Hasan al-Basriy sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
|ismi=Abu Said al-Hasan ibn Abi'l-Hasan Yasor al-Basriy
|asl ismi=أبو سعيد الحسن بن أبي الحسن يسار البصري|eni=240|tavsif=[[sahoba]], faylasuf|faoliyati turi=[[Islom]] mutafakkiri, savdogar|tavallud joyi=Basra|fuqaroligi=[[musulmon]]|bilimi=[[Faylasuf]], mutafakkir|vafot sanasi=[[728]]|tavallud sanasi=[[642]]}}
'''Abu Said al-Hasan ibn Abi'l-Hasan Yasor al-Basriy''' ({{lang-ar|أبو سعيد الحسن بن أبي الحسن يسار البصري}} ''Abū Saʿīd al-Ḥasan b. Abī’l-Ḥasan Yasār al-Baṣrī''; {{Circa|642 – 15 October 728}}), Basralik '''Hasan''' nomi bilan mashhur ({{lang-ar|حسن البصري}} romiylashtirilgan), ilk [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] [[musulmon]] voiz, [[Asketizm|zohid]], [[Teologiya|ilohiyotchi]], tafsirchi, [[Ulamo|olim]], [[qozi]] va tasavvufchi edi<ref>{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA712&dq=Hasan+al-Basri+sufi#q=Hasan%20al-Basri|title=The Cambridge History of Iran|last=Frye|first=Richard Nelson|date=1975-06-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521200936|pages=449|language=en|quote=was born in Medina in 21/642}}</ref>. 642 yilda [[Madina (shahar)|Madinada]] tugʻilgan<ref name="ReferenceA">Mourad, Suleiman A., „al-Ḥasan al-Baṣrī“, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> Hasan musulmonlarning ikkinchi avlodiga mansub boʻlib, ularning barchasi keyinchalik [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] islom taqvosida ''tabi’un'' deb atalar edi<ref name="ReferenceA"/>. Darhaqiqat, Hasan ''tobeinlarning''<ref name="ReferenceA"/> „eng mashhurlaridan“ biriga aylandi va „taniqli ilmiy martaba va islom ilmida vafotidan keyin yanada ajoyib meros“ qoldirdi<ref name="ReferenceA"/>..

Oʻzining qattiqqoʻlligi va „taslim boʻlish“ (''zuhd'') tarafdoriligi bilan hurmatga sazovor boʻlgan Hasan [[Damashq xalifaligi|Umaviylar xalifaligining]] ilk davrida dunyoviylik va moddiyatparastlikka qarshi targʻib qilgan, joʻshqin vaʼzlari bilan „zamondoshlarida chuqur taassurot qoldirgan“<ref name="ReferenceB">Ritter, H., „Ḥasan al-Baṣrī“, in: ''Encyclopaedia of Islam, Second Edition'', Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online.</ref>. [[Sahoba]]<ref name="ReferenceB"/> bir qancha koʻzga koʻringan sahobalari bilan yaqin munosabatlari uning islom ilmlari ustozi va olimi sifatidagi mavqeini yanada mustahkamladi<ref name="ReferenceB"/>. U zoʻr boʻlgan deb aytiladigan maxsus fanlar qatoriga [[Qurʼon|Qur’on]] tafsiri (''tafsir'')<ref name="ReferenceA"/> kiradi, shu sababli uning nomi mumtoz va oʻrta asrlardagi muqaddas bitikning tafsirlarida<ref name="ReferenceA"/>, shuningdek, [[Teologiya|ilohiyot]] va [[tasavvuf]]da „nomi doimo uchraydi“<ref name="ReferenceA"/><ref name="H. Nasr, 2008 pp. 168-169">S. H. Nasr, ''The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition'' (San Francisco: HarperOne, 2008), pp. 168-169</ref>. Bularning oxirgisiga kelsak, shuni taʼkidlash kerakki, Hasan [[Tasavvuf|soʻfiylik]] rivojida gʻoyat muhim shaxs boʻlib qoldi<ref name="H. Nasr, 2008 pp. 168-169"/> uning nomi „Muhammadga qaytib boradigan koʻplab tasavvufiy ''silsilalarda'' (ustozlar va ularning shogirdlari zanjirlarida)“ uchraydi. IX asrdan boshlab sunniy tasavvuf olimlarining yozuvlari<ref name="ReferenceB"/>. Bir [[alloma]] taʼbiri bilan aytganda, Hasan ilk tasavvufning „buyuk patriarxi“ hisoblanadi<ref name="H. Nasr, 2008 p. 168">S. H. Nasr, ''The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition'' (San Francisco: HarperOne, 2008), p. 168</ref>.

