Kazaklar sahifasining manbasini koʻrish

[[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950-yillarda amerikalik kazaklar oilasi]]
[[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|Kazaklar [[Qizil maydon]]da [[2015-yilgi Moskva Gʻalaba paradi|2015-yilgi Gʻalaba paradi]]da yurishmoqda]]
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Kazaklar'''{{efn|{{unordered list| {{lang-be|казакi}} {{IPA|be|kazaˈkʲi|}}| {{lang-cs|kozáci}} {{IPA|cs|ˈkozaːtsɪ|}}| {{lang-et|Kasakad}} {{IPA|et|ˈkɑsɑkɑd|}}| {{lang-fi|Kasakat}} {{IPA|fi|ˈkɑsɑkɑt|}}| {{lang-hu|kozákok}} {{IPA|hu|ˈkozaːkok|}}| {{lang-pl|Kozacy}} {{IPA|pl|kɔˈzatsɨ|}}| {{lang-ru|казаки́}} yoki {{lang-ru|козаки́}} {{IPA|ru|kəzɐˈkʲi|}}| {{lang-sk|kozáci}} {{IPA|sk|ˈkɔzaːtsi|}}| {{lang-uk|козаки́}} {{IPA|uk|kozɐˈkɪ|}}}}}} (turkiycha – dovyurak, botir, erkin odamlar) – [[ruslar|rus]] va boshqa [[xalq]]lar tarkibidagi [[etnik guruh]]. Kazaklar asosan Sharqiy Slavyan xalqi boʻlib, ularning kelib chiqishi Sharqiy Ukraina va Janubiy Rossiyaning Pont-Kaspiy choʻl zonasiga borib taqaladi<ref>{{kitob manbasi |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|url=https://archive.org/details/historyofukraine00mago|year=1996|pages=[https://archive.org/details/historyofukraine00mago/page/n206 179]–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref>.

[[Rossiya Federatsiyasi]]da ularning umumiy soni 5 mln. kishiga yaqin ([[XX asr|<nowiki>XX</nowiki> asr]] oxiri). Dindorlari – [[pravoslaviye|pravoslavlar]]. Hozirgi vaqtda [[Don (daryo)|Don]] va [[Ural]] [[daryo havzasi|havzalari]], Volgaboʻyi va [[Kuban]]dan tortib [[Zabaykalye]], [[Ussuri]], [[Irkutsk]], [[Yenisey]] va [[Yettisuv]] atroflarigacha boʻlgan ulkan hududda yashaydilar. [[XV asr|<nowiki>XV</nowiki> asrda]] [[temuriylar|temuriy]] [[shahzoda]]larning [[qozoqlik]] qilib yurishi va [[qozoqlar|qozoq xalqi]]ning nomlanishida Kazaklar soʻzining lugʻaviy maʼnosiga nisbatan muayyan darajada yaqinlik bor.

Kazaklar dastlab [[oʻrta asr]]larda [[Dashti Qipchoq]]da yashagan [[qipchoqlar]] tarkibida [[erkinlik|erkin]] [[tabaqa]]ni tashkil qilganlar. [[Moʻgʻullar]] yurishidan keyin ularning turmushida muayyan oʻzgarishlar yuz berdi. 15—[[XVII asr|<nowiki>XVII</nowiki> asr]]larda Rus [[podsho]]si [[mamlakat]] [[chegara]]larini himoya qilishda ulardan keng foydalandi. Shu paytdan boshlab kazaklar oʻz [[turkiy xalqlar|turkiy]] [[xususiyat]]larini yoʻqota boshlab, [[slavyanlar|slavyan xalqlari]] bilan aralashib ketdi. Keyinchalik Rus podsholari ularni ustalik bilan oʻz turkiy birodarlariga qarshi kurashga yoʻlladi. Dastlabki kazak [[qoʻshin]]lari [[Zaporojye Sechi]], Terek, Yoyiq va boshqa joylarda harbiy [[jamoa]]lar shaklida [[XVI asr|<nowiki>XVI</nowiki> asr]]ning 1-yarmida vujudga keldi.

