Koʻhna Urganch sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Koʻhna Urganch
| mavqe = shahar
| mamlakat = Turkmaniston
| mintaqa turi = Turkmaniston viloyatlari{{!}}Viloyat
| mintaqa = Dashoguz viloyati
| jadvalda mintaqa = Dashoguz viloyati
| tuman turi =
| tuman =
| jadvalda tuman =
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
| gerb =
| bayroq =
 |lat_dir = |lat_deg= 42|lat_min= 19|lat_sec=31 
 |lon_dir = |lon_deg= 59|lon_min= 9|lon_sec=27 
| CoordAddon = type:city(600100)_region:TM
| CoordScale =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 250
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = Hokim
| rahbar =
| asos solingan =
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari =
| qachondan beri =
| maydon =
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi =
| iqlim =
| rasmiy til = Turkman tili
| aholi = 191 400
| sanalgan yil = 2010
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib = oʻzbeklar, turkmanlar
| konfessiyaviy tarkib = musulmonlar
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +5
| DST =
| telefon kodi =
| pochta indeksi =
| pochta indekslari =
| avtomobil kodi =
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
| Commons turkumi =
| sayt =
| sayt tili =
}}

'''Koʻhna Urganch''' ({{lang-tk|Köneürgenç}} کؤنه‌‌اۆرگنچ — {{lang-fa|کهنه‌ گرگانج}} ''Kuhne Gurgānj'', {{ lang-fa|کُهنه‌ اورگَنج}} ''Kuhne Urganj'') — Turkmanistonning [[Dashoguz viloyati|Toshhovuz viloyati]]<nowiki/>dagi shahar (1986-yildan). Koʻhna Urganch rayonining maʼmuriy markazi. Tarixiy manbalarda Urganj yoki Gurganj deya taʼriflanadi.

[[Xoʻjayli]] temir yoʻl stansiyasidan 35&nbsp;km, [[Toshhovuz]] shahridan 105&nbsp;km shimoliy gʻarbda. Aholisi 31,4 ming kishi (2000). Koʻhna Urganchda paxta tozalash, sut, yogʻ-ekstraksiya zavodlari, Toshhovoʻz gilam fabrikasining filiali, aloqa boʻlimi, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. 7 umumiy taʼlim maktablari, musiqa, bolalar sport maktabi, sogʻlomlashtirish majmuasi, kutubxona, madaniyat uyi, kasalxona, sil kasalliklari dispanseri mavjud.

Koʻhna Urganch 10 — <nowiki>XIV</nowiki> asrlarda [[Xorazm]]shohlar davlatining poytaxti boʻlib, [[Xorazm]]shohlar va [[Movarounnahr]]<nowiki/>da eng katta shaharlardan biri edi. Asl nomi Gurganj, arab geograflari asarlarida Jurjoniya deb tilga olinadi. Miloddan avval <nowiki>I</nowiki> asr Xitoy solnomasida Yuye-Gan yoki Yuye-Szyan shaklida qayd qilingan. <nowiki>X</nowiki> asrning 2-yarmida markazi Gurganjda boʻlgan mustaqil amirlik vujudga kelib, u [[Kot|Kat]] shahridagi xorazmshohlar bilan raqobat qila boshladi. 995 yilda Gurganj amiri [[Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos|Maʼmun ibn Muhammad]] [[Kot|Kat]]dagi xorazmshohlar sulolasini tugatib, oʻzini [[Xorazmshoh]] deb eʼlon qildi (995–997). Oʻsha vaqtdan Gurganj [[Xorazm]]shohlar davlatining yagona poytaxti boʻlib qoldi va 11 — <nowiki>XII</nowiki> asrlarda bu yerda madaniyat va sanʼat ravnaq topdi. Oʻsha davrda shahar mustahkam qalʼa devorlari bilan oʻrab olindi. Baʼzi shahar darvozalarining nomlari tarixiy qoʻlyozma asarlarda koʻrsatib oʻtilgan, boʻlar: Xajjaj, Kobilon. [[Gurganj|Gurganch]] (Urganch)da „[[Maʼmun akademiyasi]]“ga asos solgan (qarang [[Xorazm Maʼmun akademiyasi]]). Oʻrta Osiyo, Sharq mamlakatlarining bir qancha alloma, shoir va yozuvchilarini oʻz atrofiga toʻplagan. Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos Urganchda bir qancha yirik binolar qurdirgan. [[Mahmud Gʻaznaviy]]ning [[Xorazm]]ga qilgan yurishi (1017) natijasida bu yerdagi olimlarning koʻpchiligi [[Gʻazna]]ga majburan olib ketilgan, shahar inqirozga yuz tutgan.<ref name="ReferenceA">[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

