Kalamush sahifasining manbasini koʻrish

#YO‘NALTIRISH [[Kalamushlar]] '''Kalamushlar''' turli xil oʻrta boʻyli, uzun dumli [[Kemiruvchilar|kemiruvchilardir]]. Kalamushlarning turlari Rodentia turkumida uchraydi, ammo stereotipik kalamushlar ''[[Kalamushlar|Rattus]]'' jinsida uchraydi. Boshqa kalamushlar ''avlodiga Neotoma'' (paket kalamushlari), ''Bandicota'' (bandicoot kalamushlari) va ''Dipodomys'' (kenguru kalamushlari) kiradi.

Kalamushlar odatda sichqonlardan kattaligi bilan ajralib turadi. Odatda yirik muroid kemiruvchining umumiy nomi „kalamush“ soʻzini, kichikroq muroidning nomi esa „sichqonchani“ oʻz ichiga oladi. Kalamush va ''sichqonchaning'' umumiy atamalari ''taksonomik'' [[Taksonomiya|jihatdan]] oʻziga xos emas. Dunyoda kalamushlarning 56 turi maʼlum.

== Turlari va tavsifi ==
[[Fayl:Rat_in_a_suburban_Vancouver_driveway.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Rat_in_a_suburban_Vancouver_driveway.jpg/220px-Rat_in_a_suburban_Vancouver_driveway.jpg|left|thumb| [[Vancouver|Vankuver]] chekkasidagi kalamush]]
[[Fayl:Black_Rat_skeleton.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Black_Rat_skeleton.jpg/220px-Black_Rat_skeleton.jpg|left|thumb| Osteologiya muzeyida koʻrgazmada qora kalamush (Rattus rattus) skeleti.]]
Eng mashhur kalamush [[Tur (biologiya)|turlari]] qora kalamush (''Rattus rattus'') va jigarrang kalamush (''Rattus norvegicus''). Odatda [[Eski dunyo|qadimgi dunyo]] kalamushlari yoki haqiqiy kalamushlar sifatida tanilgan. Bu guruh [[Osiyo|Osiyoda]] paydo boʻlgan. Kalamushlar ularning qarindoshlari boʻlgan qadimgi dunyo sichqonlarining koʻpchiligidan kattaroqdir<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.livescience.com/28028-mice.html|sarlavha=Habits, Habitat & Types of Mice|ish=Live Science|sana=26 June 2014|kirish sanasi=23 May 2015|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150524081143/http://www.livescience.com/28028-mice.html|arxivsana=24 May 2015}}</ref>.

Kalamush atamasi haqiqiy ''kalamush'' boʻlmagan boshqa mayda [[Sut emizuvchilar|sutemizuvchilarning]] nomlarida ham qoʻllanadi. Misol uchun [[Shimoliy Amerika]] toʻplami kalamushlari (aka yogʻoch kalamushlar<ref name="Britannica Concise Encyclopedia">{{Kitob manbasi|title=Britannica Concise Encyclopedia|publisher=Britannica Digital Learning|year=2017|location=Chicago, IL}}</ref>) va keng tarqalgan kenguru kalamushlar deb ataladigan bir qator turlarni oʻz ichiga oladi. Bandicoot kalamush (''Bandicota bengalensis'') kabi kalamushlar haqiqiy kalamushlarga tegishli sichqon kemiruvchilaridir, ammo ''Rattus'' jinsiga kirmaydi .

Erkak kalamushlar ''buklar'' deb ataladi; juftlashtirilmagan urgʻochilari damlar, homilador yoki ota-ona kalamushlar ''damlar deb ataladi'' . Bir guruh kalamush ''buzgʻunchilik'' deb ataladi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/rats.htm|sarlavha=Creature Feature Rats|ish=ABC.net.au|kirish sanasi=23 May 2015|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150524080725/http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/rats.htm|arxivsana=24 May 2015}}</ref>.

