Mir Said Bahrom maqbarasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Bino bilgiqutisi
| nomi                = Mir Said Bahrom maqbarasi
| asl_nomi            = 
| asl_nomi_til        = 
| logo                = 
| logo_size           = 
| logo_alt            = 
| logo_caption        = 
| tasvir              = [[Fayl:Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum (5).jpg|300px]]
| eni                 = 
| tasvir_alt          = <!-- yoki |alt= -->
| izoh                = Mir Said Bahrom maqbarasi va unga tutash ayvon
| map_type            = 
| map_alt             = 
| map_dot_mark        = 
| map_dot_label       = 
| relief              = 
| map_caption         = 
| map_size            = 300
| coordinates         = {{coord|40.14289635628008|N|65.36116229270581|E|type:landmark_region:UZ-NV|display=inline,title}}
| eski_nomlari        =
| muqobil_nomlari     =
| etmologiya          =
| maqom               = Tarixiy obida
| boshlangan          =<nowiki>X—XI</nowiki> asrlar (tm. 1020-yil)
| tugagan             =
| buzilgan_sana       =
| turi                = maqbara
| tasnif              =
| joylashuvi          =
| manzil              = Mir Said Bahrom koʻchasi
| shahar              =  [[Karmana]]
| mamlakat            = [[Oʻzbekiston]]
| narx                =
| ren_cost            =
| mijoz               =
| egasi               = Davlat mulki. Navoiy viloyati madaniyat boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida
| filial              =
| balandligi          =
| tip                 =
| antenna_shpil       =
| tom                 =
| eng_yuqori_qavati   =
| rasadxona           =
| diameter            =
| aylana_uzunligi     =
| vazni               =
| boshqa_oʻlchamlar   =
| material            = pishgan gʻisht
| qavatlar_soni       =
| binoning_ichki_maydoni =
| liftlar_soni        =
| yerlar              =
| meʼmor              =
| architecture_firm   =
| quruvchi            =
| muhandis            =
| boshqa_dizaynerlar  =
| main_contractor     =
| mukofotlar          =
| vebsayt             = <!-- {{URL|namuna.com}} -->
| modul               =
| manbalar            =
| havolalar           =
<mapframe zoom=15 latitude =40.14289635628008 longitude =65.36116229270581 align=center width=300 height=300 text="Mir Said Bahrom maqbarasi xaritada">{
    "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {
        "marker-color": "#000000",
        "marker-size": "medium",
        "marker-symbol": "cemetery"
      },
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          65.36116229270581,
          40.14289635628008
        ]
      }
    }
  ]
}</mapframe>
| Commons = Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum
}}
'''Mir Said Bahrom maqbarasi''' — [[Oʻzbekiston]]ning [[Navoiy viloyati]] [[Karmana|Karmana shaharchasidagi]] meʼmoriy yodgorlik. U <nowiki>X—XI</nowiki> asrlarga oid boʻlib (ayrim manbalarda 1020-yil qurilgan deyiladi<ref name="caс">{{veb manbasi |title=Город Навои – край древней истории |url=https://centralasia.club/uzbekistan/ferganskaya-dolina/gorod-navoi-kray-istorii?ysclid=l5hgudrwa8414893531 |publisher=Странствия по Центральной Азии |accessdate=12-iyul 2022-yil}}</ref>), Karmana shaharchasida saqlanib qolgan eng qadimiy arxitektura yodgorligi sanaladi. Ushbu inshoot Oʻzbekistondagi eng kichik maqbara hisoblanadi<ref name="tri01">{{veb manbasi |title=Mirsaid Baxrom majmuasi |url=https://telegra.ph/MIRSAID-BAXROM-MAJMUASI-11-03 |website=Telegra.ph |publisher=Turizmni rivojlantirish instituti |accessdate=2-oktabr 2022-yil |date=11/03/2020}}</ref>.

