashuvchi zarralar (masalan, proton va neytron, yaʼni [[Adron|adronlar]]) „rangsiz“, aniqrogʻi ular „rang-singlet“ holatida boʻlib, matematik jihatdan ''[[Yagona holat|spin singlet holatga]]'' oʻxshash, deb aytiladi<ref>
{{Kitob manbasi|last=David Griffiths|year=1987|title=Introduction to Elementary Particles|url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4|pages=[https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4/page/280 280]–281|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-471-60386-3}}</ref>. Bunday holatlar boshqa rang holatlari bilan emas, balki boshqa rangli singletlar bilan oʻzaro taʼsir oʻtkazishga imkon beradi; chunki uzoq masofalarda glyuonlarning oʻzaro taʼsiri mavjud emas, bu singlet holatdagi glyuonlar ham mavjud emasligini koʻrsatadi.

Rang singlet holat<ref>
{{Kitob manbasi|last=David Griffiths|year=1987|title=Introduction to Elementary Particles|url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4|pages=[https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4/page/280 280]–281|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-471-60386-3}}</ref>

: <math>(r\bar{r}+b\bar{b}+g\bar{g})/\sqrt{3}.</math>

Boshqacha qilib aytganda, agar glyuonning rang holatini oʻlchash mumkin boʻlsa, uning qizil-antiqizil, koʻk-antikoʻk yoki yashil-antiyashil boʻlish ehtimolliklari teng boʻlar edi.

=== Sakkiz rang ===
Glyuonlarning „sakkiz turi“ yoki „sakkiz rangi“ ga mos keladigan sakkizta mustaqil rang holati mavjud. Yuqorida muhokama qilinganidek, ushbu rang holatlari birgalikda kelishi mumkinligi sababli, „rangli oktet“ deb nomlanuvchi holatlarni koʻrsatishning koʻplab usullari mavjud. Tez-tez ishlatiladigan roʻyxat<ref name="Griff">
{{Kitob manbasi|last=David Griffiths|year=1987|title=Introduction to Elementary Particles|url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4|pages=[https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4/page/280 280]–281|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-471-60386-3}}</ref>:
{| style="margin:auto;"
|<math>(r\bar{b}+b\bar{r})/\sqrt{2}</math>
|      
|<math>-i(r\bar{b}-b\bar{r})/\sqrt{2}</math>
|-
|<math>(r\bar{g}+g\bar{r})/\sqrt{2}</math>
|
|<math>-i(r\bar{g}-g\bar{r})/\sqrt{2}</math>
|-
|<math>(b\bar{g}+g\bar{b})/\sqrt{2}</math>
|
|<math>-i(b\bar{g}-g\bar{b})/\sqrt{2}</math>
|-
|<math>(r\bar{r}-b\bar{b})/\sqrt{2}</math>
|
|<math>(r\bar{r}+b\bar{b}-2g\bar{g})/\sqrt{6}.</math>
|}

=== Gruppalar nazariyasi tafsilotlari ===
Texnik jihatdan KXD [[SU(3)]] gauge simmetriyasiga ega [[O'lchov nazariyasi|gauge nazariyasidir]] . Kvarklar N<sub>f</sub> '''flavor'''da [[spinor]]<nowiki/>lar sifatida kiritiladi va har biri SU(3) rang gauge gruppaning fundamental koʻrinishida boʻladi (triplet, '''3'''). Glyuonlar SU(3) rangining qoʻshma tasviridagi vektorlar (oktetlar, '''8''' bilan belgilanadi). Umumiy [[Yolg'on guruhi|gauge guruhi]] uchun kuch tashuvchilar soni (masalan, fotonlar yoki glyuonlar) har doim qoʻshma vakillik oʻlchamiga teng. SU(''N'') ning oddiy holati uchun bu tasvirning oʻlchami {{Nobr|''N''<sup>2</sup> − 1}} ga teng.

