Leni Riefenstahl
Leni Rifenshtal (olmoncha: Helene Bertha Amalie „Leni“ Riefenstahl ; 1902-yil 22-avgust, Berlin — 2003-yil 8-sentyabr, Pöcking) — nemis kinorejissyori, fotograf va aktrisa. Koʻpgina tanqidchilar uni yangilikka intiluvchi kinoijodkor va nozik did egasi deb baholagan[1], shu bilan birga u natsistlar davridagi targʻibot (propaganda) asarlari uchun tanqid ham qilingan.
| Leni Riefenstahl | |
|---|---|
 | |
| Tavalludi |
22-avgust 1902-yil |
| Vafoti |
8-sentyabr 2003-yil (101 yoshda) Pyoking, Germaniya |
| Fuqaroligi | Germaniya |
| Faoliyat yillari | 1925 — 2002 |
| Turmush oʻrtogʻi |
Piter Yakob (turm. 1944; ajr. 1946) Xorst Ketner (2003-yilda) |
1930-yillarda Rifenshtal natsistlar targʻibot filmlari — „Iroda gʻalabasi“ (1935) va „Olimpiya“ (1938)ni suratga olgan, bu filmlar unga jahon miqyosida shuhrat keltirgan va ular targʻibot kinosining eng samarali hamda texnik jihatdan eng yangi namunalari sifatida eʼtirof etiladi. Biroq „Iroda gʻalabasi“dagi ishtiroki Ikkinchi jahon urushidan keyin uning faoliyati va obroʻsiga jiddiy zarar yetkazgan. Urushdan soʻng hibsga olingan Rifenshtal natsistlarga hamrohlik qilgan shaxs deb topilgan, ammo urush jinoyatlarida ayblanmagan[2]. Keyingi hayotida u fotograf sifatida ishlagan, Sudanning nuba xalqi va suv osti dunyosi haqidagi fotoalbomlarini nashr ettirgan.
Hayoti
Rifenshtal 1902-yil 22-avgustda Berlinda tugʻilgan[3]. Otasi Alfred Teodor Paul Rifenshtal isitish va shamollatish tizimlari bilan shugʻullanuvchi muvaffaqiyatli kompaniya egasi boʻlib, qizi ham tadbirkorlik yoʻlidan borishini istagan. Onasi Berta Ida (qizlik familiyasi Sherlax) esa qizining istiqbolini sahnada koʻrgan va bunga umid bogʻlagan edi. Rifenshtalning ukasi Xaynts 39 yoshida Sharqiy frontda halok boʻlgan[4].
U bolaligidan rasm chizish, sheʼr yozish, suzish va gimnastika bilan shugʻullangan, onasining yordamida Berlindagi Grimm-Rayter raqs maktabida oʻqigan. Yosh raqqosa sifatida Yevropa boʻylab gastrollarda boʻlgan, biroq oyoq jarohatlari sababli uning raqs karerasini davom ettirishi soʻroq ostida qoldi. 1924-yilda „Taqdir togʻi“ filmi afishasini koʻrib, kinoga qiziqib qolgan va keyinchalik shu filmning rejissyori, „togʻ filmlari“ janrining kashshofi Arnold Fanck bilan tanishgan[4].
1932-yilda Adolf Hitlerning chiqishini eshitgan Rifenshtal uning notiqlik mahoratidan qattiq taʼsirlangan, keyinchalik ular oʻrtasida doʻstona munosabat shakllangan. 1944-yil 21-martda Piter Yakobga turmushga chiqqan va 1946-yilda ajrashgan. 1945–1948-yillarda u ittifoqchilar nazoratidagi turli lagerlarda saqlangan, denatsifikatsiya jarayonida toʻrt marta sud qilingan va oxir-oqibat natsistlarga hamdard boʻlgan „hamroh“ (nemischa Mitläufer) deb topilgan. Rasmiy ravishda natsistlar partiyasi aʼzosi boʻlmagan, ammo targʻibot filmlari tufayli doimo shu partiya bilan bogʻlab kelingan, oʻzini natsizm jinoyatlarida ayblagan kishilarga qarshi ellikdan ortiq tuhmat ishini yutgan[5]. Umri davomida Holokost haqida bilganini rad etib, „Biz qayerdan bilardik?“ degan bahona orqali oʻzini oqlashga uringani uchun keskin tanqidga uchragan[6].