Maqbara savdogar, davlat va din arbobi, oʻz davrida Karmana shahrining hokimi boʻlgan [[Mir Said Bahrom]] qabri ustida tiklangan. U hozir Karmana shaharchasining Mir Said Bahrom koʻchasida, sobiq yahudiylar mahallasining (xalq tilida „juguton mahalla“) shimolida joylashgan.

Mir Said Bahrom maqbarasi 1942-yilda arxeolog, sharqshunos [[Antonina Pisarchik]] tomonidan aniqlangan. Shundan keyin maqbara bir necha marta taʼmirlangan. [[1976-yil]] toʻliq restavratsiya qilingan<ref name="caс" />. Davlat muhofazasiga olingan. Oʻzbekiston rasmiylari tomonidan 2008-yil 18-yanvarda maqbarani [[UNESCO]] madaniy meʼroslar roʻyxatiga kiritish uchun ariza taqdim etilgan<ref name="un">{{veb manbasi |title=Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5309/ |website=UNESCO |accessdate=10-iyul 2022-yil}}</ref>.

Maqbaraning ichida, markaziy qismda marmar qabr toshi va atrofida oʻrindiqlar mavjud<ref name="caс" />.
== Arxitekturasi ==
[[1947-yil]] yozida maqbaraning ichki qismidagi alebastr aralash suvoq qirib tashlangach olimlar maqbara arxitekturasini obdon oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar. Oʻrganishlarga koʻra maqbara deyarli kvadrat (murabba) tarhli, ichki oʻlchamlari 4,47x4,40 m. Devorlari 21x21x2,5 sm li mayda pishgan gʻishtdan ganchli qorishma (ganchxok) yordamida terilgan{{sfn|Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана|1950|p=52}}.

Maqbara [[Somoniylar davlati|Somoniylar davri]] meʼmorligiga xos uslubda pishiq [[gʻisht]]dan bezakli qilib qurilgan. [[Peshtoq]]i 3 qismdan iborat, [[hoshiya]]li. [[Sharafa]]si va ikki yon tomoni mayda gʻishtlardan terilgan. [[Ravoq]] hoshiyasida [[kufiy]] yozuvida [[Qurʼon]]dan oyatlar bitilgan. [[Tobadon]]iga [[yoy]] shaklidagi oʻyma panjara, [[ustungusha|ustungoʻsha]]siga gʻishtlar juft-juft qilib „qoʻsh“ uslubida ishlangan. Yon va orqa devorlari bezaksiz. Ichki gumbaz osti [[bagʻal]]i 8 qirrali ravoqqa (5 gʻishtin ustun) tayangan. Peshtoqi pishiq gʻishtdan (26,5×26,5×5 sm) qayta terilgan. Maqbara bir necha bor taʼmir etilib (1960—70-yillar), dastlabki [[koʻrinish]]ini yoʻqotgan. Maqbara meʼmoriy qismlarining oʻzaro aniq [[nisbat]]i, [[naqsh]]larining ixchamligi bilan ajralib turadi<ref>[[OʻzME]]. Toshkent, 2000-yil</ref>.

Mir Said Bahrom maqbarasi kirish qismining (janubiy devori) ikki yon tarafida 21x21x2,5 sm li pishgan gʻishtdan sakkiz qirrali ustunlar qad koʻtargan. Bu gʻishtlarning shaxmat tartibida terilish uslubi ustunlarga qabariq koʻrinish beradi hamda ustunlardagi yorugʻ va soyalarni boʻrttirib koʻrsatadi. Bunday koʻrinishdagi ustunlar Somoniylar maqbarasi arxitekturasiga xosdir.
Xuddi shu koʻrinishdagi shakllar kirish arkasining atrofida ham mavjud. Faqat, bunda shakl ustundagidan ancha kichik va ingichkaroq boʻlib, eni 10,5 sm ni tashkil etadi. Bu shakllar yarimtalik pishgan gʻishtdan bajarilgan.
Bu shaxmatsimon ornamentlar orasida keng, relyefli, chiziqlar bilan birlashgan oʻzaro tutashuvchi meandrlar va kvadratlar shaklidagi kamar mavjud{{sfn|Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана|1950|p=53}}.

