Haft avrang sahifasining manbasini koʻrish

{{italic title}}
{{Kitob bilgiqutisi
| nomi                 = Haft avrang
| asl_nomi             = {{lang-fa|هفت اورنگ}}
| tasvir =
| izoh =
| asl_nomi = {{lang-fa|هفت اورنگ}}
| muallif = [[Jomiy|Abdurahmon Jomiy]]
| muharrir =
| tarjimon =
| bezovchi =
| muqova_artist =
| mamlakat =
| til = [[Forscha]]
| seriya =
| janr = [[masnaviy]]
| nashriyot =
| nashr_etilgan_sana =
| oʻzbek_nashr_sanasi =
| betlar =
| mukofotlar =
| avvalgisi =
| keyingisi =
| isbn =
| oclc =
| veb-sayt =
| izohlar =
}}
[[File:Bandits attack - Chain of gold - Haft awrang - Freer F1946.12.64.jpg|thumb|right|Silsilat uz-zahabdan miniatura]]
[[File:ZulaykhaArrivesInEgypt.jpg|thumb|right|Zulayho Misr poytaxtiga kirib kelmoqda]]
[[File:Yousof-o Zoleikha.jpg|thumb|100px|right|Yusuf va Zulayho]]
[[File:Salaman and Absal Monkey.jpg|thumb|right|Salomon va Absoldan miniatura]]

'''''Haft avrang''''' ({{lang-fa|هفت اورنگ}}, maʼnosi „Yetti taxt“) – [[Forslar|fors]] shoiri [[Jomiy|Abdurahmon Jomiyning]] 1468—1485-yillarda yaratgan asari. Jomiy yettita dostondan iborat asari [[masnaviy]] yoʻnalishida yozilgan:

* Silsilat uz-zahab (سلسلة الذهب, „Oltin zanjir“): pandnoma ruhidagi doston.
* [[Yusuf va Zulayho]] (یوسف و زلیخا): [[Potifar]]ning xotini Zulayhoning [[Yusuf (paygʻambar)|Yusuf]] bilan islom anʼanalari asosidagi ishqiy sarguzashtlari.
* Sibhat ul-abror (سبحة الابرار, „Taqvodorlar tasbehi“): pandnoma ruhidagi doston.
* Salomon va Absol (سلامان و ابسال): Shahzoda va uning enagasi oʻrtasidagi halokatli romantika. Asl hikoya yunoncha boʻlib, ilk islom davrida Ibn Hunayn tomonidan arab tiliga tarjima qilingan, soʻngra Jomiy tomonidan fors sheʼriyatiga tarjima qilingan. [[Dehxudo Mirza Aliakbarxon Qazviniy|Dehxudo]] bu hikoya isroilliklardan kelib chiqqan boʻlishi mumkinligini taxmin qiladi.
* Tuhfat ul-ahror (تحفة الاحرار, „Nuroniylar tuhfasi“).
* [[Layli va Majnun]] (لیلی و مجنون)
* Xiradnomai Iskandariy (خردنامهٔ اسکندری, Iskandarning hikmat kitobi) Iskandarning oʻlimigacha boʻlgan voqealar haqida hikoya qiladi.

Haft avrang nomining oʻzi „Katta ayiq“ ({{lang|fa|دب اکبر}}) yulduzlarini tashkil qiluvchi yetti yulduzga ishora qiladi.

Yetti masnaviyning zamirida din, falsafa va [[Tasavvuf|soʻfiylik]] odob-axloqi yotadi.

== Freer Jami ==
1556—1565-yillarda [[Mashad]]ni boshqarib turgan chogʻida [[Tahmosb I|Shoh Tahmasp I ning]] jiyani va kuyovi shahzoda [[Ibrohim Mirzo (Safaviy)|Sulton Ibrohim Mirzo]] oʻzining rassom va xattot atelyesiga „Haft avrang“ning dabdabali tasvirlangan nusxasini yaratishni topshirib, ulardan birini yaratdi. [[Fors miniatyurasi]]ning shubhasiz durdona asarlari, hozirda [[Vashington (shahar)|Vashingtondagi]] '''Freer sanʼat galereyasida''' joylashgan va '''Freer Jami''' nomi bilan mashhur<ref>{{Cite book |last=Simpson |first=Marianna Shreve |url=https://www.worldcat.org/oclc/36011617 |title=Sultan Ibrahim Mirza's Haft awrang : a princely manuscript from sixteenth-century Iran |date=1997 |publisher=Yale University Press |others=Massumeh Farhad, Freer Gallery of Art |isbn=0-300-06802-6 |location=New Haven |oclc=36011617}}</ref>.

== Freer Jami qoʻlyozmasi tarixi ==
Qoʻlyozmaning asrlar va bir qancha imperiyalar boʻylab bosib oʻtgan yoʻlini uning sahifalaridagi rasmiy muhrlar va [[Eron|Fors]], [[Hindiston]] va [[Yevropa]]ning maʼlum davrlari va joylariga xos boʻlgan materiallar va uslublardagi oʻzgarishlar orqali kuzatish mumkin.