Olimlar taʼkidlaganidek, Hasanning asl asarlaridan juda oz qismi saqlanib qolgan, uning turli mavzudagi hikmat va hikmatlari, asosan, koʻplab shogirdlari tomonidan ogʻzaki ijod orqali yetkazilgan<ref name="ReferenceB"/>. Uning mashhur vaʼzlaridan parchalar keyingi mualliflarning asarlarida saqlanib qolgan boʻlsa-da, uning nomi bilan atalgan yagona toʻliq qoʻlyozmalar „Risolat al-qadar ila Abdulmalik“ (''Abd al-Malikka oldindan'' ''taqdirchilarga'' qarshi maktub) kabi apokrifik asarlardir<ref name="ReferenceA"/>. IX yoki X asr boshlariga mansub psevdopigrafik matn<ref name="ReferenceA"/> va [[Umar ibn Abdulaziz|Umar II]] ga (vaf. 720 yil) yoʻllangan „asket va bogʻlovchi xarakterdagi“ boshqa xat<ref name="ReferenceA"/> ham xuddi shunday soxta deb hisoblanadi<ref name="ReferenceA"/>.

Anʼanaga koʻra, Hasan barcha [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] [[mazhab]]lar tomonidan atoqli shaxs sifatida eʼtirof etilgan<ref name="ReferenceB"/> va

Abu Tolib al-Makkiy kabi muhim sunniy mutafakkirlarning keyingi asarlarida koʻpincha ilk islom jamoatchiligining hurmatli kishilaridan biri sifatida qayd etilgan. (vaf. 996),<ref>Abū Ṭālib al-Makkī, ''Ḳūt al-ḳulūb'', Cairo 1310, ''passim''</ref> [[Abu Nuaym|Abu Nuʻaym]] (vaf. 1038),<ref>Abū Nuʿaym al-Iṣfahānī, ''Ḥilyat al-awliyāʾ wa-ṭabaqāt al-aṣfiyāʾ'' (Beirut 1967-8), 2:131-61</ref> Ali Hujviriy (vaf. 1077),<ref>Ḥud̲j̲wīrī, ''Kas̲h̲f al-maḥd̲j̲ūb'', tr. R. A. Nicholson, GMS xvii, 86 f.</ref> [[Ibn al-Javziy]] (vaf. 1201),<ref>Ibn al-Jawzī, ''Adab al-shaykh al-Ḥasan b. Abī l-Ḥasan al-Baṣrī'', ed. Sulaymān M. al-Ḥarash, Riyadh 1993</ref> va [[Farididdin Attor|Nishopurlik Attor]] (vaf. 1221)<ref name="ReferenceB"/><ref>al-ʿAṭṭār, ''Tadhkirat al-awliyāʾ'', ed. Reynold A. Nicholson (London 1905-7), 1:24-34</ref>. Abu Tolib al-Makkiy Basron sunniy tasavvufining eng muhim asari boʻlgan mashhur ''"Hut al-Hulub'' " asarida Hasan haqida shunday deydi: "Biz vakillik qilayotgan bu taʼlimotda Hasan bizning imomimizdir. Biz uning izidan yuramiz va Uning yoʻllaridan va Uning chiroqlaridan kelib chiqamiz " ''Natbaʼu va min Mishkonihi Nastaiy.''<ref name="ReferenceB"/>