Yovvoyi kemiruvchilar, shu jumladan kalamushlar, ''Leptospira'', ''Toxoplasma gondii'' va ''Campylobacter'' kabi turli xil zoonotik patogenlarni olib yurishi mumkin<ref name="Meerburg BG, Singleton GR, Kijlstra A 2009">{{jurnal manbasi|title=Rodent-borne diseases and their risks for public health|journal=Crit Rev Microbiol|volume=35|issue=3|year=2009|pmid=19548807|doi=10.1080/10408410902989837|pages=221–70}}</ref>.Sichqoncha bilan bogʻliq boʻlgan yana bir zoonoz kasallik [[Oqsil kasalligi|oyoq va ogʻiz kasalligidir]]<ref>{{jurnal manbasi|last=Capel-Edwards|first1=Maureen|title=Foot-and-mouth disease in the brown rat|url=https://archive.org/details/journal-of-comparative-pathology_1970-10_80_4/page/543|date=October 1970|journal=Journal of Comparative Pathology|volume=80|issue=4|pages=543–548|doi=10.1016/0021-9975(70)90051-4|pmid=4321688}}</ref>.

Kalamushlar 6 haftaligida jinsiy yetuklikka erishadilar, ammo ijtimoiy yetuklikka taxminan 5-6 oyligida erishadilar. Kalamushlarning oʻrtacha umri turlarga qarab oʻzgarib turadi, lekin koʻpchiligi yirtqichlik tufayli faqat bir yil yashaydi.

== Kalamush dumlari ==
[[Fayl:Street-rat.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Street-rat.jpg/220px-Street-rat.jpg|thumb| Shahar koʻchasidagi kalamush]]
Koʻpgina kemiruvchilarning xarakterli uzun dumi turli xil kalamush turlari modellarida keng oʻrganilgan xususiyat boʻlib, bu strukturaning uchta asosiy funksiyasini taklif qiladi: termoregulyatsiya<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Rat Tails|url=http://www.ratbehavior.org/RatTails.htm|ish=Rat Behavior and Biology|kirish sanasi=30 July 2020}}</ref>, kichik propriosepsiya va nosifensiv vositachi degloving reaksiyasi<ref>{{Veb manbasi|muallif=Grant|ism=Karen|sarlavha=Degloving Injury|url=http://ratguide.com/health/trauma/degloving_injury.php|ish=Rat Health Guide|kirish sanasi=30 July 2020}}</ref>, Kemiruvchilar dumlari, ayniqsa kalamush modellarida, uning anatomik tuzilishidan kelib chiqadigan termoregulyatsiya funksiyasi bilan bogʻliq. Quyruq tuksiz va terisi yupqa, ammo qon tomirlari yuqori, shuning uchun atrof-muhit bilan samarali issiqlik almashinuvini taʼminlaydi. Dumning yuqori mushak va [[Biriktiruvchi toʻqima|biriktiruvchi toʻqimalar]] zichligi, shuningdek, uning koʻp sonli dumli [[Umurtqa|umurtqalari]] boʻylab mushaklarning koʻp biriktirilgan joylari kemiruvchilarni uch oʻlchovli muhitda yoʻnaltirishga yordam beradigan oʻziga xos proprioseptiv sezgilarni taminlaydi.  Muridlar dumidagi eng tashqi integumental qatlamni yoʻqotish orqali yirtqichlardan qochish imkonini beruvchi ''degloving'' deb ataladigan noyob himoya mexanizmini ishlab chiqdilar. Biroq, bu mexanizm tergov mavzusi boʻlgan bir nechta patologiyalar bilan bogʻliq. 
[[Fayl:Murid_Tail_Microscopy_Cross_Section.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Murid_Tail_Microscopy_Cross_Section.jpg/219px-Murid_Tail_Microscopy_Cross_Section.jpg|thumb|219x219px| Rattus kalamush dumining mikroskopik koʻndalang kesimi, tendon toʻplamlari, qon tomirlari va umurtqali kanalni ajratib koʻrsatish.]]
Koʻplab tadqiqotlar sinov organizmlarini turli darajadagi jismoniy faollikka duchor qilish va hayvonlarning dumlari orqali issiqlik oʻtkazuvchanligini aniqlash orqali kemiruvchilar dumlarining termoregulyatsiya qobiliyatini oʻrgandi. Bir tadqiqot kalamushning dumidan qorin boʻshligʻiga nisbatan issiqlik tarqalishida sezilarli nomutanosiblikni koʻrsatdi<ref>{{jurnal manbasi|last=Wanner|first1=Samuel|date=2015|title=Thermoregulatory responses in exercising rats: methodological aspects and relevance to human physiology|journal=Temperature|volume=2|issue=4|pages=457–75|doi=10.1080/23328940.2015.1119615|pmid=27227066|pmc=4844073}}</ref>. Bu kuzatuv quyruqdagi qon tomirlarining yuqori nisbati, shuningdek, uning yuqori sirt-hudud-hajm nisbati bilan bogʻliq boʻlib, bu issiqlikning teri orqali tarqalish qobiliyatiga bevosita bogʻliq. Bu topilmalar issiq muhitda mashq qiladigan kemiruvchilarda issiqlikni saqlash va mexanik samaradorlik munosabatlarini tahlil qiluvchi alohida tadqiqotda tasdiqlangan. Ushbu tadqiqotda quyruq issiqlik toʻplanishi va modulyatsiyani oʻlchashda asosiy nuqta edi. 

