Ziyosfera

Kredit riski

Kredit riski — qarz oluvchi kreditni qaytarmasligi yoki kredit majburiyatlarini bajarmasligi ehtimolligi[1]. Kreditorlar uchun bu risk foiz va asosiy qarz toʻlovlarining kechikishi yoki umuman olinmasligini anglatadi, bu esa pul oqimlarining buzilishiga va undirish xarajatlarining oshishiga olib keladi. Yoʻqotishlar toʻliq yoki qisman boʻlishi mumkin. Samarali bozor gipotezasi sharoitida kredit riski yuqori boʻlsa, qarz olish xarajatlari ham yuqori boʻladi. Shu sababli, qarz olish xarajatlari koʻrsatkichlari bozor ishtirokchilari baholari asosida kredit riski darajasini aniqlash uchun ishlatiladi.

Yoʻqotishlar turli holatlarda yuzaga kelishi mumkin[2], masalan:

  • Isteʼmolchi ipoteka krediti, kredit karta, kredit liniyasi yoki boshqa kredit boʻyicha toʻlovni amalga oshirmasligi mumkin.
  • Korxona yoki isteʼmolchi savdo krediti boʻyicha hisob-fakturani oʻz vaqtida toʻlamasligi mumkin.
  • Korxona xodimlarga tegishli ish haqini oʻz vaqtida toʻlamasligi mumkin.
  • Korxona yoki hukumat tomonidan chiqarilgan obligatsiya boʻyicha kupon yoki asosiy qarz toʻlovi oʻz vaqtida amalga oshirilmasligi mumkin.
  • Toʻlovga qodir boʻlmagan sugʻurta kompaniyasi sug‘urta majburiyatlarini bajarmasligi mumkin.
  • Toʻlovga qodir emas bank omonatchiga mablagʻlarini qaytarmasligi mumkin.
  • Hukumat toʻlovga qodir boʻlmagan isteʼmolchi yoki korxonaga bankrotlik taqdim etishi mumkin.

Kreditorning kredit riskini kamaytirish uchun u potensial qarz oluvchi boʻyicha kredit tekshiruvi oʻtkazishi, qarz oluvchidan ipoteka sugʻurtasi kabi sugʻurtani talab qilishi yoki qarz oluvchining aktivlari ustidan garov talab qilishi yoki uchinchi shaxsdan kafolat olishi mumkin. Kreditor shuningdek riskni sugʻurtalashi yoki qarzni boshqa kompaniyaga sotishi ham mumkin. Odatda, risk qanchalik yuqori boʻlsa, qarz oluvchi toʻlashi kerak boʻlgan foiz stavkasi ham shunchalik yuqori boʻladi. Kredit riski asosan qarz oluvchilarning toʻlovni amalga oshira olmasligi yoki amalga oshirishni istamasligi natijasida yuzaga keladi.

Turlari

Kredit riski quyidagi turlarga boʻlinadi[3]:

  • Kreditni qaytarmaslik xavfi — qarzdor oʻz kredit majburiyatlarini toʻliq bajara olmasligi yoki 90 kundan ortiq muddatga kechiktirishi natijasida yuzaga keladigan yoʻqotishlar riski. Bu risk kreditga bogʻliq barcha operatsiyalarga, jumladan kreditlar, qimmatli qog‘ozlar va derivativlarga taʼsir qilishi mumkin.
  • Konsentratsiya riski — bitta yoki oʻzaro bogʻliq ekspozitsiyalar guruhi katta yoʻqotishlar keltirib chiqarib, bankning asosiy faoliyatiga tahdid solishi mumkin boʻlgan risk. U bitta qarzdorga yoki maʼlum bir tarmoqqa haddan tashqari bogʻliqlik shaklida yuzaga kelishi mumkin.
  • Mamlakat riski — davlat tomonidan xorijiy valyuta toʻlovlarini cheklash davlatning oʻz majburiyatlarini bajarmasligi (suveren risk) natijasida yuzaga keladigan yoʻqotishlar riski. Bu risk odatda mamlakatning makroiqtisodiy holati va siyosiy barqarorligi bilan bogʻliq.

