Marjinal xarajat

Marjinal harajat — Iqtisodiyotda ishlab chiqarish hajmi oshirilganda umumiy harajatlarning oʻzgarishini, yaʼni qoʻshimcha mahsulot birligini ishlab chiqarish bilan bogʻliq xarajat^[1]. Baʼzi hollarda u ishlab chiqarishning bitta qoʻshimcha birligiga toʻgʻri keladigan xarajat sifatida talqin qilinadi, boshqa hollarda esa ishlab chiqarish hajmi juda kichik miqdorga oshirilganda umumiy xarajatning oʻzgarish tezligini anglatadi. Marjinal xarajat birlikka nisbatan pul birligida oʻlchanadi va u umumiy xarajat egri chizigʻining ogʻish darajasini (yaʼni, ishlab chiqarish oshishi bilan umumiy xarajat qanchalik tez ortishini) koʻrsatadi. Marjinal xarajat o‘rtacha xarajatdan farq qiladi, chunki oʻrtacha xarajat umumiy xarajatlarning ishlab chiqarilgan mahsulotlar soniga boʻlinishi orqali aniqlanadi.

Har bir ishlab chiqarish darajasi va vaqt oraligʻida marjinal xarajat ishlab chiqarish hajmiga bogʻliq ravishda oʻzgaradigan barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi, ishlab chiqarish hajmiga bogʻliq boʻlmagan xarajatlar esa doimiy xarajatlar hisoblanadi. Masalan, avtomobil ishlab chiqarishda qoʻshimcha bitta avtomobil ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan mehnat va ehtiyot qismlar xarajatlari marjinal xarajat tarkibiga kiradi, biroq zavod binosiga ketgan doimiy xarajatlar bunga kirmaydi, chunki ular ishlab chiqarish hajmiga bogʻliq emas. Marjinal xarajat qisqa muddatli yoki uzoq muddatli boʻlishi mumkin; uzoq muddatda barcha omillar, jumladan ishlab chiqarish hajmi ham oʻzgaruvchan hisoblanadi.

Agar xarajat funksiyasi 𝐶 uzluksiz va differensiallanuvchi boʻlsa, marjinal xarajat (MC) ishlab chiqarish hajmi 𝑄 ga nisbatan xarajat funksiyasining birinchi hosilasiga teng boʻladi^[2]:

MC(Q) = \frac{\ dC}{\ dQ}.

Agar xarajat funksiyasi differentsiallashtirilmasa marjinal xarajat quyidagicha ifodalanishi mumkin:

MC = \frac{\Delta C}{\Delta Q},

Bu yerda: $\Delta$ bir birlikning bosqichma bosqich oʻzgarishini bildiradi.

Qisqa muddatli marjinal xarajat

Qisqa muddatli marjinal xarajat — qisqa muddatda (yaʼni ayrim omillar doimiy boʻlib qoladigan sharoitda) qoʻshimcha mahsulot birligini ishlab chiqarish natijasida umumiy xarajatning oʻzgarishini anglatadi. Bu davrda ayrim xarajatlar (masalan, bino va uskunalar) ishlab chiqarish hajmiga bogʻliq boʻlmaydi va doimiy xarajatlar sifatida qaraladi.

Qisqa muddatli marjinal xarajat odatda U-shaklli egri chiziq koʻrinishida tasvirlanadi: gorizontal oʻqda ishlab chiqarish hajmi, vertikal oʻqda esa birlik mahsulotga toʻgʻri keladigan xarajat aks etadi.

Qisqa muddatda korxonada ayrim xarajatlar oʻzgarmas boʻlib qoladi (masalan, binolar va uskunalar), boshqa xarajatlar esa ishlab chiqarish hajmiga bogʻliq ravishda oʻzgaradi (masalan, mehnat va xomashyo). Shu sababli marjinal xarajat aynan oʻzgaruvchan xarajatlar taʼsirida shakllanadi. Dastlab, ishlab chiqarish hajmi past boʻlganda marjinal xarajat kamayishi mumkin, chunki resurslardan samaraliroq foydalanish imkoniyati mavjud boʻladi. Biroq maʼlum bir nuqtadan boshlab, oʻzgaruvchan omillarning ortishi doimiy resurslarga bosimni kuchaytiradi va natijada marjinal xarajat oshib boradi.

Uzoq muddatda esa korxona barcha omillarni, jumladan ishlab chiqarish hajmini ham oʻzgartira oladi. Qisqa muddat aynan shu omillarni oʻzgartirish imkoniyati cheklangan davr sifatida tavsiflanadi.

Uzoq muddatli marjinal xarajat

Uzoq muddat — bu barcha ishlab chiqarish omillari oʻzgaruvchan boʻladigan davr boʻlib, unda bino hajmi, uskunalar va boshqa resurslar ishlab chiqarish hajmiga mos ravishda optimal tarzda tanlanadi. Shu sababli uzoq muddatda hech qanday omil doimiy hisoblanmaydi.

Natijada, qisqa muddatda ishlab chiqarish quvvatlari cheklanganligi sababli marjinal xarajat oshishi mumkin boʻlsa-da, uzoq muddatda marjinal xarajat barqaror boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, ishlab chiqarish hajmi ortishi bilan texnologiya yoki boshqaruv samaradorligiga qarab masshtab samarasi yuzaga keladi. Agar ishlab chiqarish hajmi ortishi bilan samaradorlik oshsa, marjinal xarajat kamayadi (masshtabdan ijobiy samaradorlik). Aksincha, samaradorlik pasaysa, marjinal xarajat ortadi (masshtabdan salbiy samaradorlik).

Baʼzi hollarda esa har ikkala holat kuzatiladi: dastlab ishlab chiqarish hajmi ortishi bilan marjinal xarajat kamayadi, keyinchalik esa oshib boradi^[3].

Manbalar

↑ O'Sullivan, Arthur; Sheffrin, Steven M.. Economics: Principles in Action. Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall, 2003 — 111-bet. ISBN 0-13-063085-3.
↑ Simon, Carl; Blume, Lawrence. Mathematics for Economists. W. W. Norton & Company, 1994. ISBN 0393957330.
↑ The classic reference is Jakob Viner, „Cost Curves and Supply Curve“, Zeitschrift fur Nationalokonomie, 3:23–46 (1932).

Havolalar

Bio, Full „Marginal Cost Of Production Definition“. Investopedia (2021-yil 19-may). Qaraldi: 2021-yil 28-may.
Nwokoye, Ebele Stella; Ilechukwu, Nneamaka „CHAPTER FIVE THEORY OF COSTS“. ResearchGate (2018-yil 6-avgust). Qaraldi: 2021-yil 28-may.
„Theory and Applications of Microeconomics – Table of Contents“. 2012 Book Archive (2012-yil 29-dekabr). Qaraldi: 2021-yil 28-may.

[1] O'Sullivan, Arthur; Sheffrin, Steven M.. Economics: Principles in Action. Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall, 2003 — 111-bet. ISBN 0-13-063085-3.

[2] Simon, Carl; Blume, Lawrence. Mathematics for Economists. W. W. Norton & Company, 1994. ISBN 0393957330.

[3] The classic reference is Jakob Viner, „Cost Curves and Supply Curve“, Zeitschrift fur Nationalokonomie, 3:23–46 (1932).

[1]

[2]

[3]