== Hayoti ==
Hasan 642 yilda [[Madina (shahar)|Madinada]] tugʻilgan<ref name="ReferenceB"/>. Uning onasi Xayra [[Muhammad|Muhammad paygʻambarning]] xotinlaridan biri Ummu Salamaning (vaf. 683) choʻrisi boʻlgan, otasi Peroz esa asli [[Iroq]] janubidan boʻlgan [[Forslar|fors]] quli boʻlgan<ref>{{Kitob manbasi|editor=Frye|title=The Cambridge history of Iran.|date=1975|publisher=Cambridge U.P.|location=London|isbn=978-0-521-20093-6|page=449|edition=Repr.|quote=The founder of the Basra school of Sufism, which is itself the source for all later Sufi schools, is the celebrated Hasan al-Basri, who was born in Medina in 21/642, the son of a Persian slave, and who died after a long and fruitful life in Basra in 110/728.}}</ref><ref>{{Ensiklopediya manbasi|title=BASRA|last=Donner|first=F.M.|authorlink=Fred Donner|url=http://www.iranicaonline.org/articles/basra|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 8|pages=851–855|year=1988|quote=Some of these cultural figures were of Iranian descent, including the early paragon of piety Ḥasan al-Baṣrī; Sebawayh, one of the founders of the study of Arabic grammar; the famed poets Baššār b. Bord and Abū Nowās; the Muʿtazilite theologian ʿAmr b. ʿObayd; the early Arabic prose stylist Ebn al-Moqaffaʿ; and probably some of the authors of the noted encyclopedia of the Eḵwān al-Ṣafāʾ.}}</ref>. Anʼanaga koʻra, Hasan [[Siffin jangi]]dan keyin oilasi [[Basra]]ga koʻchib oʻtishidan oldin, hayotining katta qismini Madinada oʻsgan<ref name="ReferenceB"/>. Ayrim olimlarning fikriga koʻra, „birinchi navbatda Madina bilan boʻlgan aloqasi va u yerda Muhammadning koʻplab taniqli sahobalari va xotinlari bilan tanishishi [Hasanning] musulmon diniy va tarixiy nasabnomasida obroʻli shaxs sifatidagi ahamiyatini oshirgan“<ref name="ReferenceB"/>.

Bizgacha yetib kelgan turli tarjimai hollarda Hasanni bir paytlar [[Ummu Salama]] emizganligi<ref name="ReferenceB"/> va onasi uni tugʻilgandan keyin [[Xalifalik|xalifa]] [[Umar ibn Xattob|Umarning]] (vaf. 644) huzuriga olib borganligi, u kishi Hasanga duo bilan duo qilganliklari haqida hikoya qiladi: „Ey Allohim. ! Iltimos, uni imonda dono va hamma odamlarga suyukli qilgin“<ref name="ReferenceB"/> U oʻsib ulgʻaygan sari, Hasan [[Muhammad]]ning [[Sunnat|oʻrnaklariga]] murosasiz sodiqligi bilan koʻpchilikning hayratiga tusha boshladi<ref name="ReferenceB"/>. Hasan hayotiga oid turli dastlabki manbalarda u bu davrda [[Ali]] (vaf. 661) oyoqlarida tez-tez saboq olgani, aytilishicha, Hasan hali „oʻsmirlik chogʻida“ saboq bergan<ref>Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), ''What is Sufism?'' (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104</ref>. ''Abdalning'' metafizik gʻoyasi borligiga dalil sifatida&nbsp;— qirqta asosiy avliyolar, ularning soni, anʼanaviy sunniy tasavvufiy eʼtiqodiga koʻra, qiyomat kuniga qadar doimiy boʻlib qoladi, har bir qirq guruh yer yuzida vafot etganidan keyin boshqasi bilan almashtiriladi.&nbsp;— oʻsha davrda keng tarqalgan edi<ref>See, for example, Ahmad ibn Hanbal, ''Musnad'' 1:112: "The people of Syria were mentioned in front of `Ali ibn Abi Talib while he was in Iraq, and they said: „Curse them, O Commander of the Believers.“ He replied: „No, I heard the Messenger of Allah say: The Substitutes (a''l-abdal'') are in Syria and they are forty men, every time one of them dies, Allah substitutes another in his place. By means of them Allah brings down the rain, gives (Muslims) victory over their enemies, and averts punishment from the people of Syria.“</ref> Hasanning baʼzi zamondoshlari uni haqiqatan ham oʻsha davrning ''abdallaridan'' biri deb taʼriflaganliklari haqida rivoyatlar mavjud<ref>See, for example, al-Tabarani, ''al-Awsat'': „We do not doubt that al-Hasan is one of them.“ (narrated by Qatāda)</ref>.

