Jayhoniy sahifasining manbasini koʻrish

{{Olim bilgiqutisi
| ismi = Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Nasr Jayhoniy
| tavallud_sanasi = taxminan 870-yillar
| vafot_sanasi = 942-yil
| fuqaroligi = Somoniylar davlati
| kasbi = davlat arbobi, olim
| sohalari = geografiya
| dini = islom
}}
'''Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Nasr Jayhoniy''' (taxminan 870-yillar — 942-yil) — olim, [[Somoniylar]] amiri [[Nasr Ibn Ahmad (hukmdor)|Nasr ibn Ahmadning]] vaziri. [[Falsafa]], [[astrologiya]], [[Astronomiya|astronomiyani]] qunt bilan oʻrgangan, [[Geografiya|geografiyaga]] oid bir qancha asarlar yozgan. Jayhoniy IX asr oxirida tug‘ilgan bo‘lsa, 914-yildan to vafotiga qadar vazirlik qilgan. U 942-yilda zilzila vaqtida halok bo‘lgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Туркестан  в эпоху монгольского нашествия. Сочинения, том I |year=1963 |author=Бартольд В.В |publisher=Издательство Восточной литературы |location=Москва |page=306}}</ref>.
== Hayoti va faoliyati ==
X asrda [[Buxoro]] [[Somoniylar davlati|somoniylar]] davlatining poytaxti edi. 914-yili Ahmad bin Ismoilning vafotidan so‘ng, go‘dak o‘g‘li shahzoda [[Nasr Ibn Ahmad|Nasr bin Ahmad]] taxtga o‘tirdi, ammo u davlatni boshqarishga hali yoshlik qilardi. Shu davrda butun ishni ulug‘ vazir Jayhoniy bajardi. U, ayni vaqtda buyuk geograf olim hamdir. [[Muqaddasiy|Al-Maqdisiyning]] yozib qoldirishicha, Jayhoniy [[falsafa]], ilmi nujum va hay’at fanlaridan xabardor bo‘lgan.

Jayhoniy o‘zining yuksak lavozimidan ilm-fan manfaatlari uchun foydalangan. Xususan, geografik mashg‘ulotlarga va sayohatlarga homiylik qilib, mashhur Abu Zayd Balxiyga ko‘mak bergan, Abu Dulofni sayohatga yo‘llagan, arab sayyohi Ibn Fadlonni 921-yil sentyabrda [[Buxoro|Buxoroda]] qabul qilgan. Ibn Fadlonning [[Volga]] va Bulg‘ordan keltirgan ma’lumotlaridan o‘zi ham foydalangan<ref>{{Kitob manbasi |title=Ўрта осилик геограв ва сайёҳлар |year=1964 |author=Ҳасанов Ҳ |publisher=Ўзбнеистон |location=Тошкент |page=30}}</ref>.
== Asarlari ==
Jayhoniy fanning bir necha sohalariga oid ko‘pgina asarlar yozdi. Arab geografi [[Muqaddasiy|Maqdisiy]]  kutubxonada Jayhoniyning yetti jildlik geografiya kitobini ko‘rganini yozgan. Kitobning nomi „Kitob ul-Masolik val mamolik“ („Masofalar va mamlakatlar kitobi“) bo‘lganini [[Abu Rayhon Beruniy]] o‘zining „Osor al-boqiya“ asarida qayd etib o‘tgan. Kitob yana „Kitob ul-Masolik fi ma’rifat ul-mamolik“ („Mamlakatlarni bilishda masofalar kitobi“) deb atalgani ham ma’lum. 

Kitob taxminan 907—922-yillar orasida yozilgan. Asar X—XII asrlarda juda mashhur bo‘lgan. Jayhoniyning asl asari topilmagan bo‘lsa-da, undan ko‘chirilgan parchalar ko‘pgina kitoblarda, turli olimlarning asarlarida keltirilgan. Ushbu kitobdan [[Abu Rayhon Beruniy|Beruniy]], [[Hudud ul-Olam|„Hudud ul-olam“]] asarining noma’lum muallifi, ibn Rusta, al-Bakriy, [[Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay|Gardiziy]], Avfiy, Xaraqiy, Idrisiy va boshqalar ham foydalanganlar.  

[[Masʼudiy|Al-Mas’udiyning]] ma’lumot berishicha, Jayhoniy yozgan kitobda dunyoning tasviri, undagi ajoyibotlar, shaharlar, poytaxtlar, dengizlar, daryolar, xalqlar va ularning makonlari haqida va boshqa turli qiziqarli hikoyalar mavjud. [[Abu Rayhon Beruniy|Beruniyning]] „Osor al-boqiya“ va „Mineralogiya“ kitoblarida ham Jayhoniy va uning asari bir necha marta tilga olingan.  

Jayhoniy yozma manbalardan, jumladan [[Ibn Hurdodbeh]] asaridan foydalanish bilan birga, talay geografik ma’lumotlarni bevosita turli mamlakat odamlari bilan suhbatlashib yig‘gan. [[Muqaddasiy|Maqdisiyning]] aytishicha, Jayhoniy chet ellik sayyohlar va mehmonlarni suhbatga chaqirib, ulardan mamlakatlari, boradigan yo‘llari, daromadlari, yulduzlarning balandligi va soya tushishi, falakning aylanishi to‘g‘risida surishtirib turgan. Hatto Rus, Hindiston, Xitoy va boshqa mamlakatlarga xatlar yuborib, u mamlakatlarning holati, saroy va devon tartibi va urf-odatlarini so‘rab bilgan. Jumladan, [[Tunkat|Tunkatdan]] to Xitoyning poytaxtigacha 140 kunlik masofa ekanligini elchilardan surishtirib bilgan. Jayhoniy o‘z asarida Sharq mamlakatlariga ancha o‘rin bergan. Unda [[Markaziy Osiyo]] va [[Oʻrta Osiyo|O‘rta Osiyo]], Hind vodiysi, turk qabilalari, [[Uzoq Sharq]] to‘g‘risida yangi ma’lumotlar ko‘p. 
== O‘zidan keyingi asarlarga ta’siri ==
Tarixiy geografiya fanida Jayhoniy asarining umumiy mazmunini tiklashga ko‘p urunildi. Chunki Jayhoniy o‘zidan keyingi geografik adabiyotga juda katta ta’sir ko‘rsatgan edi. Bu ta’sirning yo‘llari I. Markvart tuzgan sxemada ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Bu sxemaga ko‘ra, [[Ibn Rusta]] va Bakriy — Jayhoniy asaridan bevosita ko‘chirib olganlar, Avfiy esa [[Hudud ul-Olam|„Hudud ul-olam“dan]], [[Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay|Gardiziy]] — Jayhoniyga bevosita bog‘liq bo‘lgan noma’lum mualliflar orqali material olgan.

Jayhoniyning [[Sharqiy Yevropa]] va Kaspiy viloyatlari to‘g‘risida yozgan ma’lumotlari keyinchalik butun [[Oʻrta Osiyo|O‘rta Osiyo]] — [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]] olimlarining shu yerlar to‘g‘risidagi tasavvuriga asos bo‘ldi, chunki boshqa olimlar Jayhoniy so‘zlariga tayanib, uni sal kengaytirib yozdilar.
== Manbalar ==
<references />
[[Turkum:Somoniylar davri vazirlari]]
[[Turkum:Somoniylar davri geograflari]]
[[Turkum:Geograflar]]