== Eksperimental kuzatishlar ==
[[Kvark|Kvarklar]] va glyuonlar (rangli) koʻproq kvark va glyuonlarga boʻlinish orqali oʻzini namoyon qiladi, ular oʻz navbatida jetlarda korrelyatsiya qilingan normal (rangsiz) zarrachalarga adronlashadi. 1978-yil yozgi konferentsiyalarida<ref name="SMY2"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFB.R._Stella_and_H.-J._Meyer2011">B.R. Stella and H.-J. Meyer (2011). „Υ(9.46 GeV) and the gluon discovery (a critical recollection of PLUTO results)“. </cite></ref> maʼlum boʻlishicha, DORIS (DESY) elektron-pozitron toʻqnashuvidagi [[PLUTO detektori]] juda tor rezonans Y(9.46) ning adronik parchalanishi uchta glyuon tomonidan ishlab chiqarilgan uch reaktiv hodisa topologiyalari sifatida talqin qilinishi mumkin boʻlgan birinchi dalilni keltirdi. Keyinchalik, xuddi shu tajriba boʻyicha chop etilgan tahlillar bu talqinni, shuningdek, glyuonning spin = 1 tabiatini tasdiqladi<ref>{{Cite journal|last=Berger, Ch.|display-authors=etal|year=1979|title=Jet analysis of the Υ(9.46) decay into charged hadrons|url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1979-04-09_82_3-4/page/449|journal=[[Physics Letters B]]|volume=82|page=449|bibcode=1979PhLB...82..449B|doi=10.1016/0370-2693(79)90265-X|issue=3–4}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Berger, Ch.|display-authors=etal|year=1981|title=Topology of the Υ decay|url=https://archive.org/details/sim_zeitschrift-fuer-physik-c-particles-and-fields_1981-04_8_2/page/101|journal=[[Zeitschrift für Physik C]]|volume=8|page=101|bibcode=1981ZPhyC...8..101B|doi=10.1007/BF01547873|issue=2}}</ref> ([[PLUTO tajribalari|PLUTO tajribalariga]] qarang).

1979-yil yozida [[PETRA]] (DESY) elektron-pozitron toʻqnashuvida yuqori energiyalarda yana uch reaktiv topologiyalar kuzatildi, ular endi [[TASSO]]<ref>{{Cite journal|last=Brandelik, R.|display-authors=etal|year=1979|title=Evidence for Planar Events in e<sup>+</sup>e<sup>−</sup> annihilation at High Energies|url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1979-09-24_86_2/page/243|journal=[[Physics Letters B]]|volume=86|issue=2|pages=243–249|bibcode=1979PhLB...86..243B|doi=10.1016/0370-2693(79)90830-X}}</ref>, [[MARK-J]]<ref>{{Cite journal|last=Barber, D.P.|display-authors=etal|year=1979|title=Discovery of Three-Jet Events and a Test of Quantum Chromodynamics at PETRA|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=43|page=830|bibcode=1979PhRvL..43..830B|doi=10.1103/PhysRevLett.43.830|issue=12}}</ref> va PLUTO tomonidan aniq koʻrinadigan qq<sup>-</sup> gluon bremsstrahlung deb talqin qilinadi. Glyuonning spin=1 xususiyati 1980 yilda TASSO<ref>{{cite journal|author1=Brandelik, R.|display-authors=etal|collaboration=[[TASSO collaboration]]|year=1980|title=Evidence for a spin-1 gluon in three-jet events|url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1980-12-15_97_3-4/page/453|journal=[[Physics Letters B]]|volume=97|issue=3–4|page=453|bibcode=1980PhLB...97..453B|doi=10.1016/0370-2693(80)90639-5|df=dmy-all}}</ref> va PLUTO tajribalari<ref>{{cite journal|author1=Berger, Ch.|display-authors=etal|collaboration=PLUTO collaboration|year=1980|title=A study of multi-jet events in e<sup>+&nbsp;</sup>e<sup>&minus;</sup> annihilation|url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1980-12-15_97_3-4/page/459|journal=[[Physics Letters B]]|volume=97|issue=3–4|page=459|bibcode=1980PhLB...97..459B|doi=10.1016/0370-2693(80)90640-1|df=dmy-all}}</ref> bilan tasdiqlangan. 1991 yilda CERN da LEP saqlash halqasida oʻtkazilgan keyingi tajriba bu natijani yana tasdiqladi<ref>{{cite journal|author1=Alexander, G.|display-authors=etal|collaboration=[[OPAL detector|OPAL collaboration]]|year=1991|title=Measurement of three-jet distributions sensitive to the gluon spin in e<sup>+&nbsp;</sup>e<sup>&minus;</sup> Annihilations at √s = 91&nbsp;GeV|url=https://archive.org/details/zeitschrift-fuer-physik-c-particles-and-fields_1991_52_4/page/543|journal=[[Zeitschrift für Physik C]]|volume=52|issue=4|page=543|bibcode=1991ZPhyC..52..543A|doi=10.1007/BF01562326|s2cid=51746005|df=dmy-all}}</ref>.