1221-yilda [[Chingizxon]] qoʻshinlari shaharni 6 oy qamal qilib ololmagach, [[Amudaryo]]<nowiki/>ni toʻsib turgan toʻgʻonni buzib, shaharni suvga bostirdi. Moʻgʻullar barcha hunarmandlarni ajratib olib Moʻgʻulistonga haydab olib ketdilar, qolgan aholini qirib tashladilar va bu insoniyat tarixidagi eng qonli qirgʻinlardan biri hisoblanadi. Oʻsha davr fors tarixchisi [[Juvayniy (tarixchi)|Juvayniy]] yozishicha, 1221-yilda Gurganjning milliondan ziyod nufusi boʻlgan va 50 ming moʻgʻul askariga har biriga yigirma toʻrttadan Gurganjlikni qatl etish vazifasi yuklanganin, yaʼni 1,2 million Gurganjlikni moʻgʻullar qilichdan oʻtkazgan.
[[Fayl:Turabek Khanum, from the south.JPG|thumb|upright|Toʻrabekxonim maqbarasi, 14 asr]]
<nowiki>XIV</nowiki> asrning boshlarida Oltin Oʻrda taʼsirida boʻlgan shaharda binokorlik ishlari jonlandi. 1333-yilda Gurganjga kelgan mashhur arab sayyohi [[Ibn Battuta]] buning guvohi boʻlgan.

1373-yilda [[Amir Temur|Temur]] Xorazmga hujum qiladi va uning hukmdori Soʻfiylar sulolasidan boʻlgan Yusuf Soʻfi [[Amir Temur|Temur]]<nowiki/>ga taslim boʻladi. 1379-yilda Yusuf Soʻfi Urganchni talon-toroj qilgan Temurga qarshi isyon koʻtardi va Yusuf Soʻfi oʻldirildi. 1388-yilda Urganchdagi soʻfiylar sulolasi yana Temurga qarshi isyon koʻtardi; bu gal Temur Urganchni yer bilan yakson qildi va aholisini qatliom qildi, shaharning sugʻorish tizimini vayron qildi, shahar turgan yerga arpa ekib, faqat bitta masjid qoldi. Bu Amudaryo oqimining keskin oʻzgarishi bilan birga Koʻhna-Urganchning tanazzulga yuz tutishining boshlanishi boʻldi. XVI asrda [[Xiva]] [[Xorazm]] poytaxti sifatida almashtirilib, oxir-oqibat tashlab ketilgan.

<nowiki>XV—XVI</nowiki> asrlarda shaharning madaniy va iqtisodiy rivojlanishida bir oz turgʻunlik roʻy beradi. 1646-yilda Xiva xoni [[Abulgʻoziy Bahodirxon]] (1643–1664) hozirgi [[Urganch]] shahriga asos soldi. Shundan keyin qad. shaharning nomi Koʻhna Urganch boʻlib qoldi. Xiva xoni [[Muhammad Aminxon]] (1846-55) Koʻhna Urganchda boʻlib Xorazm poytaxtini oʻsha yerga koʻchirishga qaror qildi. Lekin, uning 1855-yilda [[Saraxs]]<nowiki/>da turkmanlar bilan boʻlgan jangdagi fojiali oʻlimi bu ishga barham berdi.