Dastlab Ibrohim Mirzo qoʻlyozmani yaratishni Shoh Tahmasp I toʻyi nishonlash uchun topshirgan boʻlishi mumkin. Jomiyning yetti masnaviyidagi ishqiy va falsafiy mavzular yaqinda turmush qurgan kishiga sovgʻa sifatida oʻrinli boʻlar edi. Qoʻlyozmaning yaratilishiga kamida beshta xattot hissa qoʻshgan: Shoh Mahmud Nishopuriy, Rustam Ali, Muhibb Ali, Molik ad-Daylamiy va Ayshiy ibn Ishratiy. Shuningdek, u uch xil shaharda: Mashhad, Qazvin va Hirotda koʻchirilgan. Shaxsiy hissalar birlashtirilib, yigʻilgach, qoʻshimcha bezak qoʻshilgan. Qoʻlyozma yettita sheʼrning koʻplab illuminatsiyalarini, jumladan, batafsil meʼmorchilik sozlamalari va ideallashtirilgan figuralarning murakkab tartiblarini aks ettiruvchi 28 ta toʻliq sahifali rasmlarni oʻz ichiga oladi<ref name=":0">{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/1112145568 |title=The Oxford illustrated history of the book |date=2020 |others=James Raven |isbn=978-0-19-870298-6 |edition=First |location=Oxford, United Kingdom |oclc=1112145568}}</ref>.

Koʻchirilganlik haqidagi birinchi maʼlumotni bir nechta muhr bosilgan sahifada topish mumkin, bu esa taxminan 1609-yilda Safaviylar shohi [[Abbos I]] qoʻlyozmani [[Ardabil]]dagi sulolalar ziyoratgohiga hadya qilganini koʻrsatadi<ref name=":0" />.

Taxminan XVII asr oʻrtalarida qoʻlyozma Hindistondagi [[Boburiylar davlati]]ga yoʻl oldi. Tekshiruv yozuvlari va koʻproq muhr taassurotlari boʻlgan sahifa oxirgi folioga qoʻshilgan boʻlib, unda [[Shoh Jahon]] I (hukmdorlik yillari 1628-1658) va uning vorisi [[Avrangzeb]] (h.1658-1707) haqida soʻz boradi<ref name=":0" />.

Olimlarning fikricha, u XVIII-XIX asr oxirlarida hozirgi Eron hududiga qaytib kelgan, chunki birinchi folioda [[Qojarlar sulolasi|Qojar davri]] uslubida (1785-1906) yoritilgan. U, ehtimol, Yevropada hozirgi bezatilgan „lak“ qoplamalarini va qizil teri umurtqasini shundan keyin sotib oldi. Qoʻlyozma sayohatidagi navbatdagi tasdiqlangan qadam arxeolog va kolleksioner Hagop Kevorkyan uni qoʻlga kiritgan 1926-yildagi [[Milan]] (Italiya) savdo katalogida boʻladi. Smitson instituti qoʻlyozmani 1946-yilda undan sotib oldi<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=You searched for Haft Awrang |url=https://asia.si.edu/search/Haft+Awrang/ |access-date=2023-03-22 |website=Smithsonian's National Museum of Asian Art |language=en-US}}</ref>. U Vashingtondagi Freer galereyasida saqlanadi. Qoʻlyozmaning barcha sahifalarini Smitson institutining onlayn maʼlumotlar bazasida koʻrish mumkin<ref name=":1" />.

== Haft avrang oʻzbek tilida ==
18- asr oxiri va 19- asrning boshlarida [[Muhammad Rizo Ogahiy]] Jomiyning „Yusuf va Zulayho“sini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Hozirda mazkur asarning bir qoʻlyozmasi [[OʻzFA]] [[Temuriylar tarixi davlat muzeyi]]ning ekspozitsiyasidagi noyob eksponatlaridan biri hisoblanadi<ref>{{veb manbasi |author1=[[Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi]] |title=Temuriylar davri tarixidan: Аbdurahmon Jomiy va uning "Haft avrang" asari haqida |url=https://www.academy.uz/uz/news/temuriylar-davri-tarixidan-abdurahmon-jomiy-va-uning-haft-avrang-asari-haqida |website=academy.uz |accessdate=5-fevral 2024-yil}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://www.asia.si.edu/exhibitions/online/loveYearning/base.html Explore the Freer Jami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104075728/https://asia.si.edu/exhibitions/online/loveYearning/base.html/ |date=2022-01-04 }}

[[Turkum:15-asr kitoblari]]
[[Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar]]
[[Turkum:Forscha sheʼrlar]]
[[Turkum:Abdurahmon Jomiy asarlari]]