Jonbos IV sahifasining manbasini koʻrish

{{Diqqatga sazovor joylar
| nomi = Jonbos IV
| mahalliy_nomi =
| tasvir = 
| izoh =
| xarita =
| xarita_izohi =
| koordinatalari =
| joylashuv = [[Qoraqalpogʻiston]], [[Toʻrtkoʻl tumani]]
| turi = turar joy
| material = [[yogʻoch]] va [[qamish]]
| binokor =
| bagʻishlangan
| qurila boshlangan =
| qurilish tamomlangan =
| balandligi = 
| eni = 
| ochilish =
| kengligi = 
| vebsayt =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|CoordAddon               = 
|CoordScale               = 
}}
'''Jonbos IV''' — [[Oʻzbekiston]]da birinchi topilgan [[neolit]] davriga (miloddan avvalgi 4—3-ming yillik) oid [[Kaltaminor]] madaniyatining eng nodir va muhim yodgorligi. Yodgorlik [[Qoraqalpogʻiston|Qoraqalpogʻistonning]] [[Toʻrtkoʻl]] tumanida joylashgan. Uni [[1938]]—[[1940]], 1945-yillarda [[Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi]] tekshirgan. Jonbos IV da maydoni 300 m² boʻlgan [[chayla]] qoldigʻi topilgan. Chayla kattagina [[ibtidoiy jamiyat|urugʻ jamoasi]]ning yashash joyi boʻlib xizmat qilgan va unda qariyb 100—120 nafar kishi yashagan. Kuygan [[qamish]] va [[xoda]] qoldiqlariga qaraganda chayla ustunli, [[oval]] shaklida boʻlib, qamish bilan yopilgan. Unda bitta katta va yigirmadan ortiq kichik [[oʻchoq]] oʻrni qayd etilgan. Oʻchoqlar girdi va chayladan [[baliq]] ([[choʻrtan]], [[zogʻora]], [[laqqa baliq|laqqa]]), hayvon ([[toʻngʻiz]], [[jayron]], [[Buxoro bugʻusi]]), qush suyaklari va tuxum poʻchoqlari hamda bir qancha mayda tosh qurollar topilgan. Tosh qurollar orasida tosh bolta va ponalar, keskich, oʻroq hamda oʻq-yoy paykonlari uchraydi. Topilgan sopol idishlarning tubi yumaloq boʻlib, sirtiga chizma [[naqsh]] berilgan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Umumiy xususiyatlari ==
[[Fayl:Джанбас 4 (поселение-стоянка)2.jpg|thumb|1940-1960-yillarda Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan qazishmalar xaritasi.]]
Janbos IV manzilgohi [[Markaziy Osiyo]] va butun [[Yaqin Sharq]]dagi neolit davrining turar-joy meʼmorchiligining noyob yodgorligi, Kaltaminor madaniyatining klassik namunasi, u yerning aholisi miloddan avvalgi IV—II ming yillikning ikkinchi yarmida yashagan neolit qabilalari hisoblanadi. Ular [[Amudaryo]]ning quyi oqimida [[Oqchadaryo]] deltasi boʻylab va ichki [[Qizilqum]]ga tutash hududlarga tarqalgan. Hudud 1939-yilda [[Sergey Pavlovich Tolstov]] (1907—1976) boshchiligidagi Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasida amaliyot oʻtayotgan [[Moskva davlat universiteti]] talabalari A. Y. Abramovich va N. N. Vakturskaya tomonidan ochilgan. 1940—1947-yillarda xuddi shu [[ekspeditsiya]] ushbu joyda [[arxeologiya|arxeologik qazishmalar]] olib bordi.