Kazaklar [[harbiy xizmat]]ga oʻz [[kiyim]]-kechagi, [[oziq-ovqat]]i, [[qurol-yarogʻlar|qurol-yarogʻi]] va ot-ulovi bilan borgan. Ularga [[hukumat]] tomonidan [[maosh]] toʻlangan, umrbod foydalanish uchun chekka hududlardan yer ajratilgan. [[Bulavin qoʻzgʻoloni|Kondratiy Bulavin]] va [[Pugachyov Yemelyan Ivanovich|Yemelyan Pugachyov]] boshchiligidagi [[Pugachyov qoʻzgʻoloni|qoʻzgʻolonlar]]da kazaklar faol qatnashgan. [[XVIII asr|<nowiki>XVIII</nowiki> asr]]dan boshlab to [[1917]] y.gacha kazaklar [[Rossiya imperiyasi]]ning umumiy [[qurolli kuchlar]]i tarkibidagi harbiy tabaqa hisoblanib kelgan. [[1750]]-yil [[Astraxon]] va [[1755]]-yil [[Orenburg]] kazak qoʻshinlari tuzilib, ulardan [[noʻgʻaylar]], [[qalmoqlar]], qozoqlar va [[boshqirdlar]]ga qarshi kurashda foydalanildi. [[1787]]-yil [[Novorossiysk]]da [[Qora dengiz]] kazak qoʻshinlari tashkil qilindi. [[Dunay]] ortini Rossiya bosib olgach, [[1828]]-yil [[Azov]] kazak qoʻshinlari ham tuzildi. [[XIX asr|<nowiki>XIX</nowiki> asr]]da [[Sibir]] va b. mintaqalarda ham koʻplab kazak qoʻshinlari tashkil qilindi. [[XX asr|<nowiki>XX</nowiki> asr]] boshlarida Rossiyada 11 ta kazak qoʻshinlari (Don, Kuban, [[Terek]], Astraxon, Ural, Orenburg, Yettisuv, Sibir, Zabaykalye, [[Amur (daryo)|Amur]], Ussuri) mavjud edi. [[1916]]-yil. kazaklar soni 4.434 ming kishi boʻlib, ulardan 480 ming kishi harbiy xizmatni oʻtagan. Kazaklar ixtiyorida 63 mln. [[desyatina]] yer boʻlgan. Birinchi jahon urushiga kazaklar 300 ming [[askar]] joʻnatgan. Barcha kazak qoʻshinlari hamda viloyatlari harbiy va [[maʼmuriyat|maʼmuriy]] jihatdan kazak qoʻshinlari bosh [[boshqarma]]siga boʻysungan. Har bir qoʻshin boshida [[ataman]] turgan.

Kazaklar Rossiya olib borgan urushlarda, xususan, [[Yetti yillik urush]] (1756—1763), [[Fransiya-Rossiya urushi]] (1812), [[Qrim urushi]] (1853—1856), Rossiya-Turkiya urushi ([[1877]]—[[1878]]) da muhim rol oʻynagan. <nowiki>XIX</nowiki> asr oxiri va <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida harbiy texnikaning taraqqiy etishi bilan otliq kazak qoʻshinining urushdagi mavqei birmuncha pasayib qoldi.

1917-yil [[fevral inqilobi]]ni kazaklar xayrixohlik bilan kutib olishdi. [[Oktyabr toʻntarishi]]dan keyin kazaklar dastlab [[bolsheviklar]] va [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|sovet]] rejimiga qarshi kurashdilar. Don, Kavkaz, Orenburg, Uralda kazak armiyalari tashkil qilindi. Xususan, kazaklar Saritsin (hozirgi [[Volgograd]]), Ural, Orenburg , [[Shimoliy Kavkaz federal okrugi|Shim. Kavkazda]] faol harakat qilganlar. Sovet Rossiyasi rahbarlari [[Vladimir Lenin|VM.Lenin]] va Ya. M.Sverdlov buyrugʻi bilan kazaklar ayovsiz qirgʻin qilindi. Leninning imzosi qoʻyilgan bitta telegramma olingandan keyin Donda qoʻzgʻolon koʻtargan oʻn minglab kazaklar otib tashlandi. Shuningdek, kazaklarning katta qismi [[qizil armiya]] safida turib gvardiyachilarga qarshi kurashgan. S. M. Budyonniy va O. I. Gorodovikov boshchiligidagi 1 va 2-otliq armiyaning ancha qismini kazaklar tashkil qilgan. [[1920]]-yi sovet rejimi tomonidan kazaklar alohida harbiy tabaqa sifatida tugatildi.