Baholash

Kredit riskini tahlil qilish va boshqarish uchun katta resurslar hamda murakkab dasturlardan foydalaniladi[4]. Baʼzi kompaniyalarda mijozlarning moliyaviy holatini baholash va shunga muvofiq kredit berish (yoki bermaslik) bilan shugʻullanuvchi maxsus kredit riski boʻlimlari mavjud. Ular riskdan qochish, uni kamaytirish yoki boshqa tomonga oʻtkazish boʻyicha tavsiyalar beruvchi ichki dasturlardan foydalanadi. Shuningdek, ular uchinchi tomon tomonidan taqdim etiladigan axborotlardan ham foydalanadi. Milliy darajada tan olingan statistik reyting tashkilotlari bunday maʼlumotlarni odatda haq evaziga taqdim etadi.

Katta kompaniyalar uchun, ayniqsa likvid bozorda erkin muomalada boʻladigan korporativ obligatsiyalar mavjud boʻlsa, obligatsiyalar boʻyicha daromadlilik bozor ishtirokchilarining kredit riskiga bergan bahosini aks ettiradi hamda kredit narxini belgilash yoki garov talablarini ishga tushirish uchun mezon sifatida qoʻllanilishi mumkin.

Aksariyat kreditorlar oʻzlarining modellaridan (yaʼni kredit reyting kartalaridan) foydalanib, mavjud va potensial mijozlarni risk darajasiga koʻra tasniflaydi va shunga mos strategiyalarni qoʻllaydi[5]. Masalan, garovsiz shaxsiy kreditlar yoki ipoteka kreditlari uchun yuqori riskga ega mijozlardan yuqoriroq narx (foiz stavkasi) undiriladi va aksincha[6][7]. Kredit kartalari va bank qarzlari kabi aylanma mahsulotlarda esa risk kredit limitlarini belgilash orqali nazorat qilinadi. Baʼzi kredit mahsulotlari garovni ham talab qiladi, bu odatda kreditni qaytarishni taʼminlash uchun qoʻyiladigan aktiv hisoblanadi[8].

Kredit modellar banklar yoki kredit tashkilotlari tomonidan mijozlarga kredit ajratishda qoʻllaniladigan tizimning muhim qismi hisoblanadi[9]. Korporativ va tijorat qarz oluvchilar uchun bu modellar odatda sifat va miqdoriy boʻlimlardan iborat boʻladi. Ular riskning turli jihatlarini, jumladan operatsion tajriba, boshqaruv malakasi, aktivlar sifati, moliyaviy leveraj va likvidlik koʻrsatkichlarini oʻz ichiga oladi. Ushbu maʼlumotlar kredit mutaxassislari va kredit qoʻmitalari tomonidan toʻliq koʻrib chiqilgach, kreditor shartnoma shartlari asosida mablagʻ ajratadi[10][11].

Manbalar

  1. ↑ "Principles for the Management of Credit Risk – final document". Basel Committee on Banking Supervision (BIS). September 2000. http://www.bis.org/publ/bcbs75.htm. Qaraldi: 13 December 2013. "Credit risk is most simply defined as the potential that a bank borrower or counterparty will fail to meet its obligations in accordance with agreed terms." Kredit riski]]
  2. ↑ Risk Glossary: Credit Risk
  3. ↑ Credit Risk Classification (Wayback Machine saytida 2013-09-27 sanasida arxivlangan)
  4. ↑ BIS Paper:Sound credit risk assessment and valuation for loans
  5. ↑ „Huang and Scott: Credit Risk Scorecard Design, Validation and User Acceptance“. 2012-yil 2-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 22-sentyabr.
  6. ↑ Investopedia: Risk-based mortgage pricing
  7. ↑ „Edelman: Risk-based pricing for personal loans“. 2012-yil 2-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 22-sentyabr.
  8. ↑ Berger, Allen N., and Gregory F. Udell. „Collateral, loan quality and bank risk.“Journal of Monetary Economics 25.1 (1990): 21–42.
  9. ↑ Jarrow, R. A.; Lando, D.; Turnbull, S. M. (1997). "A Markov Model for the Term Structure of Credit Risk Spreads". Review of Financial Studies 10 (2): 481–523. doi:10.1093/rfs/10.2.481. ISSN 0893-9454. https://archive.org/details/sim_review-of-financial-studies_summer-1997_10_2/page/480. 
  10. ↑ Altman, Edward I., and Anthony Saunders. „Credit risk measurement: Developments over the last 20 years.“ Journal of Banking & Finance 21.11 (1997): 1721–1742.
  11. ↑ Mester, Loretta J. „Whatʼs the point of credit scoring?.“ Business review 3 (1997): 3–16.

Adabiyotlar

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kredit_riski" dan olindi