== Uy hayvonlari sifatida ==
[[Fayl:Rat_shoulder.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Rat_shoulder.jpg/170px-Rat_shoulder.jpg|thumb| [[Domestikatsiya|Uylangan]] kalamush]]
Maxsus yetishtirilgan kalamushlar kamida XIX asr oxiridan beri [[uy hayvonlari]] sifatida saqlangan. Uy hayvonlari kalamushlari, odatda, jigarrang kalamush turlarining bir variantidir, lekin baʼzida qora kalamushlar va bahaybat sumkali kalamush turlari ham uyda saqlanadi. Uy hayvonlari kalamushlari oʻzlarining yovvoyi hamkasblaridan qancha avlod uy hayvonlari sifatida saqlanganiga qarab oʻzlarini boshqacha tutadilar<ref name="NaturalSelection">{{Veb manbasi|url=http://www.ratbehavior.org/WildAndDomesticRats.htm|sarlavha=Wild Rats in Captivity and Domestic Rats in the Wild|nashriyot=Ratbehaviour.org|kirish sanasi=2009-07-04|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090413073723/http://www.ratbehavior.org/WildAndDomesticRats.htm|arxivsana=2009-04-13}}</ref>.Uy hayvonlari kalamushlari [[mushuk]] yoki [[it]] kabi uy hayvonlariga qaraganda sogʻliq uchun xavf tugʻdirmaydi<ref name="Zoonoses">{{Veb manbasi|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/htm/bc/tzns01.htm|sarlavha=Merk Veterinary Manual Global Zoonoses Table|nashriyot=Merckvetmanual.com|kirish sanasi=2006-11-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070217135931/http://www.merckvetmanual.com/mvm/htm/bc/tzns01.htm|arxivsana=2007-02-17}}</ref>. Uylangan kalamushlar odatda doʻstona va tanlangan xatti-harakatlarni bajarishga oʻrgatishlari mumkin.

== Ilmiy tadqiqot obyektlari sifatida ==
[[Fayl:Rat_diabetic.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Rat_diabetic.jpg/220px-Rat_diabetic.jpg|left|thumb| Suker kalamush deb nomlanuvchi laboratoriya kalamush shtammi genetik jihatdan [[Qandli diabet|diabetga]] moyil boʻlib yetishtirildi, bu metabolik kasallik odamlarda ham uchraydi.]]
1895-yilda Massachusets shtatining Vusster shahridagi Klark universiteti dietaning taʼsirini oʻrganish va boshqa [[Fiziologiya|fiziologik]] tadqiqotlar uchun mahalliy [[Albinizm|albinos]] jigarrang kalamushlar populyatsiyasini yaratdi.  Yillar davomida kalamushlar koʻplab eksperimental tadqiqotlarda qoʻllanilib, [[genetika]], [[Kasallik|kasalliklar]], giyohvand moddalarning taʼsiri va insoniyat salomatligi va farovonligi uchun katta foyda keltirgan boshqa mavzular haqidagi tushunchamizga qoʻshildi. 

