Muhammadning ayollari sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Mo'minlarning onalari
 | asl ismi             = {{lang|ar|أمهات المؤمنين }}
 | portret              = File:Wives of Muhammad.png
 | turmush oʻrtogʻi     = {{aligned table|style=line-height:120%;|leftright=y|row1header=y|nowrap1=y|nowrap2=y
           |               |Turmush yillari
           |[[Xadicha bint Xuvaylid|Xadicha]]|595–619
           |[[Savda binti Zamʼa|Savda]]|619–632
           |[[Oysha|Oysha]]|623–632
           |[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]|625–632
           |[[Zaynab binti Xuzayma|Ummu al-Masakin]]|625–626
           |[[Ummu Salama]]|625–632
           |[[Rayhana bint Zayd|Rayhona]]|627–631 
           |[[Zaynab binti Jahsh|Zaynab]]|627–632
           |[[Juwayriya bint al-Harith|Juvayriya]]|628–632
           |[[Umm Habiba]]h|628–632          
           |[[Safiya binti Huyay|Safiya]]|629–632
           |[[Maymuna bint al-Horis|Maymuna]]|629–632  
|[[Mariya al-Qibtiya|Maria]]|628–632 }}
}}

Islom paygʻambari [[Muhammad|Muhammad]] s.a.v ga 13 nafar ayol turmushga chiqdi. Musulmonlar hurmat belgisi sifatida ularga murojaat qilishdan oldin yoki keyin, [[Ahzob surasi|Qur’on 33:6]] dan olingan atama ''Ummu al-Moʻminin'' ({{lang-ar|أم ٱلْمُؤْمِنِين‎}}‎) ni ishlatishdi. Bu ibora „Moʻminlarning onasi“ degan maʼnoni anglatadi.<ref name="Aleem">{{Kitob manbasi|title=Prophet Muhammad(s) and His Family|last=Aleem|first=Shamim|publisher=AuthorHouse|year=2007|isbn=978-1-4343-2357-6|page=85|chapter=12. Mothers of Believers}}</ref><ref>{{Qurʼon|33|6}}</ref>

Muhammad 25 yoshida birinchi xotini [[Xadicha bint Xuvaylid|Xadicha binti Xuvaylidga]] uylangan. Bu nikoh 25 yil davom etgan. Milodiy 619-yilda vafotidan keyin<ref name=":0"/> umrining qolgan yillarida jami 12 ta ayolga uylandi. Bu ayollardan ikkitasi: [[Xadicha bint Xuvaylid|Xadicha]] va [[Mariya al-Qibtiya|Mariya al-Qibtiyya]] farzand koʻrdilar.

Muhammad ning hayoti anʼanaviy ravishda ikki davrga boʻlinadi: hijratdan oldingi [[Makka]] (gʻarbiy [[Arabiston yarim oroli|Arabistondagi]] shahar) milodiy 570-yildan 622-yilgacha va [[Madina (shahar)|Madinada]] hijratdan keyingi 622-yildan 632-yilda vafotigacha boʻlgan davrlar. [[Hijrat]] deganda Muhammad va uning izdoshlari Makkada musulmonlar duch kelgan zulmlar tufayli Madinaga ommaviy hijrat qilishlari tushuniladi. Uning ikki nikohidan boshqa barcha nikohlari shu hijratdan keyin boʻlgan.

