Josephine Baker sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
|ismi                     = Josephine Baker
|portret                  = Joséphine Baker - photographie Nadar.jpg
|portret imzosi           =
|tavsif                   = Josephine Baker. Fotosuratchi Paul Nadar
|tugʻilgan paytidagi ismi = Frida Josaphine McDonald
|tavallud sanasi          = 1906-yil 3-iyun
|tavallud joyi            = Sent-Luis, Missuri, [[AQSH]]
|fuqaroligi               =
|vafot sanasi             = 1975-yil 12-aprel
|vafot joyi               = [[Parij]], [[Fransiya]]
|turmush ortogi           =
|universitet              =
|millati                  =
|dini                     =
|kasbi                    = aktrisa, qo`shiqchi, raqqosa
|mukofotlari              =
|faoliyat_yillari         = 1921-1975
|boʻyi                    =
|otasi                    =
|onasi                    =
|bolalari                 =
|bilimi                   =
|partiyasi                =
|sayt                     =
|imzo                     = Signature de Joséphine Baker - Archives nationales (France).png
}}

'''Jozaphina Baker''' ({{lang-en|Josephine Baker}},{{talaffuz|Jozafina Beyker}},tugʻ {{lang-en|Freda Josephine McDonald}}; [[1906]] -[[3-iyun|yil 3-iyun]], [[Saint Louis|Sent-Luis]], [[Missuri]], [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] — [[1975]]-[[12-aprel|yil 12-aprel]], [[Parij]]) — [[Fransiya|fransuz]] — [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|amerikalik]] raqqosa, qoʻshiqchi va aktrisa. [[Venera (sayyora)|Veneradagi]] Beyker krateri uning sharafiga nomlangan.

[[Tasvir:Josephine Baker 1950.jpg|thumb|Josaphine Baker. Fotosuratchi Rudolf Suroch. Gavana,Kuba, 1950.]]

== Hayoti ==
Josaphine Baker yahudiy barabanchi Eddi Karson (baʼzi manbalarga koʻra) va Kerri McDonaldning noqonuniy qizi. Qiz juda kamtarona sharoitlarda oʻsgan. [[1907|1907-yilda]] Josephinening ukasi Richard tugʻilganda otasi oilani tark etdi. [[1911|1911-yilda]] Josephinening onasi ikkinchi marta turmushga chiqdi, bu nikohda Josephinaning ikki singlisi tugʻildi. Josephine va Richardning oʻgay otasi Artur Martin bolalarni asrab oldi. [[1917-yil]] [[2-iyul]]da Josephine oilasi qirgʻini boshdan kechirishdi turli manbalarga koʻra buning natijasida,Sent-Luisda yuzdan ortiq odam halok boʻlgan. Bu voqealar Josephinega zarba berdi{{manba kerak|27|10|2020}} va keyinchalik u [[irqchilik]]ka qarshi ashaddiy kurashchiga aylandi. 13 yoshida onasi Josaphineni oʻzidan ancha katta boʻlgan Willi Wellsga turmushga berdi. Oʻsha yili Josaphinening Sent-Luisdagi Buker Vashington Teatrida birinchi chiqishlari boʻlib oʻtdi ({{lang-en|Booker Washington Theatre}}). Wells bilan nikohi bir necha hafta davom etdi va [[1921|1921-yilda]] Josaphine temir yoʻl konduktori Willi Bakerga turmushga chiqdi. [[1925-yil]]da u bilan ajrashganiga qaramay butun umri davomida uning familiyasini olib yurishni davom ettirdi.