1960-yillardan boshlab Xorst Kettner uning yordamchi operatori va umr yoʻldoshiga aylandi. Rifenshtal 2000-yilda Sudanda yuz bergan vertolyot halokatidan omon qolgan edi. U 2003-yil 22-avgustda 101 yoshni qarshiladi va shundan bir necha hafta oʻtgach — 8-sentyabr kuni saraton kasalligi oqibatida Pöckingdagi uyida vafot etdi. Rejissyorning jasadi krematsiya qilinib, kuli Myunxendagi Valdfridxof qabristoniga dafn etildi[2].
Ijodi
Rifenshtalning kino yoʻli 1920-yillarda Arnold Fanck filmlaridagi rollari bilan boshlangan, 1925–1929-yillarda u beshta muvaffaqiyatli filmda suratga tushgan. 1932-yilda oʻzi rejissyorlik qilgan „Moviy nur“ filmini suratga olgan va shu bilan Veymar davrida film suratga olgan kamdan-kam nemis ayollaridan biriga aylangan. Film Venetsiya kinofestivalida kumush medal olgan. Hitler bu filmni yoqtirgan va muallif bilan uchrashuv tashkil etgan[4].
1933-yilda u natsistlar partiyasi buyurtmasi bilan Nyurnbergdagi qurultoy haqida bir soatlik „Imon gʻalabasi“ hujjatli filmini suratga olgan[7]. Undan soʻng 1934-yilgi qurultoy haqidagi „Iroda gʻalabasi“ filmini yaratgan, film koʻpincha targʻibot kinosining eng yirik namunasi sifatida tilga olinadi. Keyinchalik Rifenshtal bu filmlarning targʻibot maqsadida ishlatilganini bilmaganini, bundan jirkanganini aytgan.
Uning eng mashhur asari — 1936-yilgi Berlin Olimpiya oʻyinlari haqidagi ikki qismli „Olimpiya“ (1938) hujjatli filmi. Unda sportchilar harakatini kuzatish uchun relsga oʻrnatilgan kameradan, sekinlashtirilgan tasvirdan, suv ostidagi va havodan olingan kadrlardan, juda baland va juda past rakurslardan foydalanilgan, bu usullar keyinchalik sport suratkashligiga katta taʼsir koʻrsatgan. Film 1938-yil 31-avgustda Venetsiya kinofestivalida Mussolini kubogi va „eng yaxshi xorijiy film“ mukofotini olgan[8].
Nemis kompozitori Eugen d'Albert operasi asosidagi „Pasttekislik“ filmini Rifenshtal 1940–1944-yillarda suratga olgan, premyerasi esa 1954-yil 11-fevralda Shtutgartda boʻlib oʻtgan, bu uning oxirgi badiiy filmi boʻldi. Suratga olish jarayonida konslagerlarda saqlanayotgan loʻlilar (roma va sinti xalqlari) ommaviy sahnalarda ishtirok etishga majburlangan edi. Keyinchalik ularning aksariyati Osventsim (Aushvits) oʻlim lageriga joʻnatilgan[9].
Urushdan keyin Rifenshtal film suratga olishga qayta-qayta urinib koʻrgan, ammo oʻtmishi tufayli qarshilik va jamoatchilik noroziligiga duch kelgan. 1960–1970-yillarda u Afrikaga, xususan Sudandagi nuba xalqi hayotiga qiziqib qolgan va ular haqida „Nubalar“ (1973) hamda „Kau nubalari“ (1976) fotoalbomlarini nashr ettirgan. Amerikalik yozuvchi Susan Sontag ushbu kitoblarni Rifenştalning „fashizm gʻoyalariga“ sodiqligining yaqqol isboti deb tanqid qilgan.[10]. Keyingi yillarda u suv osti suratlari bilan shugʻullangan, „Marjon bogʻlari“ (1978) va „Suv ostidagi moʻjizalar“ (1990) kitoblarini chiqargan. 2002-yil 22-avgustda, 100 yoshga toʻlgan kunida, 25 yildan ortiq vaqt ichidagi birinchi filmi — suv osti hayotiga bagʻishlangan „Suv ostidagi taassurotlar“ hujjatli filmini namoyish etgan. 1987-yilda oʻz xotiralarini nashr ettirgan.
Rifenshtal merosi haqidagi baholar hamon ikkiga boʻlinadi. Kino tarixchisi Mark Kuzins „Kino hikoyasi“ asarida uni Orson Welles va Alfred Hitchcockdan keyingi oʻrinda oʻz davrining texnik jihatdan eng iqtidorli gʻarb kinorejissyori deb atagan[11]. Boshqa tadqiqotchilar esa uning filmlari millionlab nemislarning Hitlerga ergashishini maqbul qilib koʻrsatganini taʼkidlaydi. 2024-yilda rejissyor Andres Veiel tomonidan suratga olingan „Rifenshtal“ hujjatli filmi Venetsiya kinofestivalida namoyish etilgan[8].