== Maqsadlar ==
{{Muhammad}}
Muhammad ilk bor 25 yoshida Xadichaga uylangan<ref name="tolan">{{Kitob manbasi|last=[[John Victor Tolan]]|title=Saracens: Islam in the Medieval European Imagination|url=https://archive.org/details/saracensislaminm0000tola|year=2002|publisher=[[Columbia University Press]]|page=[https://archive.org/details/saracensislaminm0000tola/page/28 29]}}</ref> va Xadichaning oʻlimiga qadar u bilan yana 25 yil bilan turmush qurdi.<ref>{{Veb manbasi|muallif=Francois-Cerrah|ism=Myriam|sarlavha=The truth about Muhammad and Aisha|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/17/muhammad-aisha-truth|ish=theguardian|sana=17 September 2012|kirish sanasi=17 September 2012|arxivurl=https://web.archive.org/web/20131210200347/http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/17/muhammad-aisha-truth|arxivsana=2013-12-10}}</ref> Shundan soʻng u bir necha sabablarga koʻra xotinlarini olgan deb aytiladi. Oisha onamizdan tashqari Muhammadfaqat beva, ajrashgan yoki asiralarga uylangan.<ref name="E. Phipps">{{Kitob manbasi|last=E. Phipps|first=William|title=Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings|year=1999|publisher=Continuum|isbn=978-0826412072|page=[https://archive.org/details/muhammadjesuscom0000phip_s4u1/page/142 142]|url=https://archive.org/details/muhammadjesuscom0000phip_s4u1}}</ref>

Vattning taʼkidlashicha, Muhammadning barcha nikohlari doʻstona munosabatlarni mustahkamlashga boʻlib, arablarning odatlariga asoslangan.<ref>Watt (1956), p. 287</ref> Espositoning taʼkidlashicha, Muhammadning baʼzi nikohlari bevalar uchun yaxshi hayotni taʼminlashga qaratilgan.<ref>Esposito (1998), pp. 16-18.</ref> Uning taʼkidlashicha, bokira nikohga urgʻu berilgan jamiyatda beva ayollar uchun qayta turmush qurish qiyin boʻlgan.<ref>John Esposito. ''[[Islam: The Straight Path]]''. Oxford University Press. pp. 17-18.</ref> FE Petersning aytishicha, Muhammadning nikohlari haqida umumiy xulosalar chiqarish qiyin: ularning koʻplari siyosiy, baʼzilari rahm-shafqatli va baʼzilari muhabbat tufayli boʻlgan.<ref>F. E. Peters (2003). p. 84</ref> Jon Viktor Tolanning yozishicha, Muhammadning nikohlari asosan siyosiy ittifoq tuzishga qaratilgan.<ref name="tolan"/>

Muhammadning nikohlarining maqsadlari quyidagicha tasvirlangan:<ref name="AAA">Anwar Al Awlaki, The Life of the Prophet Muhammad, the Makkan Period, CD 5</ref><ref name="E. Phipps"/>