Josephinening ijodiy faoliyati 15 yoshida [[Filadelfiya]]dagi Standard Teatrida boshlangan ({{lang-en|Standard Theatre}}). Keyinchalik u [[New York (shahar)|Nyu-Yorkka]] koʻchib oʻtdi va [[Vodevil|vodvilda]] ishga joylashdi va u orali olti oy davomida mamlakat boʻylab sayohat qildi. [[1923-yil]]dan [[1924|1924-yilgacha]] Josephine Nyu-Yorkdagi „Shuffle Along“ musiqiy komediyasida xorchi qiz boʻlgan va „The Shocolate Dandies“ negro revyusida ijro etgan. Nyu-York plantatsiya klubidagi chiqishlaridan soʻng, [[1925]] -[[2-oktabr|yil 2-oktabrda]] [[Parij]]dagi Champs Elysees teatrida premyerasi boʻlgan Josephine La Revue Nègrega ishga joylashdi.
[[Fayl:Baker_Banana.jpg|left|thumb| Banan yubka kiygan Josephine Beker Folies Bergèredagi " ''Un Vent de Folie'' " spektaklida. Fotosurat, 1927]]
Birinchi marta Charlston raqsini ijro etish bilan Josephine tezda Parij jamoatchiligining eʼtirofiga sazovor boʻldi. Josephine endi grotesk qora tanli raqqosasi emas, balki shoir Bodlerning tushiga tashrif buyurgan qora Venera ekanligi aytilgan. Keyinchalik, „La Revue Negre“ spektakli [[Brussel (shahar)|Bryussel]] va [[Berlin]]ga koʻchib oʻtdi. [[1927|Josephine]] Baker [[1926|1926-1927]]-yillarda Folies Bergère yulduziga aylandi. U oʻzining mashhur banan yubkachasini kiyib, ikkita revyuda chiqish qildi. Berlindagi chiqishdan soʻng, ular uchun Josephine erkinlik ramziga aylangan nemis nudistlari uni oʻz jamoalariga tashrif buyurishga taklif qilishdi, ammo xushmuomalalik bilan rad javobini olishdi<ref>{{Video manbasi|title=Блистательная Жозефина Бейкер / Josephine Baker En Couleur|url=http://www.kewego.fr/video/iLyROoaftmcx.html|access-date=2022-06-18|archive-date=2009-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090312013104/http://www.kewego.fr/video/iLyROoaftmcx.html|url-status=dead}} {{Wayback 2|url=http://www.kewego.fr/video/iLyROoaftmcx.html|date=20090312013104}}</ref>.Shunisi eʼtiborga loyiqki, uning raqslarida bir necha yillardan keyin paydo boʻlgan xastl, step, [[Hip hop|xip-xop]], breyk elementlari sezilarli boʻlgan.

[[1926|1926-yil]] oxirida, katta shov-shuv bilan Josephinesitsiliyalik tosh ustasi Juzeppe Pepito Abatinoga turmushga chiqdi, u bu vaqtga kelib uning shousida ishtirok etgan edi. Oʻzini graf Di Albertini sifatida namoyon etgan Abatino, Josephinening oshigʻi va uning menejeriga aylandi. Shu tariqa, omma uchun Josephine zodagonlik unvoniga ega boʻlgan birinchi [[Afroamerikaliklar|afro-]] amerikalik ayol boʻldi. Avstriyalik arxitektor Adolf Loos [[1928|1928-yilda]] Josephine Baker uyini qora va oq chiziqli [[marmar]] fasad bilan loyihalashtirgan ammo bu uy barpo etilmagan. Uning ajoyib liboslari va raqslari tufayli Josephine Bakerga [[Vena (shahar)|Vena]], [[Praga]], [[Budapesht]] va [[München|Myunxenda]] chiqishlari taqiqlandi, bu esa raqqosani ommaga yanada jozibador qilib koʻrsatdi. „Yuliy Tsezar“ (Giulio Cesare) kemasida Josaphine [[Le Korbyuzye|Le Korbusierning]] kabinasida qoʻshiq kuyladi, u uni yarim-yalangʻoch rasmini chizdi va shundan soʻng uning raqslari ilhomida oʻzining yangi binolarini yaratdi. Korbusier Josephine bilan uchrashgandan soʻng, u oʻzining „Savoy“ villasini qurdi ({{lang-fr|Villa Savoye}}).
[[Fayl:Josephine_Baker_1949.jpg|right|thumb| Josephine Baker. Karl Van Vechten surati. 1949-yil]]
Sharqiy Yevropa va Janubiy Amerika boʻylab gastrol safaridan soʻng Josephine koʻproq qoʻshiqchi sifatida harakat qila boshladi. Uning eng muvaffaqiyatli qoʻshiqlari „J’ai deux amours“, „Aux Îles Hawaï“ va „Pretty Little Baby“ edi. Josaphine Baker La Sirène des Tropiques (1927), Zuzu (1934) va Tam-Tam (1935) filmlarida rol oʻynagan. U tezda Fransiyada koʻngilochar janrda eng muvaffaqiyatli amerikalik ayol boʻldi, ammo bu vaqtda u Amerika Qoʻshma Shtatlarida irqchilik hujumlariga uchradi. [[1936|1936-yilda]] muvaffaqiyatsiz boʻlishini kutayotgan oʻzining „Zigfeld Follies“ shousi Josaphinega juda koʻp azob-uqubatlar keltirdi.