Glyuonlar KXD tomonidan tasvirlangan va ayniqsa DESY da HERA elektron-proton kollayderida oʻrganilgan [[Kvark|kvarklar]] va glyuonlar oʻrtasidagi elementar kuchli oʻzaro taʼsirlarda muhim rol oʻynaydi. Protondagi glyuonlarning soni va impuls taqsimoti ([[Proton|glyuon]] zichligi) 1996-2007 yillarda [[H1 (zarrachalar detektori)|H1]] va [[ZEVS|ZEUS]]<ref>{{Cite journal|last=Lindeman, L.|year=1997|title=Proton structure functions and gluon density at HERA|journal=[[Nuclear Physics B: Proceedings Supplements]]|volume=64|issue=1|pages=179–183|bibcode=1998NuPhS..64..179L|doi=10.1016/S0920-5632(97)01057-8}}</ref> tajribalari bilan oʻlchandi. Glyuonning proton spiniga qoʻshgan hissasi HERA da [[HERMES tajribasi]] tomonidan oʻrganilgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://www-hermes.desy.de|sarlavha=The spinning world at DESY|ish=www-hermes.desy.de|kirish sanasi=26 March 2018|arxivsana=25 May 2021|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210525042229/http://www-hermes.desy.de/}}</ref>. Shuningdek, protondagi glyuon zichligi ham oʻlchangan (adronik tarzda harakat qilganda)<ref>{{Cite journal|last=Adloff, C.|display-authors=etal|year=1999|title=Charged particle cross sections in the photoproduction and extraction of the gluon density in the photon|journal=[[European Physical Journal C]]|volume=10|issue=3|pages=363–372|arxiv=hep-ex/9810020|bibcode=1999EPJC...10..363H|doi=10.1007/s100520050761}}</ref>.

== Yana qarang ==
 {{Manbalar|25em}}

== Adabiyotlar ==

* {{Cite journal|last=A. Ali and G. Kramer|year=2011|title=JETS and QCD: A historical review of the discovery of the quark and gluon jets and its impact on QCD|journal=[[European Physical Journal H]]|volume=36|issue=2|pages=245–326|arxiv=1012.2288|bibcode=2011EPJH...36..245A|doi=10.1140/epjh/e2011-10047-1}}

* [https://www.hep.phy.cam.ac.uk/~thomson/lectures/partIIIparticles/Handout8_2009.pdf Kembrij maʼlumotnomasi 8 : Kvant xromodinamikasi — Zarrachalar fizikasi]

== Havolalar ==

* [https://bigthink.com/starts-with-a-bang/why-are-there-only-8-gluons/ Big Think veb-sayti, QCD Octet-ning aniq tushuntirishi]
[[Turkum:Elementar zarrachalar]]
[[Turkum:Glyuon]]
[[Turkum:Bozon]]
[[Turkum:Kvant xramodinamikasi]]
[[Turkum:Gauge bozon]]