# Hamrohlarining bevalariga yordam berish.
# U va uning hamrohlari oʻrtasida oilaviy rishtalarni oʻrnatish (Muhammad Abu Bakr va Umarning qizlariga, Usmon va Ali esa uning qizlariga uylangan. Shuning uchun u birinchi toʻrt xalifaning hammasi bilan oilaviy rishtalarga ega edi).
# Nikoh orqali turli aloqalarni birlashtirish orqali xabar tarqatish.
# Uning shaxsiy oilaviy hayotini yetkazish uchun ishonchlilik va manbalarni oshirish. Agar uning faqat bitta xotini boʻlsa, Muhammadning shaxsiy ibodatlari va oilaviy hayotini yetkazish uning zimmasiga juda katta mas’uliyat yuklagan boʻlardi va odamlar bu amaliyotlarning ishonchini yoʻq qilish uchun uni obroʻsizlantirishga harakat qilishardi. Biroq, koʻp xotinlar bilan, bilim uchun koʻproq manbalar bor edi, bu esa uni obroʻsizlantirishni qiyinlashtirdi. Shuning uchun uning nikohlari koʻproq ayollarga shaxsiy hayotini oʻrganish va oʻrgatish imkoniyatini berdi.
[[Arablar|Arab]] madaniyatida nikoh qabilaning katta ehtiyojlariga muvofiq holda tuzilgan va qabila ichida hamdaa boshqa qabilalar bilan ittifoq tuzish zarurligiga ham asoslangan. {{Quote|Muhammad s.a.v yoshligida faqat bitta ayolga uylandi. Garchi u shu jamiyatda yashagan bo'lsa-da, bu yerda ko'pxotinlilik umumiy qoida hisoblangan va ajralish juda oson edi  u o'zidan katta bo'lsa ham, faqat bitta ayolga uylangan. U yigirma besh yil davomida unga sodiq er bo'lib, o'limidan keyin boshqa ayolga uylanmadi. O'sha paytda u ellik yoshda edi. Keyin u har bir xotiniga ijtimoiy yoki siyosiy maqsadda uylandi; Shunday qilib, u taqvodor ayollarni hurmat qilmoqchi edi yoki ba'zi qabilalarning sadoqatini, ular orasida Islom tarqalishini xohladi. Bundan tashqari, u katta ta'minotlarga ega bo'lmagan holda, katta oilasining moliyaviy majburiyatlarini o'z zimmasiga oldi. U zot ularning barchasiga nisbatan adolatli edi va hech qachon ajratmasdi. U avvalgi payg'ambarlarning ko'p nikohiga hech kim e'tiroz bildirmagan amaliyotiga ergashdi. Odamlarning Muhammad s.a.v ning koʻplik nikohiga e’tiroz bildirishining sababi shundaki, biz u zotning hayotining mayda-chuyda tafsilotlarini bilamiz va undan oldingi paygʻambarlar hayotining tafsilotini juda kam bilamiz? - deyishardi.|[[Laura Veccia Vaglieri]] Italian Orientalist in her book An Interpretation  Of Islam}} — Laura Veccia Vaglieri, italyan sharqshunosi, Islom tarjimoni kitobidan
=== Terminologiyasi ===
"Moʻminlarning onasi" atamasi Muhammadning har bir xotinlariga vaqt oʻtishi bilan qoʻshilib kelgan. Shu bilan birga [[Ahzob surasi|Qur’on 33:6]] dagi „Paygʻambar moʻminlarga oʻzlaridan ham yaqinroqdir va uning ayollari ularning onalaridir“ degan oyat barcha ayollarga nisbatan qoʻllanadi.<ref name="Aleem"/>

== Oilaviy hayoti ==
Muhammad va uning oilasi Madinadagi masjidga tutash kichkina uyda yashardi. Ularning har birining kengligi olti-yetti oraliq edi (1.7 metr) va uzunligi oʻn oraliq (2.3 metr). Shiftning balandligi tik turgan oʻrtacha odamning balandligicha boʻlgan. Eshiklarga parda tutish uchun yopinchiq parda sifatida ishlatilgan.<ref>Numani, p. 259-60</ref> Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: „Rasululloh sollallohu alayhi vasallam barcha xotinlarini kecha-yu kunduz aylanib ziyorat qilardilar va ularning soni oʻn bir dona edi“. Anasdan: „Nabiy sallallohu alayhi vasallam bunga kuchlari bormidi?“ — deb soʻradim. Anas: „Biz Paygʻambarga oʻttiz erkak quvvati berilgan, deb aytardik“, dedilar. Said esa Qatoda roziyallohu anhudan rivoyat qilgan holda, Anas roziyallohu anhu unga faqat toʻqqiz (oʻn bir emas) xotinlari haqida gapirib berganligini aytdilar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://quranx.com/Hadith/Bukhari/USC-MSA/Volume-7/Book-62/Hadith-142|sarlavha=Hadith collection Sahih Bukhari / Volume 7 / Book 62 / Hadith 142|muallif=Muhammad al-Bukhari|muallifhavola=Muhammad al-Bukhari|ish=QuranX|kirish sanasi=17 February 2020}}</ref>