{{Quote| Aslida men yalang`och emas edim. Shunchaki egnimda kiyim yo`q edi.}}<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Kuchli ayollarning top 18 taligi |url=http://thebiggest.ru/lyudi-i-zhivotnye/top-16-silnyh-zhenshhin.html |qaralgan sana=2022-06-18 |arxivsana=2023-02-08 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230208014047/https://thebiggest.ru/lyudi-i-zhivotnye/top-16-silnyh-zhenshhin.html }}</ref>
Josephine Baker [[1937|1937-yilda]] Fransiya fuqaroligini oldi. Ikkinchi [[Ikkinchi Jahon urushi|jahon urushi paytida]] u Fransiya va Shimoliy Afrikada, fransuz qoʻshinlari tomon boʻlib, qarshilik harakati va razvedka uchun ishlagan. Josephine uchuvchilik guvohnomasini olib leytenant boʻldi va urushdan keyin Qarshilik (rozet bilan) va Ozodlik medallari, Harbiy xoch nishoni va nihoyat, 1961-yilda Faxriy legion ordeni bilan taqdirlandi. [[1947|1947-yilda]] Josephine Baker oʻzining orkestr rahbari Jo Bouillonga turmushga chiqdi. Ular [[1957-yil]]gacha birga yashadilar, ammo yillar oʻtib, ularning oilaviy hayoti darz ketdi va ular [[1961-yil]]da ajrashishdi.

Fransiyada yashovchi Josephine Baker 1950-yillardan buyon AQSHdagi fuqarolik huquqlari harakatini qoʻllab- quvvatlab keladi. Uning irqchilikka qarshi noroziligi oʻziga xos ifodani topdi: Josephine teri rangi har xil boʻlgan 12 yetimni asrab oldi. Shunday qilib, unda Fransiyaning janubi-gʻarbiy qismidagi Perigorddagi Uygʻonish davri boʻlgan Chateau Milandeda baʼzan moliyaviy tanglik ostida yashaydigan oilasi paydo boʻldi. Josephine Baker [[1956|1956-yilda]] sahnadan ketishini eʼlon qildi, ammo [[1961|1961-yilda u]] yana sahnaga qaytishini nishonladi va [[1973|1973-yilda u]] Karnegi Xollda muvaffaqiyatli chiqish qildi.

