Logogramma
Ёзма тилда логограмма, логограф ёки лексиграф сўз ёки морфемани ифодаловчи ёзма белгидир. Хитойча белгилар (мандарин тилида ҳанзи, япон тилида канжи, корейс тилида ҳанжа ва ветнамда Ҳáн тự деб талаффуз қилинади) кўплаб иэроглиф ва миххат белгилар каби одатда логограммалардир. Логограммалардан ёзувда фойдаланиш логография, логограммага асосланган ёзув тизими эса логография ёки логографик тизим деб аталади. Маълум бўлган барча логографиялар одатда ребус принсипига асосланган фонетик компонентга эга[1].
Алифбо ва бўғинлар логографиялардан фарқ қилади, чунки улар товушларни бевосита ифодалаш учун индивидуал ёзма белгилардан фойдаланадилар. Бундай белгилар тилшуносликда фонограмма деб аталади. Логограммалардан фарқли ўлароқ, фонограммалар ўзига хос маънога эга эмас. Ёзув тилини шундай ёзиш фонемик ёзув ёки орфографик ёзув деб аталади.
Логографик тизимлар
Логографик тизимлар энг қадимги ёзув тизимларини ўз ичига олади; Яқин Шарқ, Африка, Хитой ва Марказий Американинг биринчи тарихий сивилизацияларида логографик ёзувнинг қандайдир шаклларидан фойдаланган[2][3].
Соф логографик скрипт бошқа кўплаб тиллар учун амалий бўлмайди ва ҳеч ким учун маълум эмас[4]. Табиий тиллар учун ишлатиладиган барча логографик скриптлар нисбатан чекланган логограмма тўпламини кенгайтириш учун ребус принсипига таянади: белгиларнинг кичик тўплами уларнинг фонетик қийматлари учун ишлатилади, масалан ундош ёки бўғин учун. Логосиллабария атамаси фонетик соҳа бўғин бўлса, бу ёзувларнинг қисман фонетик хусусиятини таъкидлаш учун ишлатилади. Қадимги Миср иэроглифларида ҳам, хитой тилида ҳам детерминативларнинг қўшимча ривожланиши мавжуд бўлиб, улар мумкин бўлган маънони торайтириш учун логограммалар билан бирлаштирилади. Хитой тилида улар фонетик жиҳатдан ишлатиладиган логографик элементлар билан бирлаштирилган; бундай „радикал ва фонетик“ белгилар скриптнинг асосий қисмини ташкил қилади. Иккала тил ҳам ребуснинг фаол қўлланилишини хорижий ва диалектик сўзларнинг имлосига туширди.
Логографик ёзиш тизимларига қуйидагилар киради:
- Логоконсонантал скриптлар
- Бу графемалар унлиларни эътиборсиз қолдириб, улар ифодалаган сўзларнинг ундошларига кўра фонетик жиҳатдан кенгайтирилиши мумкин бўлган скриптлардир. Масалан, мисрлик <ҳиэро>Г38</ҳиэро> сȝ 'ўрдак' ва сȝ 'ўғил' сўзларини ёзиш учун ишлатилган, бироқ бу сўзлар ундошларидан ташқари бир хил талаффуз қилинмаган. Логоконсонант скриптларининг асосий мисоллари:
- Иэроглифлар, иэратик ва демотик: Қадимги Миср
- Логосиллабик скриптлар
- Бу графемалар морфемаларни, кўпинча кўп бўғинли морфемаларни ифодаловчи, лекин фонетик жиҳатдан кенгайтирилганда бир бўғинни ифодаловчи скриптлардир. Уларга қуйидагилар киради:
- Анадолу иэроглифлари: Луви
- миххат ёзуви: шумер, аккад, бошқа семит тиллари, элам, хет, лувий, ҳуррий ва урарту тиллари
- Майя глифлари: чорти, юкатек ва бошқа классик майя тиллари
- Хан белгилар: хитой, корейс, япон, ветнам, чжуан
- Хан белгиларининг ҳосилалари:
- Чữ нôм: ветнам
- Геба ёзуви билан ёзилган Донгба скрипти: Нахи тили (Донгбанинг ўзи пиктографик)
- Журчен скрипти: Журчен
- Китан катта ёзуви: Хитан
- Савндип: чжуанг тиллари
- Суи скрипти: Суи тили
- Тангут ёзуви: Тангут тили
- Йи (классик): турли йи тиллари
- Крит иэроглифлари: миноан тили
Ушбу тизимларнинг ҳеч бири соф логографик эмас. Буни хитой тили билан тасвирлаш мумкин. Ҳамма хитойча белгилар морфемаларни ифодаламайди: айрим морфемалар бир нечта белгилардан тузилган. Мисол учун, хитойча ўргимчак сўзи, 蜘蛛 зҳīзҳū, 知朱 ва зҳīзҳū (сўзма-сўз „киннабарни билиш“) „буг“ 虫 детерминативини бирлаштириш билан ҳосил қилинган. Архаик хитой тилида бунинг аксини топиш мумкин: бир нечта морфемани ифодаловчи битта белги. Бунга мисол қилиб, хитойча ҳжwангс („ўзини шоҳ деб эълон қилиш“ маъносини билдиради), қирол маъносини билдирувчи 王 морфемасининг бирикмаси (тасодифан ҳам ёзилса) ва /с/ деб талаффуз қилинган қўшимча(қўшимчаси замонавий тушувчи оҳангда сақланиб қолган)ни келтириш мумкин. Замонавий мандарин тилида биморфемик бўғинлар ҳар доим иккита белги билан ёзилади, масалан, 花儿 ҳуāр 'гул [кичрайтирувчи]'.
Сосонийлар даврининг кўп қисмида ўрта форс тилини ёзишда фойдаланилган (арамей абжаддан ишланган) паҳлавий ёзувларида ишлаб чиқилган логограммаларнинг ўзига хос тизими; логограммалар оромий тилида сўзни талаффуз қилувчи ҳарфлардан иборат бўлиб, лекин форсча талаффуз қилинган (масалан, м-л-к бирикмаси) „шоҳ“ деб талаффуз қилинади). Бу логограммалар ҳозwāришн деб аталади (ҳетерограмма шакли) араблар Форсни босиб олгандан ва араб алифбоси вариантини қабул қилгандан кейин бутунлай йўқ қилинди.
Логограммалар замонавий стенографияда умумий сўзларни ифодалаш учун ишлатилади.
Манбалар
- ↑ „Тҳе аддитион а семантиc маркер то дистингуиш амонг Чинесе чараcтерс“. www.cжвланг.cом. Қаралди: 2022-йил 10-апрел.
- ↑ „Wритинг - Ҳисторй оф wритинг сйстемс | Британниcа“. www.британниcа.cом. Қаралди: 2022-йил 10-апрел.
- ↑ Cунеиформ wас кинда а логограпҳй.
- ↑ Cоэ, Мичаэл. Реадинг тҳе Мая Глйпҳс, 2001 — 18-бет. ИСБН 978-0500285534.