Muhammadning xotinlari ''moʻminlarning onalari'' sifatida alohida maqomga ega boʻlishsa-da, u ularga oʻzining paygʻambarlik maqomidan omma oldida foydalanishiga ruxsat bermadilar.<ref name="Mariya">Ramadan (2007), p. 168-9</ref>

== Nikohlari ==

=== Xadicha binti Xuvaylid ===
Taxminan 25 yoshida Muhammad 28 yoki 40 yoshli beva ayol, savdogarning qizi [[Xadicha bint Xuvaylid|Xadichaga]] uylandi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Ibn Ishaq|title=Mustadrak Al-Hakim|page=182}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Ibn Sa'd|title=Tabaqat al-Kubra|language=ar|quote=أخبرنا هشام بن محمد بن السائب عن أبيه عن أبي صالح عن ابن عباس قال:كانت خديجة يوم تزوجها رسول الله – صلى الله عليه وسلم – ابنة ثمان وعشرين سنة}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Abu ʻAbdullah Al-Hakim|title=al-Mustadrak|language=ar|quote=عن محمد بن إسحاق، أن أبا طالب وخديجة بنت خويلد هلكا في عام واحد، وذلك قبل مهاجر النبي صلى الله عليه وسلم إلى المدينة بثلاث سنين، ودفنت خديجة بالحجون، ونزل في قبرها رسول الله صلى الله عليه وسلم، وكان لها يوم تزوجها ثمان وعشرون سنة}}</ref> Muhammad uning karvonlarini boshqarardi, Xadicha esa Muhammadning mahoratidan qoyil qolib, Islom paygʻambariga taklif yuboradi. 595-yilda ikkisi turmush qurishdi va bu nikoh, uning birinchi nikohi ham baxtli, ham yagona boʻldi. Muhammad Xadicha 25 yil oʻtib vafot etguniga qadar koʻp jihatdan unga tayandi.<ref name="Esp2">Esposito (1998), p.18</ref><ref>Reeves (2003), p. 46</ref> Ularning Qosim va Abdulloh ismli oʻgʻillari (''Tohir'' va ''al-Toyyib laqabli'')<ref>{{Kitob manbasi|last=Paul Gwynne|title=Buddha, Jesus and Muhammad: A Comparative Study|url=https://archive.org/details/buddhajesusmuham0000gwyn|date=23 Dec 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118465493|quote=According to Sunni Islam, Khadija bore Muhammad four daughters (Zaynab, Ruqayya, Umm Kulthum and Fatima) and two sons ('Abdallah and Qasim).}}</ref> ikkisi ham yosh vafot etgan, toʻrt qizi — Zaynab, [[Ruqayya binti Muhammad|Ruqayya]], [[Ummu Kulsum bint Muhammad|Ummu Kulsum]] va [[Fotima]] bor edi. Baʼzi [[Shialik|shia]] ulamolari Xadichaning 3 qizining otasi Muhammad ekanligiga eʼtiroz bildirishadi, chunki ular birinchi uchtasini oldingi nikohdan boʻlgan qizlari va faqat [[Fotima|Fotimani]] Muhammad va Xadichaning qizi deb bilishadi. Xadicha ularning nikohi chogʻida qul [[Zayd ibn Hodisa|Zayd ibn Horisani]] sotib oldi, soʻngra Muhammadning iltimosiga binoan yigitni oʻz oʻgʻli qilib oldi.<ref name="Haykal">
[[Muhammad Husayn Haykal]]. ''[http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/MH_LM/default.htm The Life of Muhammad] {{Webarxiv}}'': „From Marriage to Prophethood.“ Translated by Ismaʼil Razi A. al-Faruqi
</ref> Muhammad alayhissalomning amakilari [[Abu Tolib]] va Xadicha 620-yilda vafot etdilar va Islom paygʻambari bu yilni ''Aam al-Huzn'' („Gʻam-gʻussa yili“) deb eʼlon qildi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Guillaume|title=The Life of Muhammad|publisher=Oxford|page=191}}</ref>