Keng hoshiyasimon kirish arkasining balandligi 2,13 m. Hoshiya ichida gʻishtlarni boʻrtib chiqarish vositasida kufiy uslubda yozuvlar yozilgan. Yozuv toʻliq saqlanmagan, saqlanib qolgan qismida „Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan…“ va „Al-Jalol“ degan yozuvlar mavjud. Peshtoqning ikki cheti va karnizi mayda gʻishtlar vositasida jimjimador qilib bezatilgan. Maqbaraning kirish qismidan tashqari boshqa devorlarida bezaklar uchramaydi{{sfn|Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана|1950|p=54}}<ref>{{veb manbasi |last1=Raxmonov |first1=Amir |title=Mir Said Bahrom maqbarasining tarixiga nazar |url=https://navoitourism.uz/uz-ln/blog/8 |website=Navoitourism |publisher=Navoiy viloyati Turizm va madaniy meros bosh boshqarmasi |accessdate=10-iyul 2022-yil |date=03/24/2022 |arxivsana=2022-09-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220925050147/https://navoitourism.uz/uz-ln/blog/8 }}</ref>.
== Tavsifi ==
[[File:Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum 05.jpg|thumb|Mir Said Bahrom qabri]]
Mir Said Bahrom maqbarasining peshtoq qismi bezatilish jihatidan [[Somoniylar maqbarasi|Somoniylar]] va [[Arab ota maqbarasi|Arab ota]] maqbaralariga oʻxshab ketadi. Bino oʻrtasida [[Mir Said Bahrom]]ning qabri bor. Undan tashqari qabr yonida arabcha soʻzlar oʻyib yozilgan ikkita qabr toshi ham saqlanib qolgan. 1969-yil qishda qor, yomgʻir koʻp yogʻishi natijasida bino qisman choʻkkan, devorlari va gumbazida yoriqlar paydo boʻlgan<ref name="tri01" />.

== Arxeologik oʻrganishlar ==
[[Tasvir:Mir Said Bahrom maqbarasi rekonstruksiya.png|thumb|left|Mir Said Bahrom maqbarasi asosiy kirish qismining rekonstruksiyasi]]
[[Tasvir:Mir Said Bahrom maqbarasi tarhi.png|thumb|Mir Said Bahrom maqbarasi tarhi]]
<nowiki>XX</nowiki> asrning birinchi yarmida, sovet arxeologlari Karmanada ekspeditsiyalar uyushtirib tarixiy inshootlarni oʻrgana boshlagan paytda, Mir Said Bahrom maqbarasining fasadi tanib boʻlmas darajada suvoqlangan, bir tomoni masjidga tutashuvchi ayvonlar bilan qoplangan, tashqaridan faqat shimoliy va gʻarbiy devorlari koʻrinadigan holda boʻlgan. Shu sababli koʻplab tadqiqotchilar maqbarani zamonaviy bino deb oʻylagan va hech qanday eʼtibor qaratmagan{{sfn|Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана|1950|p=52}}.
[[1934-yil]] Mir Said Bahrom maqbarasida Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasi aʼzolari oʻrganish ishlarini olib borishgan lekin yanglishib uni keyingi davr inshootlari sirasiga kiritishgan. Ekspeditsiya aʼzosi [[Vasiliy Shishkin]] oʻz kundaligida binoning boʻrtib turgan naqshlari sxematik chizmasini chizgan{{sfn|Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана|1950|p=57}}.
[[1942-yil]] Karmananing arxitektura yodgorliklarini oʻrganishga maxsus kirishgan arxeolog [[Antonina Pisarchik]] ushbu maqbaraga eʼtibor qaratadi va maqbaraning qisqa tavsifi, ikkita tarh rejasi va bir nechta tasvirlar bilan kitob chop etadi.
[[1947-yil]]da maqbara arxitektorlar va arxeologlar tomonidan obdon oʻrganiladi, tashqi va ichki qismidagi ortiqcha suvoqlar qirib tashlanadi{{sfn|Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана|1950|p=52}}.