Hasan yoshligida Sharqiy [[Eron]]dagi bosqinchilik yurishlarida qatnashgan (taxminan 663 yil) va zargarlik savdosi bilan shugʻullangan<ref name="ReferenceB"/>, sof zohid va olim uchun tijorat va harbiy hayotni tark etgan<ref name="ReferenceB"/>. Aynan mana shu keyingi davrda u [[Iroq]]dagi valiylarning siyosatini ochiqdan-ochiq tanqid qila boshladi, hatto hukumatni shu darajada qoʻzgʻatdiki, Hasanning gʻazabi Hasan rahimahullohning gʻazabiga uchragan Hajj̲aj davrida hayoti xavfsizligi uchun qochishga majbur boʻldi. Hajj̲ajning 705-yilda Vositga asos solganini ochiqdan-ochiq qoralagani tufayli uygʻongan edi<ref name="ReferenceB"/> Hasanning bu davrdagi eng yaqin hamrohlaridan biri uning safdoshi, asket va tasavvufchi Farqad as-Saboxi (vaf. 729) boʻlib, [[islom]]ni qabul qilgan nasroniy [[Armanlar|arman]] edi<ref name="John Renard p. 87">Historical dictionary of Sufism By John Renard, p. 87</ref>. Hasan as-Saboxiy va Robiya Basriy (vafoti 801) kabi arboblar bilan birgalikda boylarning boylik toʻplashini ochiqchasiga qoralay boshladi; va shaxsan oʻzi boylikni shu darajada mensiganki, hatto „boyligi bilan mashhur boʻlgan qizining qoʻliga sovchini ham faqat boyligi tufayli rad etgani“ aytiladi<ref name="ReferenceB"/>. Qolaversa, ayni shu davrda Hasan tasavvufda koʻplab shogirdlar olgani aytiladi<ref name="H. Nasr, 2008 pp. 168-169"/>, masalan, Habib al-Ajamiy (vafoti <nowiki>VIII</nowiki> asr), ularning Hasan bilan aloqalari turli xagiografiyalarda qayd etilgan<ref name="John Renard p. 87"/>. Hasan 728 yili Basrada sakson olti yoshda vafot etdi<ref name="ReferenceB"/>. Oʻrta asrlar anʼanachisi Qushayriy (vaf. 1074) keltirgan anʼanaga koʻra, "al-Hasan al-Basriy vafot etgan kechada… [mahalliy odam] tushida jannat eshiklari ochilganini va faryodchini koʻrdi. „Albatta, al-Hasan al-Basriy Undan rozi boʻlgan Alloh taolo huzuriga kelyapti“, deb eʼlon qildi"<ref>Qushayri, ''Risala'', trans. A. Knysh (Reading, Garnet Publishers: 2007), p. 397</ref>

== Yana qarang ==
Bir olim tushuntirganidek, Hasan risolatining mohiyati „oʻzga dunyoviylik, oʻzini tutmaslik, faqirlik va Allohdan taqvo qoʻrqishdan iborat boʻlgan, garchi u Alloh taoloning ilmi va muhabbati haqida gapirgan boʻlsa-da, uni dunyoga muhabbat va ilm bilan qarama-qarshi qoʻygan“<ref name="H. Nasr, 2008 p. 169">S. H. Nasr, ''The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition'' (San Francisco: HarperOne, 2008), p. 169</ref>.