[[1936]]-yil 20-aprelda kazaklardan harbiy xizmatga olishning cheklanganligi bekor qilindi va bir necha kazak diviziyalari tuzildi. [[Ikkinchi jahon urushi]] yillarida generallardan L. M. Dovator, P. A. Belov va boshqalar rahbarligidagi kazak qoʻshilmalari [[fashizm]]ga qarshi kurashdilar. SSSRning parchalanishi natijasida <nowiki>XX</nowiki> asr oxirlaridan kazaklarning madaniy [[anʼana]]lari va urf-odatlari qayta tiklandi, turli kazak [[tashkilotlar]]i tuzildi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.
== Etimologiyasi ==
[[File:Cossack Mamay 1890.jpg|thumb|upright=1.15|Kazak [[bandurist]], 1890-yil|alt=]]
[[Max Vasmer]] tuzgan etimologik lugʻatda bu nom tatarcha „kozak“ (qozoq) soʻziga bogʻlanadi, u yerda „cosac“ „erkin odam“, shuningdek „zobit“ maʼnolarini anglatishi yozib oʻtilgan<ref>For a detailed analysis, see {{jurnal manbasi |author-link=Omeljan Pritsak |first1=Omeljan |last1=Pritsak |title=The Turkic Etymology of the Word Qazaq 'Cossack' |journal=Harvard Ukrainian Studies |volume=28 |issue=1–4 |date=2006{{–}}2007 |pages=237–XII}}</ref>. [[Qozoqlar|Qozoq]] etnonimi ham xuddi shu turkiy ildizdan kelib chiqqan<ref name=etymo>{{ensiklopediya manbasi |entry-url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack |entry=Cossack |title=Online Etymology Dictionary |access-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003175721/http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack |archive-date=2015-10-03 |url-status=live }}</ref><ref name="britannica">{{ensiklopediya manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Cossack |title=Cossack |encyclopedia=Britannica |date=2015-05-28 |access-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924190103/https://www.britannica.com/topic/Cossack |archive-date=2015-09-24 |url-status=live }}</ref><ref>{{kitob manbasi |first1=Iaroslav |last1=Lebedynsky |title=Histoire des Cosaques |trans-title=History of the Cossacks |location=Lyon, FR |publisher=Terre Noire |year=1995 |page=38 |language=fr}}</ref>.

Yozma manbalarda „kazak“ atamasi birinchi marta <nowiki>XIII</nowiki> asrga oid „Codex Cumanicus“ kitobida qayd etilgan<ref>{{ensiklopediya manbasi |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\C\O\Cossacks.htm |article=Cossacks |encyclopedia=Encyclopedia of Ukraine |access-date=13 August 2012 |title=Archived copy |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805142514/http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CO%5CCossacks.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{veb manbasi |author=Max Vasmer |author-link=Max Vasmer |url=http://vasmer.narod.ru/p242.htm |script-title=ru:Этимологический словарь Фасмера: казаґк |trans-title=Etymological Dictionary: Kazagk |language=ru |work=narod.ru |page=242 |access-date=23 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721190849/http://vasmer.narod.ru/p242.htm |archive-date=21 July 2015 |url-status=live }}</ref>.

