Hikoya sahifasining manbasini koʻrish

{{maʼnolari|Hikoya (maʼnolari)}}
{{ichki havolasiz}}
'''Hikoya''' – [[badiiy adabiyot]]da kichik [[Epik tur|epik]] janr, hayot hodisalari ixcham ifoda etiladigan [[nasr|nasriy]] asar. [[Jahon adabiyoti]]da hikoya qadim anʼanalarga ega. Oʻtmishda hikoya [[folklor]] asarlari tarkibida [[bayon]] unsuri boʻlib ishtirok etgan. Mustaqil [[janr]] sifatida faqat yozma adabiyotda shakllangan. Yevropa adabiyotida hikoyachilikning rivojlanishiga italyan yozuvchisi [[Bokkachcho Jovanni|Bokachcho]] „[[Dekameron]]“ asari bilan katta hissa qoʻshgan. Asarda 7 qiz va 3 yigitning 10 kun davomida aytgan 100 ta hikoyasi berilgan.[[Mopassan Gi de|Gi de Mopassan]] ([[Fransuzlar|fransuz]]), OʼGenri ([[Amerikaliklar|amerikalik]]), [[Anton Chexov|A. P. Chexov]] ([[Ruslar|rus]]), [[Abdulla Qodiriy|A.Qodiriy]], [[Abdulhamid Choʻlpon|Choʻlpon]] ([[Oʻzbeklar|oʻzbek]]) hikoya janrining asoschilari hisoblanadi. [[Yevropa]] adabiyotida hikoya ''[[novella]]'' deb ham ataladi.

[[Oʻzbek adabiyoti]]da hikoya juda qadimdan boshlangan. Ilk yozma [[Adabiy yodgorlik|adabiy yodgorlik]]lar – [[Kultegin bitiktoshi|Kultegin]] va [[Toʻnyuquq bitiktoshi|Toʻnyuquq]] bitiktoshlarida bayon qilingan voqealar ishtirok etuvchilar tomonidan hikoya qilingan. [[Rabgʻuziy|Nosiriddin Rabgʻuziy]]ning „[[Qissasi Rabg'uziy|Qisasi Rabgʻuziy]]“ asarida ham axloqiy xarakterdagi hikoyaning yaxshi namunalari bor. Bobomiz [[Alisher Navoiy]] „[[Hayrat ul-abror]]“ dostonining 5-maqolotidagi „[[Hotami Toy]] hikoyasi“, 20-maqolasidagi „[[Ul qul hikoyati]]“, „[[Sabʼai sayyor]]“ dostonidagi yetti musofir hikoyalari ham bu janrning ilk namunalari hisoblanadi.  [[XVI asr]]da yaratilgan [[Poshshoxoja]]ning „[[Gulzor asari|Gulzor]]“ va „[[Miftoh ul-adl]]“ asarlari oʻzbek hikoyachiligining rivojlanishiga asos boʻlgan.

[[Oʻzbek adabiyoti]]da [[Realistik|realistik]] hikoya janri [[XX asr]] boshlarida shakllandi ([[Abdulhamid Choʻlpon|Choʻlpon]], „[[Qurboni jaholat]]“, "[[Doʻxtur Muhammadyor]], 1914; [[Abdulla Qodiriy|A.Qodiriy]], „[[Uloqda]]“, 1915 va boshqalar). 1920-yillarda [[[[Gʻafur Gʻulom]]]], [[Abdulla Qahhor|A.Qahhor]], [[Oydin]] va boshqa bu janrda barakali ijod qildilar. 1930-yillarda [[Abdulla Qahhor|A.Qahhor]] hikoya ustasi sifatida tanildi. 1950—1960-yillarda [[Said Ahmad|S.Ahmad]], 1960—1970-yillarda [[Oʻtkir Hoshimov|Oʻ.Hoshimov]], [[Shukur Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]lar bu janr taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdilar.