Filmografiyasi
Rejissyor sifatida
| Yil | Film nomi | Asl nomi | Izoh |
|---|---|---|---|
| 1932 | „Moviy nur“ | Das blaue Licht | Badiiy film; Venetsiyada kumush medal |
| 1933 | „Imon gʻalabasi“ | Der Sieg des Glaubens | Natsistlar partiyasi uchun targʻibot hujjatli filmi |
| 1935 | „Iroda gʻalabasi“ | Triumph des Willens | Targʻibot hujjatli filmi |
| 1935 | „Erkinlik kuni: bizning Vermaxt“ | Tag der Freiheit: Unsere Wehrmacht | Qisqa metrajli targʻibot hujjatli filmi |
| 1938 | „Olimpiya, 1-qism: Xalqlar bayrami“ | Olympia — Fest der Völker | 1936-yilgi Olimpiya oʻyinlari haqidagi hujjatli film |
| 1938 | „Olimpiya, 2-qism: Goʻzallik bayrami“ | Olympia — Fest der Schönheit | 1936-yilgi Olimpiya oʻyinlari haqidagi hujjatli film |
| 1954 | „Pasttekislik“ | Tiefland | Badiiy film; suratga olish 1940–1944-yillarda |
| 2002 | „Suv ostidagi taassurotlar“ | Impressionen unter Wasser | Hujjatli film; Rifenshtalning oxirgi filmi |
Aktrisa sifatida
| Yil | Film nomi | Asl nomi | Roli |
|---|---|---|---|
| 1925 | „Kuch va goʻzallik sari yoʻllar“ | Wege zu Kraft und Schönheit | Raqqosa |
| 1926 | "Muqaddas togʻ " | Der heilige Berg | Diotima |
| 1927 | „Katta sakrash“ | Der große Sprung | Gita |
| 1928 | „Gabsburglar sulolasining taqdiri“ | Das Schicksal derer von Habsburg | Mariya Vetsera |
| 1929 | „Piz-Palyudagi oq jahannam“ | Die weiße Hölle vom Piz Palü | Mariya Mayoni |
| 1930 | „Monblan ustidagi boʻronlar“ | Stürme über dem Mont Blanc | Xella Armstrong |
| 1931 | „Oq mastlik“ | Der weiße Rausch | Leni |
| 1932 | „Moviy nur“ | Das blaue Licht | Yunta |
| 1933 | „SOS. Aysberg“ | S. O. S. Eisberg | Xella, arktika ekspeditsiyasi rahbari Karl Lorensning rafiqasi |
| 1954 | „Pasttekislik“ | Tiefland | Marta, ispaniyalik raqqosa (oxirgi kino roli) |
Manbalar
- ↑ „Leni Riefenstahl“ (de). Filmmuseum Potsdam.
- ↑ 2,0 2,1 „Obituary: Leni Riefenstahl“. The Guardian (2003-yil 10-sentyabr).
- ↑ „Leni Riefenstahl“. Holocaust Encyclopedia. United States Holocaust Memorial Museum.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 „Leni Riefenstahl – Biography“. University of Washington (2021-yil 19-iyun). Qaraldi: 2024-yil 9-noyabr.
- ↑ „Leni Riefenstahl“. Holocaust Research Project.
- ↑ Bach, Steven (2002). "The Puzzle of Leni Riefenstahl". The Wilson Quarterly 26 (4): 43–46.
- ↑ Hinton, David. The Films of Leni Riefenstahl. Metuchen, New Jersey: Scarecrow Press, 1978 — 27–29-bet. ISBN 978-0-8108-1141-6.
- ↑ 8,0 8,1 Brooks, Xan. „Riefenstahl review – deep-dive study takes down the Nazis' favourite director“. The Guardian (2024-yil 29-avgust).
- ↑ Tegel, Susan (2003). "Leni Riefenstahl's 'Gypsy Question'". Historical Journal of Film, Radio and Television 23 (1): 3–10. doi:10.1080/0143968022000055230.
- ↑ Sontag, Susan. Fascinating Fascism. The New York Review of Books (1975-yil 6-fevral).
- ↑ Cousins, Mark. The Story of Film.
Havolalar
- Leni Rifenshtal — rasmiy veb-sayt