=== Tasavvuf ===
Hasanning tasavvufga oid birorta toʻliq asarlari saqlanib qolmagan boʻlsa-da, u „bir necha avlod talabalariga ham diniy ilmlar, ham yaqinda [[Tasavvuf|soʻfiylik]] deb nomlanadigan ilmlarni oʻrgatgani“ eʼtirof etiladi<ref name="H. Nasr, 2008 p. 168"/>. Shunday ekan, u Gʻarb olimlari tomonidan ham soʻfiylikning „buyuk patriarxi“<ref name="H. Nasr, 2008 p. 168"/>, ham „musulmon tasavvufining patriarxi“<ref name="Annemarie Schimmel 1975 p. 30">Annemarie Schimmel, ''Mystical Dimensions of Islam'' (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1975), p. 30</ref> deb atalgan. Darhaqiqat, Hasan hech qachon bu mavzuda toʻliq asar yozmagan boʻlishi mumkin, chunki uning boshqa fanlardagi asarlari ham saqlanib qolmagan; balki, olimlar taʼkidlaganidek, ehtimoldan ham koʻproq narsa shundaki, u oʻz taʼlimotini ogʻzaki ravishda yetkazgan<ref name="H. Nasr, 2008 pp. 168-169"/>. Uning keyingi islomiy asarlarda bizgacha yetib kelgan vaʼzlaridan parchalardan maʼlum boʻladiki, Hasan tasavvufining birlamchi jihatlaridan biri uning zohidlik va oʻzga dunyoviylikni kuchli qoʻllab-quvvatlaganligidir<ref name="H. Nasr, 2008 pp. 168-169"/>. Bu xususiyat uning eng mashhur epigrammalarida taʼkidlangan, masalan: „Bu dunyoda goʻyo bu yerga qadam qoʻymagandek, narigi dunyoda esa uni tark etmagandek boʻl“<ref name="H. Nasr, 2008 p. 169"/>. Uning hamma joyda keng tarqalgan yana bir gapi: „Xudoni tanigan Uni sevadi, dunyoni bilgan undan oʻzini tiyadi“<ref name="Martin Lings 1975 p. 104">Martin Lings (Abu Bakr Siraj ad-Din), What is Sufism? (Lahore: Suhail Academy, 1975), p. 104</ref> boʻlib, bir olimning fikricha, oʻsha paytda Basradagi „tasavvufning oʻta quintessensi“ni ifodalaydi<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/>.. Hasan oʻzining yana bir mashhur iborasida shunday degan: „(Vatanchi) koʻrgan odam oʻzini kasalman deb oʻylaydi, lekin bu xalqni hech bir kasallik yuqmagan. Yoki, agar xohlasang, ular eziladilar: oxirat zikri koʻpchilikni magʻlub qiladi“<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/>, bir olimning fikriga koʻra, „bu holda turib keyingi hayotni aniq koʻrish imkoniyatini eslatib oʻtadi va buning abadiy izini tasvirlaydi. oldindan tatib koʻring.“<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/> Olimlar taʼkidlaganidek, Hasan oʻzini ulardan biri deb bilishiga qaramay, „bunday koʻruvchilar“ haqida xolis gapirgan<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/>. Bir olimning soʻzlariga koʻra, Hasanning mashhur tasavvufiy tovlamalari koʻp asrlar oʻtgandan keyin ham „ fors, turk va [[Pushtu tili|pushtu]] tasavvufiy misralarida aks-sadosini saqlab kelmoqda“<ref name="Annemarie Schimmel 1975 p. 30"/>.

Hasan soʻfiylar tarixida „ajoyib vositachi“ sifatida taʼriflangan<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/>, chunki "u havoriylar davrida [ ''sahaba asrida'' ] ulgʻaygan boʻlsa-da,<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/> ilk islomda tasavvufiy tananing tabiati bor edi. „86 yoshida oʻlimiga qadar“<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/> oʻzgardi, shu paytgacha „islom tasavvufchilari alohida tabaqaga aylandi“<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/>. Anʼanaviy sunniy tasavvuf asarlariga koʻra, Hasan oʻzining ichki bilimlarining koʻp qismini [[Ali]]dan oʻrgangan, shuning uchun ham „koʻpgina soʻfiylik tariqatlari oʻzlarining ruhiy nasl-nasabini Hasan orqali Aliga va shuning uchun Paygʻambarga bogʻlaydilar“<ref name="Martin Lings 1975 p. 104"/>.

=== Taqvosi ===
Hasan Allohni [[Zikr|zikr qilishda]] munchoqlardan ([[Arab tili|arabcha]] ''misbaha'' ; forscha, turkcha va urducha: ''tasbīh'') foydalanishni targʻib qilgani aytiladi<ref name="ReferenceC">Al-Suyuti, ''al-Hawi li al-Fatawa''</ref>. As-Suyutiy (vaf. 1505) [[rivoyat]] qiladilarki, Hasan munchoqlardan foydalanish haqida shunday degan: „Yoʻlning boshida qoʻllagan narsamizni oxirida qoldirishni istamaymiz. Men Allohni qalbim, qoʻlim va tilim bilan zikr qilishni yaxshi koʻraman“<ref>Al-Suyuti, ''al-Hawi li al-Fatawa''.</ref> Bu haqda as-Suyutiy shunday fikr bildirgan: "Boʻlmasa, qanday boʻlsinki, zikrlar Alloh taoloni eslatib tursa-yu, odam zikrni kamdan-kam koʻradi, magar Allohni zikr qiladi, bu uning eng katta foydalaridandir. "<ref name="ReferenceC"/> Hasan kabi ilk oʻqituvchilarning misoli natijasida, [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] va [[Shialik|shia islomida]] namozlardan foydalanish juda keng tarqalgan; Biroq, bu amaliyot koʻpincha salafiylik va [[vahhobiylik]] tarafdorlari tomonidan dindagi [[Bidʼat|bid’at]] bid’ati ekanligi sababli qarshilik koʻrsatadi.