== Eslatmalar ==
<references group="lower-alpha"/>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyot ==
* Murad Adji, Polin polovetskogo polya, M., 1994.
* {{jurnal manbasi |first1=H. |last1=Havelock |title=The Cossacks in the Early Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1898-04_13_50/page/n36 |journal=English Historical Review |volume=13 |issue=50 |date=April 1898 |pages=242–260 |jstor=547225 }}
* {{kitob manbasi |last1=Longworth |first1=Philip |title=The Cossacks |year=1969 |publisher=Constable |location=London }}
* {{kitob manbasi |last1=Seaton |first1=Albert |title=The Horsemen of the Steppes: The Story of the Cossacks |url=https://archive.org/details/horsemenofsteppe0000seat_f4l5 |year=1985 |publisher=The Bodley Head |location=London |isbn=978-0-370-30534-9 }}
* {{kitob manbasi |last1=Summerfield |first1=Stephen |title=Cossack Hurrah: Russian Irregular Cavalry Organisation and Uniforms during the Napoleonic Wars |year=2005 |publisher=Partizan Press |isbn=978-1-85818-513-2}}
* {{kitob manbasi |last1=Summerfield |first1=Stephen |title=The Brazen Cross: Brazen Cross of Courage: Russian Opochenie, Partizans and Russo-German Legion during the Napoleonic Wars |year=2007 |publisher=Partizan Press |isbn=978-1-85818-555-2}}
* {{kitob manbasi |last1=Ure |first1=John |author-link=John Ure (diplomat) |title=The Cossacks |year=1999 |publisher=Constable |location=London |isbn=978-0-094-77400-1 }}
*{{kitob manbasi|last1= Witzenrath|first1=Christoph|title=Cossacks and the Russian Empire, 1598–1725: Manipulation, Rebellion and Expansion into Siberia|url=https://books.google.com/books?id=w6x8AgAAQBAJ|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-11749-9}}
* {{veb manbasi |url=http://www.hailerpublishing.com/cossack.html |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415061251/http://www.hailerpublishing.com/cossack.html |trans-title=The Cossack Corps |title=General der Flieger Hellmuth Felmy |department=US Army Historical Division |publisher=Hailer Publishing |year=2007}}
{{chala}}

== Havolalar == 
{{Commons turkum|Cossacks}}
{{Wiktionary|Cossacks}}
* {{cite EB1911 |wstitle=Cossacks |volume=7  |last= Kropotkin |first= Peter Alexeivitch |author-link= Peter Kropotkin| page = 218 |short=1}}
* {{veb manbasi |url=http://napoleonistyka.atspace.com/cossacks.htm |title=Cossacks during the Napoleonic Wars}}
* {{veb manbasi |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages/Z/A/ZaporizhiaThe.htm |title=Zaporizhian Cossacks}} {{veb manbasi |url=http://encyclopediaofukraine.com/ |title=Encyclopedia of Ukraine}}
* {{veb manbasi |url=http://encyclopediaofukraine.com/pages/C/O/Cossacks.htm |title=History of Ukrainian Cossacks}} {{veb manbasi |url=http://encyclopediaofukraine.com/ |title=Encyclopedia of Ukraine}}
* {{cite AV media |url=http://library2.usask.ca/USSRConst/gallery/cossacks |title=Soviet Cossacks |medium=photography |access-date=2010-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113001501/http://library2.usask.ca/USSRConst/gallery/cossacks |archive-date=2011-11-13 }} – an issue of the propaganda journal ''[[USSR in Construction]]'' which presents numerous images of Cossack life in Soviet Russia.
* {{veb manbasi |url=http://kazak_nation.livejournal.com/ |title=Cossack Nation Live journal }}{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{veb manbasi |url=http://kazaknation.com/ |title=Cossack Nation – The Social Network of Ethnic Cossacks}}
* {{veb manbasi |url=http://www.kazaksusa.com/ |title=The Congress of Cossacks in America}}
* {{veb manbasi |url=http://www.cindyvallar.com/razin.html |title=Pirate, Rebel, Freedom Fighter, Champion of the Poor |access-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805222255/http://www.cindyvallar.com/razin.html |archive-date=2007-08-05 }}
* {{veb manbasi |url=http://www.cossackdom.com/ |series=Open Public Library |title=History of the Cossacks 15–21st&nbsp;centuries |quote=Documents, maps, illustrations}}
* {{veb manbasi |first1=Siobhan |last1=Peeling |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cossacks/ |title=Cossacks}} {{veb manbasi |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ |title=International Encyclopedia of the First World War |website=1914–1918 online |access-date=2019-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230080030/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html |archive-date=2019-12-30 }}
{{Tashqi havolalar}}

[[Turkum:Millatlar]]