Ekspeditsiya boshligʻi S. P. Tolstov Jonbos IV qazishmalari natijalarini sarhisob qilar ekan, shunday deb yozgan edi: „Biz Jonbos qalʼa № 4 uchastkasi deb atagan bu joy (bundan oldin Jonbosning shimoli-gʻarbidagi qumliklardan [[bronza]] va [[temir davri|ilk temir]] davrining uchta manzili topilgan edi) yangi, yaqin hududlarda maʼlum boʻlgan neolit madaniyatiga mansub boʻlib, biz uni arxeologlar orasida mavjud boʻlgan odat boʻyicha Kaltaminor, eng yaqin aholi punkti nomi bilan atagan edik. Ushbu madaniyatning mavjudligi bizni hech boʻlmaganda miloddan avvalgi III ming yillikning boshlariga, balki IV ming yillikka ham olib keldi“<ref>{{Citation |title=ОПИСАНИЯ |date=2023-02-02 |url=http://dx.doi.org/10.2307/jj.3508400.11 |work=По следам дворцовой библиотеки (Po sledam dvorcovoj biblioteki) / Reconstructing a Royal Library |pages=187–278 |access-date=2023-10-14 |publisher=Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften |isbn=978-3-7001-9385-2}}</ref>.

Hozirgi vaqtda [[Kaltaminor madaniyati]] tarixida ikki bosqich ajratiladi: ilk (miloddan avvalgi IV ming yillikning 2-yarmi – III ming yillikning 1-yarmi) va soʻnggi (III ming yillikning 2-yarmi — miloddan avvalgi III—II ming yillik boshlari).

Dastlabki bosqichdan qolgan buyumlar orasida mikrolitoid chaqmoqtosh buyumlari koʻpni tashkil etdi, shuningdek, [[nayza]] uchlari, qirrasi toʻmtoq boʻlgan qoʻshimcha qurollar, pichoqlar ustidagi qirgʻichlar va pirsinglar ham topilgan. Topilgan [[idish]]larning tubi chuqur, [[sirlangan idish|sirlangan]], [[shamot]], yogʻoch payrahasi, maydalangan chigʻanoqlar va mayda kvars qumi aralashmasi bilan loydan iborat boʻlgan. Olovda kuchsiz va notekis qizdirilgan. Sirtiga butunlay [[naqsh]] chizilgan yoki toʻlqinli chiziqlar, baliq suyagi va dumaloq halqalar bilan bezatilgan. Baʼzi idishlar qizil yoki sariq rangga boʻyalgan.

Keyingi bosqichdan ikki tomonlama oʻq uchlari bor qurollar va nayza uchlari, massiv pichoqlar, xanjar shaklidagi boltalar va tekis tubli qozon shaklidagi idishlar topilgan. Kaltaminor madaniyatiga oid eng muhim yodgorliklar Jonbos IV va Qavat VII manzilgohlaridagi yodgorliklardir<ref>{{Jurnal manbasi |date=2016 |title=Энциклопедия масс-спектрометрии. Под ред. Гросса М.Л., Каприоли Р.М. Т. 9. Исторические перспективы. Часть Б. Выдающиеся люди в масс-спектрометрии. Ред. тома Нир К.А., Ерги А.Л., Гейл П.Дж. |url=http://dx.doi.org/10.7868/s004445021603004x |magazine=Журнал аналитической химии |volume=71 |issue=3 |pages=336–336 |doi=10.7868/s004445021603004x |issn=0044-4502}}</ref>.

Kaltaminor qabilalarining asosiy mashgʻuloti [[Ovchilar va terimchilar|ovchilik]] va [[baliqchilik]]dir. Manzilgohlar delta ichida va uning qirgʻoqlari boʻylab joylashgan edi. Aholi [[Yogʻoch|yogʻoch]] va [[Qamish|qamishdan]] yasalgan konussimon shiftli ulkan uylarda yashagan.

== Aholi punkti arxitekturasi ==
[[Fayl:Джанбас 4 (поселение-стоянка)3.jpg|thumb|Jonbos IV dagi olov oʻchoqlari va ustunlar uchun qazilgan chuqurlar joylashuvining qisqacha chizmasi<ref>Vidayuщiesya pamyatniki arxeologii Uzbekistana. Pod red. R. A. Mansurova, E. V. Rtveladze. – Toshkent, 2013. – 29-bet.</ref>.]]
Janbos IV ning turar joyi 25—30 sm balandlikda boʻlgan, yumshoq qiya qumtoshlardan iborat baland tizma yaqinida joylashgan maydonlardan birini egallagan, butunlay turli xil buyumlar va suyaklar bilan qoplangan.