== U bilan bogʻliq dalillar ==
Islom olamida Hasan Basriy bilan bogʻliq koʻplab keng tarqalgan hikoyalar va ibratli rivoyatlar mavjud<ref name="ReferenceB"/>. Ulardan eng mashhurlaridan biri uning diniga qaytishi haqidagi hikoya boʻlib, unda „buyuk zohid oʻzining kattalar hayotini muvaffaqiyatli zargarlik savdosi sifatida boshlaganligi haqida hikoya qiladi“<ref>John Renard, ''Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood'' (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 46</ref>. Hagiografik olim Jon Renard bu hikoyani quyidagicha umumlashtiradi: „Bir kuni Hasan Vizantiya imperatorining saroyiga tashrif buyurdi va [[vazir]] uni sahroga sayohatga taklif qildi. Hasan oʻsha yerda hashamatli chodirni koʻrdi, unga birin-ketin katta qoʻshin, toʻrt yuzta olimlar, oqsoqollar va toʻrt yuz nafar goʻzal choʻrilar kelishdi. Vazirning tushuntirishicha, imperatorning chiroyli yosh oʻgʻli kasallikdan vafot etganidan keyin har yili Vizantiya fuqarolari oʻlgan shahzodani hurmat qilish uchun kelishgan. Bu barcha toifadagi qirol fuqarolari kirib-chiqib ketgandan soʻng, imperator va uning bosh vaziri chodirga kirib, oʻz navbatida marhum bolaga na kuchlari, na bilimlari, na donoliklari va na boyliklari haqida qaygʻurishlarini tushuntirdilar. Uning umidli umrini uzaytirish uchun na goʻzallik, na hokimiyat yetarli edi. Bu hayratlanarli manzara Hasanni oʻz oʻlimini doimo yodda tutish zarurligiga ishontirdi va u gullab-yashnagan tadbirkordan dunyodan voz kechuvchi zohidning haqiqiy arxetipiga aylandi“<ref name="John Renard 2008 p. 47">John Renard, ''Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood'' (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 47</ref>

=== Hasan Basriyning Muhammad s.a.v bilan munosabati ===
Manbalarda Hasan Basriyni [[Muhammad|Muhammad s.a.v (paygʻambar]]) bilan goʻdakligida uchrashgani yozilgan<ref name="John Renard 2008 p. 26">John Renard, ''Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood'' (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 26</ref>. Anʼanaga koʻra, „Ummu Salamaning uyiga chaqaloq borligida tashrif buyurgan“ Muhammad „kichkina Hasan uchun duo qildi va yana duo qildi“<ref name="John Renard 2008 p. 26"/>. Yana bir marta Hasan Basriy Muhammad alayhissalomning koʻzasidan suv ichganligi aytiladi<ref name="John Renard 2008 p. 26"/>. Paygʻambar Hasanning suvni ichganini bilgach, „bola undan ichgan suvga mutanosib ravishda ilm olishini eʼlon qilgan“, deyiladi<ref name="John Renard 2008 p. 26"/>.