Keyinchalik bu hududda <nowiki>XIX</nowiki> asrning boshlaridan boshlab turkmanlar yashagan, ammo ular, asosan, eski shahardan tashqarida yashagan va eski shaharda qabriston sifatida foydalangan. Ammo, hozir shaharning eski qismini qabristonga aylantirish toʻxtatildi.

1924-yilda Koʻhna Urganch [[Turkmaniston]] tarkibiga kiritildi. Shaharning qadimiy qismi 1985-yilda Davlat tarixiy-madaniy muzey-qoʻriqxonasi deb eʼlon qilindi. Koʻhna Urganchdagi bir necha meʼmoriy yodgorliklar [[UNESCO]] tashkilotining roʻyxatiga olindi. Shaharda oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi. Shaharning turistik infrastrukturasini vujudga keltirish, arxeologik qazishmalar, tarixiy yodgorliklarni konservatsiya qilish va taʼmirlash ishlarini faollashtirish maqsadida 1997-yilda [[Turkmaniston]] hukumati nufuzli xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda „Koʻhna Urganchning madaniy sferasini rivojlantirish“ loyihasini amalga oshirishga kirishdi.

Koʻhna Urganchda 12– <nowiki>XIV</nowiki> asrlar meʼmoriy yodgorliklaridan [[El Arslon]], Takash, [[Toʻrabekxonim]], [[Najmiddin Kubro]] maqbaralari, Qutlugʻ Temur (jome masjidi) minorasi hamda karvonsaroy qoldiqlari, <nowiki>XVI</nowiki> asr yodgorliklaridan Sulton Ali maqbarasi, <nowiki>XX</nowiki> asr boshidagi yodgorliklaridan Toshmasjid madrasasi va boshqa saqlangan. Koʻhna Urganchning eng qadimiy qismi hisoblangan Qirqmulla tepaligida 1989–92 yillarda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida u miloddan avvalgi <nowiki>V—IV</nowiki> asrlarda vujudga kelganligi aniqlandi.

Tarixda Koʻhna Urganch (Gurganj) oʻsha yerda yashab, ijod etgan va faoliyat koʻrsatgan mashhur kishilar ([[Kubro]], [[Jaloliddin Manguberdi]], [[Maʼmun akademiyasi]]<nowiki/>ning buyuk allomalari [[Abu Rayhon Beruniy|Beruniy]], [[Abu Ali ibn Sino|Ibn Sino]], Abu Saxl Masihiy, Abul Hayr Hammor va boshqalar) bilan dunyoga tanilgan.<ref name="ReferenceA"/>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyot ==
* Gulyamov Ya. G., Istoriya orosheniya Xorezma, 1957;
* Tolstov S. P., Raboti Xorezmskoy ekspeditsii 1949–1953 gg. TXAEE, t.2 M., 1958;
* Bartold V. V., Sochineniya, t. Z. M., 1965;
* Buniyatov Z. M., Gosudarstvo Xorezmshaxov-anushteginidov, M., 1986;
* Yusupov X., Tri fakta iz istorii Kyoneurgencha, Izvestiya AN Turkmenistana, Seriya gumanitarnix vauk № 2, 1992;
* Yusupov X., Serdse drevnego Xorezma, Ashxabad, 1993;
* Nurjonov K., Koʻhna va Yangi Urganch, Urganch, 1993;
* Xalimov N., Pamyatniki Urgencha, Ashxabad, 1991;
* Mamedov M. A., Muradov R. G., Srednevekovie pismennie istochniki o Drevnem Urgenche, Ashxabad, 2000.

{{Turkmaniston shaharlari}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Xorazm]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Oltin Oʻrda shaharlari]]
[[Turkum:Koʻhna Urganch| ]]
[[Turkum:Toshoʻgʻuz viloyati shaharlari]]