== Taʼmirlash ishlari va yoʻqotishlar ==
Mir Said Bahrom maqbarasi bir necha bor taʼmirlanishi oqibatida dastlabki koʻrinishi yoʻqolgan. Maqbaraning gʻarbiy tomonida tabiiy tepalik boʻlgan. Tepalik atrofi mozor boʻlib, Mir Said Bahrom qabristoni deb atalgan (hozir bu joyda „Baxt“ nomli toʻyxona mavjud). Maqbaraning sharqiy tomonida esa Mir Said Bahrom masjidi boʻlgan (hozir istirohat bogʻining bir qismi, tekis yer). Tepalik, mozor va masjid shoʻrolar davrida buzib, tekislab yuborilgan. Maqbaradan tashqarida toʻrt dona katta (boʻyi 1 m va taglik oʻlchami 50x50 sm) va bitta kichik (boʻyi 50 sm, taglik oʻlchami 25x25 sm) toshdan yasalgan bezakli poyustunlar mavjud, bu poyustunlar Mir Said Bahrom masjidi ayvoniga qoʻyilgan ustunlarga tegishli boʻlgani taxmin qilinadi{{sfn|Karmana — qadimiy diyor|2007|p=94}}.
Maqbara 1976-yil kapital restavratsiya qilingan<ref name="caс" />, unga yondosh binolar va qabriston buzib yuborilgan.
1985—1990-yillarda Mir Said Bahrom maqbarasining janubi va sharq tomonida (buzilgan masjidning oʻrni) „Yoshlik“ bolalar istirohat bogʻi qurildi. Bogʻning yonida 140 oʻrinli yozgi kinoteatr, bolalar musiqa maktabi, bolalar sport maktabi, oʻquvchilar saroyi qurib foydalanishga topshirildi{{sfn|Karmana — qadimiy diyor|2007|p=95}}.
== Galereya ==
{{Galereya
| title        = 
| align        =
| footer       =
| style        =
| state        =
| height       =60
| width        =80
| captionstyle =none
| File:Mir Said Bahrom maqbarasi 01.jpg
 | 
 | alt1=
| File:Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum (2).jpg
 | 
 | alt2=
| Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum (3).jpg
 | 
 | alt3=
| Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum (4).jpg
 | 
 | alt4=
| Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum (6).jpg
 | 
 | alt5=
| Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum (7).jpg
 | 
 | alt6=
 
 | File:Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum (8).jpg
 | 
 | alt7=
  
 | Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum 07.jpg
 | 
 | alt8=
 
 | Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum 09.jpg
 | 
 | alt9=
 
 | Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum 15.jpg
 | 
 | alt10=
  
 | Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum 18.jpg
 | 
 | alt11=
   
 | Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum 20.jpg
 | 
 | alt12=
    
 | Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum 24.jpg
 | 
 | alt13=
}}

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}
== Adabiyotlar ==
{{refbegin|2}}
* {{Kitob manbasi|author=|title=Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана|date=1950|publisher=Издательство Академии архитектуры СССР|location=|pages=102|ref=Материалы по истории и теории архитектуры Узбекистана}}
* {{Kitob manbasi|author=Hotamov A., Bekniyozov N. |title=Karmana — qadimiy diyor|date=2007|publisher=Oʻzbekiston|location=Toshkent|pages=152|ref=Karmana — qadimiy diyor}}
{{refend}}
== Havolalar ==
{{Ovozli Vikipediya|sana=2022-07-17|Mir Said Bahrom maqbarasi.ogg}}
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}
{{Tashqi havolalar}}

{{bu xushsifat maqola}}

[[Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari]]
[[Turkum:Navoiy viloyati]]
[[Turkum:Navoiy viloyati loyihasining XM darajali maqolalari]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga nomzodlar]]