== Hasan Basriyning xislatlari ==
Turli tarixiy manbalarda aytilishicha, Hasan oʻzining kelishgan qiyofasi bilan zamondoshlari tomonidan hayratga tushgan<ref name="Qayyim, p. 225">Ibn al-Qayyim, ''Rawda al-Muhibbin wa Nuzha al-Mushtaqin'', p. 225</ref>. Shu munosabat bilan Ibn Qayyim al-Javziyya (vaf. 1350) qadimiy rivoyatni rivoyat qiladi, unda shunday deyiladi: "Bir guruh ayollar [[wiktionary:Eid|hayit]] kuni tashqariga chiqib, odamlarga qarab yurishdi. Ulardan: „Bugun siz koʻrgan eng chiroyli odam kim?“ deb soʻrashdi. Ular: „Qora salla oʻragan domla“, deb javob berishdi. Ular al-Hasan al-Basriyni nazarda tutganlar"<ref name="Qayyim, p. 225"/> Uning shaxsiyatiga kelsak, rivoyat qilinadiki, Hasan tez-tez yigʻlab yurar, atrofidagilar uni „gunohlariga achinib toʻkkan koʻz yoshlari bilan“ tanib qolishgan<ref name="John Renard 2008 p. 47"/>. Anʼanalardan birida aytilishicha, u bir kuni tomida namoz oʻqiyotganda shunchalik yigʻlaganki, uning koʻz yoshlari „suv tozami yoki yoʻqligini soʻragan oʻtkinchidan pastga oqib tusha boshlagan“<ref name="John Renard 2008 p. 47"/>. Hasan shu zahoti pastdagi odamni chaqirib, unga: „Yoʻq, chunki bular gunohkorning koʻz yoshlari edi“, dedi<ref name="John Renard p. 47">John Renard, ''Friend of God: Islamic Images of Piety, Commitment, and Servanthood'' (Berkeley: University of California Press, 2008), p. 47; see source in notes, with p. 286</ref>. Shunday qilib, „u oʻtkinchiga darhol yuvinishni maslahat berdi“<ref name="John Renard p. 47"/>. Qushayriy ham xuddi shunday tarzda Hasan haqida shunday deydi: „Al-Hasan al-Basriyni endigina dahshatli fojiaga duchor boʻldi, deb oʻylamasa, hech qachon koʻrmaydi“<ref>Qushayri, ''Risala'', trans. A. Knysh (Reading, Garnet Publishers: 2007), p. 157</ref>. Bu urf-odatlarga kelsak, bir olimning taʼkidlashicha, Hasan „barcha dinlarning zohidlariga xos boʻlgan qaygʻu va qoʻrquvga chuqur singib ketgan“<ref name="Annemarie Schimmel 1975 p. 30"/>.

== Yana qarang ==
* [[Tasavvuf]]
* [[Chishtiya|Chishti ordeni]]
* [[Turkiya alaviylari|alaviylik]]
* [[Bektoshiya|Bektoshi]]

== Manbalar ==
{{Manbalar|2}}
=== Asosiy manbalar ===
* Ibn al-Murtado, ''tabodat al-Muʼtazila'', tahr. Susanna Uilzer (Injil. Isl. 21), 18-v.
* Ibn Hutayba, ʿ ''Uyun al-ak̲h̲bar'', [[Qohira]] 1925-yil, indeks
* Ibn K̲h̲allikon, №. 155
* S̲h̲ahrastoniy, ''al-Milol va l-nihol'', tahrir. Kureton, 32
* Abu Tolib al-Makkiy, ''Xut al-Xulub'', Qohira 1310, Passim
* Abu Nuaym, ''Xilyat al-avliyoʻ'', Qohira 1932-8, passim
* Ḥud̲j̲wīrī, ''Kas̲h̲f al-maḥj̲ūb'', tr. RA Nikolson, GMS xvii, 86 f.
* Farid al-Din ʿAthor, T ''ad̲h̲kirat al-avliyoʾ'', tahr. Nikolson, i, 24 ff.
* Ibn al-Javziy, ''Adab Hasan al-Basriy'', Qohira 1931-yil
* ''Ak̲h̲bār Hasan al-Basriy'', ms. Ẓāhiriyya, Damashq, qarang. Fihris (Taʾrīk̲h̲), 306 (koʻrinmas)
* Jāḥiẓ, ''al-Bayan va l-tabyin'', Qohira 1949, indeks
* ''Jamharat rasaʼil al-'Arab'', tahrir. Ahmad Zaki safvat, Qohira 1937, i, 378-89.

=== Ikkilamchi manbalar ===

* L. Massignon, ''Essai sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane'', Parij 1922, 152-75
* HH Schaeder, „Hasan al-Basri“, Isl ''.'', xiv (1925), 42 ff.
* H. Ritter, „Studien zur Geschichte der islamischen Frŏmmigkeit, i, Hasan al-Basri“, Isl ''.'', xxi (1933), 1-83
* J. Obermann, ''Islomning ilk davridagi siyosiy nazariya'', Amerika Sharq jamiyati nashrlari, Offprint seriyasi №. 6, 1935-yil
* J. Renard, ''Xudoning Doʻstlari: Islomiy taqvo, sadoqat va bandalik tasvirlari'', Berkeley 2008, indeks

== Havolalar ==
{{Vikiiqtibos}}{{Tashqi havolalar}}

[[Turkum:642-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:728-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Basra kishilari]]
[[Turkum:Mujaddid]]
[[Turkum:Umaviylar xalifaligidan chiqqan olimlar]]
[[Turkum:Sunniy imomlar]]
[[Turkum:Sunniy soʻfiylar]]
[[Turkum:Musulmon avliyolari]]
[[Turkum:Sunniy musulmon ulamolar]]