[[1975]]-[[8-aprel|yil 8-aprelda]] „Josephine“ shousining premyerasi boʻlib oʻtdi, u bilan mashhur raqqosa sahnadagi faoliyatining ellik yilligini nishonladi. Koʻp oʻtmay, Josephine Baker miya qon ketishidan aziyat chekdi, buning oqibatida u [[1975]]-[[12-aprel|yil 12-aprelda]] vafot etdi. Josephine Fransiyada harbiy sharaf bilan dafn etilgan birinchi amerikalik boʻldi: u [[Monako]]da dafn qilindi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.dw.com/en/france-to-give-paris-burial-honor-to-first-black-woman/a-58950547|sarlavha=France to give Paris burial honor to first Black woman|qaralgan sana=23-avgust 2021-yil|arxivsana=23-avgust 2021-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210823102304/https://www.dw.com/en/france-to-give-paris-burial-honor-to-first-black-woman/a-58950547}}</ref>. 2021-yilda [[Fransiya prezidenti]] [[Emmanuel Macron|Emmanuel Makron]] Josephine Bakerni Panteonda qayta dafn etishga qaror qildi, marosim 30-noyabr da boʻlib oʻtdi<ref>{{veb manbasi|url=https://lenta.ru/news/2021/08/23/baker/|sarlavha=Прах знаменитой темнокожей танцовщицы перезахоронят в парижском Пантеоне|qaralgan sana=23-avgust 2021-yil|arxivsana=23-avgust 2021-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210823102013/https://lenta.ru/news/2021/08/23/baker/}}</ref>.

== Xotiralari ==
Josephine Baker har safar oʻz faoliyati va shaxsiy hayotining yangi versiyalarini aytib oʻtgan bir nechta avtobiografik kitoblar yozgan.

== Ommaviy sanʼatdagi obrazi ==

* 1991-yilgi [[HBO]]da olingan Josephine Bakerning hikoyasida Baker rolini Lin Uitfild ijro etgan. Bu rol Uitfildga mini-serial yoki filmdagi eng yaxshi aktrisa uchun [[Emmy|Emmi]] mukofotini qoʻlga kiritdi va bu toifadagi birinchi qora tanli aktrisaga aylandi.
* Bellevildan Trio animatsion filmining boshida Josephine Bakerning parodiyasi bor.
* Josephine Bakerning xarakteri nemis trilogiyasining ikkinchi seriyasida „ Adlon mehmonxonasi: Oilaviy doston“ da tasvirlangan.
* Vudi Allenning „Parijda yarim tun“ filmida bosh qahramon Josephineni raqsga tushayotganini koʻradi.
* 20th Century Foxning „Anastasiya“ animatsion filmida qahramonlar Yelisey boʻylab va Parijning boshqa diqqatga sazovor joylari boʻylab „Sofi“ qoʻshigʻi ostida yurishganda, siz Josephine Bakerning (qoplonli xonim) mashhur obrazini koʻrishingiz mumkin.
* Baker qahramoni „Vaqt vazirligi“ teleserialining 4-mavsumining 4-qismida paydo boʻladi.
* Baker obrazi Umberto Ekoning „Qirolicha Loananing sirli alangasi“ romani qahramonining xotiralarida uchraydi.
* Boney M. guruhi qoʻshigʻi „Hamma Josephine Baker kabi raqsga tushishni xohlaydi.“
* Mashhur saksofonchi Stefano Di Battistaning 2011-yildagi „Ayollar yurti“ albomida Josephine Bakerning kompozitsiyasi mavjud.
* Shvetsiyaning Byredo parfyumeriya uyi 2009-yilda Josephine Bakerga bagʻishlangan yangi parfyumeriya — „Byredo Bal d’Afrique“ ni taqdim etdi. Parfyumer — Jerom Epinette.

== Manbalar ==

<references />

{{DEFAULTSORT:Baker, Josephine}}
[[Turkum:Fransiyalik qoʻshiqchilar]]
[[Turkum:Kishilar]]
[[Turkum:1975-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:12-aprelda vafot etganlar]]
[[Turkum:1906-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:3-iyunda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Fransiyalik aktrisalar]]
[[Turkum:Amerikalik ayol qoʻshiqchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha qoʻshiqchilar]]