Sichqonchaning aorta yoylari, insonning yurak-qon tomir tizimiga aniq anatomik oʻxshashlik tufayli, sichqon modellarida eng koʻp oʻrganiladi<ref name=":0">{{jurnal manbasi|last=Casteleyn|first1=Christophe|last2=Trachet|first2=Bram|last3=Van Loo|first3=Denis|last4=Devos|first4=Daniel G H|last5=Van den Broeck|first5=Wim|last6=Simoens|first6=Paul|last7=Cornillie|first7=Pieter|date=2017-04-19|title=Validation of the murine aortic arch as a model to study human vascular diseases|journal=Journal of Anatomy|volume=216|issue=5|pages=563–571|doi=10.1111/j.1469-7580.2010.01220.x|issn=0021-8782|pmc=2871992|pmid=20345858}}</ref>. Ham kalamush, ham odam aorta yoylarida brakiyosefalik magistral, chap umumiy uyqu arteriyasi va chap subklavian arteriyaning keyingi shoxlanishi, shuningdek, [[Aorta|aorta shoxlarida]] geometrik jihatdan oʻxshash, tekis boʻlmagan egrilik namoyon boʻladi. Sichqonlarda oʻrganilgan aorta yoylari odamlarnikiga oʻxshash anomaliyalarni, shu jumladan oʻpka arteriyalarining oʻzgarishini va qoʻsh aorta yoylarini koʻrsatadi<ref>{{jurnal manbasi|last=Wilson|first1=James G.|last2=Warkany|first2=Josef|date=1950-04-01|title=Cardiac and Aortic Arch Anomalies in the Offspring of Vitamin a Deficient Rats Correlated with Similar Human Anomalies|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/5/4/708|journal=Pediatrics|language=en|volume=5|issue=4|pages=708–725|doi=10.1542/peds.5.4.708|issn=0031-4005|pmid=15417271|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170818222732/http://pediatrics.aappublications.org/content/5/4/708|archivedate=2017-08-18}}</ref>. Yurakning intratorasik holatida mavjud anatomik analogiyaga qaramay, yurak va uning tuzilmalarining sichqoncha modeli insonning yurak-qon tomir kasalliklarini oʻrganish uchun qimmatli vosita boʻlib qolmoqda<ref>{{jurnal manbasi|last=Casteleyn|first1=Christophe|last2=Trachet|first2=Bram|last3=Van Loo|first3=Denis|last4=Devos|first4=Daniel G H|last5=Van den Broeck|first5=Wim|last6=Simoens|first6=Paul|last7=Cornillie|first7=Pieter|date=2017-04-27|title=Validation of the murine aortic arch as a model to study human vascular diseases|journal=Journal of Anatomy|volume=216|issue=5|pages=563–571|doi=10.1111/j.1469-7580.2010.01220.x|issn=0021-8782|pmc=2871992|pmid=20345858}}</ref>.

== Oziq-ovqat sifatida ==
Kalamush goʻshti baʼzi madaniyatlarda tabu boʻlsa-da, boshqalarida asosiy oziq-ovqat hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi|muallif=Newvision Archive|url=http://www.newvision.co.ug/D/9/38/422540|sarlavha=Rats for dinner, a delicacy to some, a taboo to many|nashriyot=Newvision.co.ug|sana=2005-03-10|kirish sanasi=2012-09-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120922012421/http://www.newvision.co.ug/D/9/38/422540|arxivsana=2012-09-22}}</ref>.

== Ishlaydigan kalamushlar ==
Kalamushlar ishchi hayvonlar sifatida ishlatilgan. Ishlaydigan kalamushlar uchun vazifalar porox qoldiqlarini hidlash, minalardan tozalash, harakat va hayvonlar yordamida davolashni oʻz ichiga oladi.

=== Hidni aniqlash uchun ===
Kalamushlar oʻtkir hidga ega va ularni oʻrgatish oson. Bu xususiyatlar kalamushlarni (ayniqsa, Afrika gigant qopli kalamushlarni) minalarni aniqlash va hid orqali [[Sil|sil kasalligini]] tashxislash uchun foydalanilgan<ref name="Ted.com">{{Veb manbasi|url=http://www.ted.com/talks/bart_weetjens_how_i_taught_rats_to_sniff_out_land_mines.html|sarlavha=Video of Bart Weetjens talk on use of rats as odour detectors|nashriyot=Ted.com|kirish sanasi=2012-09-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20121007002748/http://www.ted.com/talks/bart_weetjens_how_i_taught_rats_to_sniff_out_land_mines.html|arxivsana=2012-10-07}}</ref>.