Bu joy shimoli-gʻarbiy—janubi-sharqiy tomonga yoʻnalgan oʻqi boʻyicha oval shakliga ega boʻlib, yer usti bitta katta turar joy ekanligi aniqlandi. Turar joyning umumiy oʻlchamlari 17x27 m, saqlanib qolgan maydoni 200 m² ni tashkil etadi. Uylarning ichida yogʻoch ustunlar bor boʻlgan, ularning ustiga konussimon shaklda qamishdan tom qilingan. Turar joyning perimetri boʻylab [[Kamin|kaminlar]] va markazda katta dumaloq [[Oʻchoq|oʻchoq]] (diametri 1,2 m) oʻrnatilgan, buning sababi ehtimol diniy qadriyat sifatida olovning tinimsiz yonib turishini taʼminlash boʻlgan. Turar joyning markaziy oʻchoqdan moʻrining uchigacha boʻlgan balandligi 8-10 metr. Bu yer S. P. Tolstovning fikricha, hali juft boʻlib oilalarga boʻlinmagan qabila jamoasining yashashi uchun moʻljallangan edi<ref name=":0">{{Citation |title=ПРИЛОЖЕНИЕ II: |date=2023-02-02 |url=http://dx.doi.org/10.2307/jj.3508400.15 |work=По следам дворцовой библиотеки (Po sledam dvorcovoj biblioteki) / Reconstructing a Royal Library |pages=329–344 |access-date=2023-10-14 |publisher=Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften |isbn=978-3-7001-9385-2}}</ref>.

Jonbos IV manzilgohi qoldiqlarining saqlanishini taʼminlagan noyob sharoitlar Kaltaminor turar joyini meʼmoriy jihatdan batafsil tasvirlash imkonini berdi. Qazishmalar davomida topilgan olov oʻchoqlari va ustunlar joylashgan chuqurlarning joylashuvida qatʼiy tartib aniqlangan. Ustunlar uchun qazilgan chuqurlar uchta konsentrik shaklda joylashtirilgan: biri koʻp qirrali, ovalga yaqin, tashqi konturni hosil qilgan; ikkinchisi, tartibsiz kvadrat shaklida, markazda joylashgan; uchinchisi ularning orasida boʻlgan.

Uylarning tomi yerga yetib bormaydi, biroq cheti past devorga tushib turadi. Kirish eshigi ustida qamishdan yasalgan kichkina soyabon boʻlgan<ref name=":0" />.

Tadqiqotchilar yogʻoch va qamishdan qurilgan Kaltaminor xalqining katta (26x17 m), oval shaklli, yer usti turar joylari suratini koʻrdilar. Odatda, bunday qadimiy arxeologik joylarda yogʻochdan boʻlgan qalin ustunlar va ayniqsa, yupqa tom qoplamasi saqlanib qolmagan. Ammo Jonbos IV misolida, arxeologlar omadga erishishdi<ref>{{Kitob manbasi |title=Тысячелетия, погребенные пустыней. Рассказы о Древнем Хорезме и Хорезмской экспедиции |location=Москва |author=Виноградов А. В. |year=1966 |url=https://myrt.ru/read/408200-tysyacheletiya-pogrebennye-pustyney.html }}{{Oʻlikhavola|date=noyabr 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Galereya ==
<gallery>
Джанбас 4 (поселение-стоянка)5.jpg|thumb|Kaltaminorning chaqmoqtosh asboblari
Джанбас 4 (поселение-стоянка)6.jpg
Джанбас 4 (поселение-стоянка)7.jpg
Джанбас 4 (поселение-стоянка)4.jpg|thumb|Kaltaminor turar joyining yuk koʻtaruvchi ustunlari va tom qoplamalarining sxemasi
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
1. Tolstov S. P. „Drevniy Xorezm. Opit istoriko-arxeologicheskogo issledovaniya“. – Moskva, 1948.

2. Tolstov S. P. „Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii“. – Moskva, 1948.

3. Tolstov S. P. „Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta“. – Moskva, 1962.

4. Vinogradov A. V. „Tisyacheletiya, pogrebennie pustiney. Rasskazi o Drevnem Xorezme i Xorezmskoy ekspeditsii“. – Moskva, 1966.

5. Vinogradov A. V. „Neoliticheskie pamyatniki Xorezma“. – Moskva, 1968.

{{OʻzME}}
[[Turkum:Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari]]
[[Turkum:Xorazm]]
[[Turkum:Xiva]]
[[Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari]]