„Hikoya“ atamasi kengroq maʼnoda biror voqeani gapirib berishni ham anglatadi. Soʻzlab berilgan bunday [[voqelik]] oʻz qamrovi, hajmi, rang-barangligi bilan [[Qissa|qissa]] yoki [[roman]]ga xos boʻlishi ham mumkin. Bunday hollarda bu atama janr maʼnosida tushunilmaydi. Masalan, [[Oʻtkir Hoshimov|Oʻ.Hoshimov]]ning „[[Ikki eshik orasi]]“ [[roman]]i 9 [[Personaj|personaj]]ning 49 ta hikoyasidan tashkil topgan. [[Shukur Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]] „[[Olaboʻji]]“ asarini „romandan katta hikoya“ deb ataydi. Hozirgi oʻzbek hikoyachiligi [[Omon Muxtor|O.Muxtor]], [[Neʼmat Aminov|N.Aminov]], [[Saʼdulla Siyoyev|S.Siyoyev]], [[Farhod Musajonov|F.Musajonov]], [[Xayriddin Sultonov|X.Sultonov]], [[Erkin Aʼzam|E.Aʼzamov]], [[Nazar Eshonqul|N.Eshonqulov]], [[Shoyim Bo‘tayev|Sh. Boʻtayev]] va boshqa yozuvchilar bilan boyidi.

Hikoya inson hayotida yuz bergan ixcham voqeani loʻnda ifodalashga moʻljallangan. Unda shu voqeaga qadar [[Personaj|personaj]] hayotida nima boʻlgan, qanday roʻy bergan, kim bilan – bular toʻgʻrisida maʼlumot berish shart emas. Juda zarur boʻlsa, ayrim detallar orqali ishora qilinishi mumkin. Masalan, [[Abdulla Qahhor|A.Qahhor]]ning „Oʻgʻri“ hikoyasida Qobil boboning kechagi kuni haqida lom-mim deyilmaydi. Egamberdi paxtafurushdan kichkina shart evaziga ikkita hoʻkiz olgan Qobil boboning ertasi toʻgʻrisida „Bu shart kuzda maʼlum boʻladi“, deb xabar beradi, xolos. [[Gʻafur Gʻulom|Gʻ.Gʻulom]] esa „[[Mening oʻgʻrigina bolam]]“ hikoyasidagi oʻgʻrining kechagi kunini loʻnda detallar orqali toʻldiradi. Uydan biron narsa olmay chiqib ketgan yigitning ertangi kuni haqida hech qanaqa maʼlumot bermaydi.

Ixchamlik hikoyaning muhim belgisi, lekin unda [[Personaj|personaj]] hayotidan birgina lavha, uzoq davrlik voqealar, [[Personaj|personaj]]larning butun umr yoʻli, bir emas, bir necha odamlar taqdiri, xarakterning shakllanish jarayoni, ruhiy holatlarning almashinib turishi, muhim fazilat boʻlib qolishi mumkin. Biroq har qanday koʻrinishda ham tasvir siqiq tarzda beriladi.

Hikoya mazmuniga koʻra [[Lirika|lirik]], [[Psixologiya|psixologik]], [[Falsafa|falsafiy]], [[Ilmiy fantastika|ilmiy-fantastik]], [[Satira|satirik]], [[Mutoyiba|yumoristik]] yoʻnalishlarda boʻlishi mumkin. Shuningdek, [[Ocherk|ocherk]]ka yaqin voqeiy hikoyalar ([[Nosir Fozilov|N.Fozilov]]ning „[[Ustozlar davrasida]]“) ham boʻladi. [[Oʻzbek adabiyoti]]da bir mavzu, bitta qahramon hayoti bilan bogʻliq bir necha [[Yozuvchi|yozuvchi]] tomonidan yozilgan „hashar hikoyalar“ ham uchraydi.

== Adabiyotlar ==
* Solijonov, Yoʻldosh. [[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
* Vladimirova N., Sultonova M., Uzbekskiy rasskaz, Toshkent, 1968-yil.
* Normatov U., Janr imkoniyatlari, Toshkent, 1970-yil.
* Adabiyot nazariyasi, 2 jildli, Toshkent, 1978—1979-yil.
* Adabiyot nazariyasi [Darslik], Toshkent, 1986-yil.
* Adabiy turlar va janrlar, 3 jildli, Toshkent, 1991—1992-yil.


{{chala}}

{{Tashqi havolalar}}

[[Turkum:Adabiyot]]