== Zararkunandalar sifatida ==
[[Fayl:Rodent_Bait_Station,_Chennai,_India.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Rodent_Bait_Station%2C_Chennai%2C_India.jpg/220px-Rodent_Bait_Station%2C_Chennai%2C_India.jpg|thumb| Kemiruvchilar oʻlja stantsiyasi, [[Chennay]], Hindiston]]
Kalamushlar uzoq vaqtdan beri halokatli zararkunandalar hisoblangan. Bir paytlar zamonaviy afsona deb hisoblangan Hindistonda kalamush suv toshqini har ellik yilda sodir boʻladi, chunki bambuk kalamushlar qoʻshinlari qishloq joylariga tushib, yoʻlidagi hamma narsani yutib yuborishadi. Kalamushlar uzoq vaqtdan beri Bubon vabosining tarqalishida asosiy vositachilardir. Kasalliklarni nazorat qilish markazlari kalamushlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan oʻnga yaqin kasalliklarni<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cdc.gov/rodents/diseases/direct.html|sarlavha=CDC – Diseases directly transmitted by rodents – Rodents|nashriyot=Centers for Disease Control|sana=2011-06-07|kirish sanasi=2013-03-15|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130317033523/http://www.cdc.gov/rodents/diseases/direct.html|arxivsana=2013-03-17}}</ref> sanab oʻtadi.

== Madaniyatda ==
[[Qadimgi Rim|Qadimgi rimliklar]] odatda kalamushlar va sichqonlarni farqlamaganlar, aksincha, birinchisini ''mus maximus'' (katta sichqoncha) va ikkinchisini ''mus minimus'' (kichik sichqoncha) deb atashgan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.wigantoday.net/news/opinion/nature-notes-mus-maximus-1-173573|sarlavha=NATURE NOTES: Mus Maximus|ish=www.wigantoday.net|til=en|kirish sanasi=2019-02-01|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190202042429/https://www.wigantoday.net/news/opinion/nature-notes-mus-maximus-1-173573|arxivsana=2019-02-02}}</ref>.

[[Men oroli|Inson orolida]] „kalamush“ soʻziga qarshi [[tabu]] mavjud<ref>Eyers, Jonathan (2011). ''Donʼt Shoot the Albatross!: Nautical Myths and Superstitions''. A&C Black, London, UK. {{ISBN|978-1-4081-3131-2}}.</ref>.
[[Fayl:5_Rat_and_bat_pendant_TT-26.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/5_Rat_and_bat_pendant_TT-26.jpg/220px-5_Rat_and_bat_pendant_TT-26.jpg|thumb| Xitoy burjida 5 ta kalamush ruyiga koʻtarilib, marjon tepasida koʻrshapalak bor]]

=== Osiyo madaniyatlari ===
Sichqoncha (baʼzan sichqon deb ataladi) [[Muchal|Xitoy zodiakidagi]] oʻn ikki hayvonlarning birinchisidir. Bu yilda tugʻilgan odamlarda kalamushlar bilan bogʻliq boʻlgan fazilatlar, jumladan, ijodkorlik, aql-zakovat, halollik, saxiylik, shuhratparastlik, tez jahldorlik va isrofgarchilik kabi fazilatlarga egaligi aytilgan. Sichqon yilida tugʻilganlar „maymunlar“ va „ajdarlar“ bilan yaxshi, „otlar“ bilan yomon munosabatda boʻlishlari aytiladi.
[[Fayl:Rat_temple.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Rat_temple.jpg/220px-Rat_temple.jpg|right|thumb| Mahalliy kalamushlarga Karni Mata maʼbadi boʻylab erkin yurishga ruxsat berilgan.]]
Hind anʼanalarida kalamushlar [[Ganesha|Ganeshaning]] transport vositasi sifatida koʻriladi va kalamush haykali har doim Ganesh ibodatxonasida topiladi.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]