{{Islom}}

=== Madinaga hijrat ===

==== Savda binti Zam’a ====
Madinaga joʻnab ketishidan oldin Xavla binti Hakim musulmon boʻlganidan keyin koʻp mashaqqatlarni boshidan kechirgan. Soʻngra Savda binti Zam’aga uylanishni taklif qildi. Bundan oldin Savda oʻzining amakivachchasi As-Sakron ibn Amrga turmushga chiqqan va avvalgi nikohidan besh-olti nafar farzandi bor edi. Makkaliklar musulmonlarni quvgʻin qilgani uchun u turmush oʻrtogʻi bilan Habashistonga hijrat qilgandi. Uning eri Habashistonda vafot etdi va Savda ham Makkaga qaytishga majbur boʻldi. Musulmon urf-odatlarida Muhammad Savdaga yoki [[Oysha|Oishaga]] birinchi marta uylanganmi, kelishmovchiliklar mavjud, ammo Savda odatda uning ikkinchi xotini hisoblanadi va u Oisha uyga kelishidan oldin u bilan birga yashagan.<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2116|ish=Oxford Islamic Studies Online|sarlavha=Sawda bint Zama|kirish sanasi=20 April 2019|qaralgan sana=2022-08-12|arxivsana=2018-09-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180910003135/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2116}}</ref> Bir rivoyatda u Savdaga Xadicha vafotidan keyin, paygʻambarlikning oʻninchi yili, tahminan 55 yoshda [[Shavvol]] oyida uylangan deb aytiladi. Tahminan oʻsha davrda Oisha unga unashtirilgan boʻlgan.<ref name="Watt">Watt, „Aisha bint Abu Bakr“, ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' Online</ref>

Savda yoshi ulgʻaygan sari va shu bilan birga Muhammadning [[Ummu Salama]] bilan turmush qurganidan bir muncha vaqt oʻtgach,<ref>{{Kitob manbasi|publisher=Gorgias Press LLC|isbn=978-1-59333-398-0|last=Al-Shati|first=Bint|authorlink=Bint al-Shati|others=Matti Moosa (trans.), D. Nicholas Ranson|title=The wives of the Prophet|url=https://archive.org/details/wivesofprophet0000bint|date=December 2006|page=[https://archive.org/details/wivesofprophet0000bint/page/52 52]}}</ref> baʼzi manbalar Muhammad Savda bilan [[Taloq (shariat)|ajrashishni]] xohlaganligini keltiradi.<ref name="EI2-Sawda" /> Baʼzi rivoyatlarda Muhammad u bilan ajrashmoqchi emasligini taʼkidlaydi.<ref name="Wessels">{{Kitob manbasi|publisher=Brill Archive|isbn=978-90-04-03415-0|last=Wessels|first=Antonie|title=A modern Arabic biography of Muḥammad: a critical study of Muḥammad Ḥusayn Haykal's Ḥayāt Muḥammad|url=https://archive.org/details/modernarabicbiog0000wess|year=1972|pages=[https://archive.org/details/modernarabicbiog0000wess/page/105 105]–6}}</ref> [[Ibn Kasir]] Muhammadga Savda juda koʻp yosh xotinlar bilan raqobat qilish kerakligidan xafa boʻlishidan xavotirda ekanligini aytdi va uni taloq qilishni taklif qildi.<ref name="Kathir">{{Veb manbasi|url=http://www.angelfire.com/on/ummiby1/wives1.html#wives|muallif=Ibn Kathir|sarlavha=Wives of the Prophet Muhammad|kirish sanasi=20 April 2019}}</ref> Savda Muhammadning oʻzi juda yaxshi koʻrgan Oisha huzuriga navbat berishni taklif qildi<ref name="Kathir" />, u „qarigan va erkaklarga ahamiyat bermasdi; uning yagona orzusi qiyomat kuni uning xotini boʻlib tirilish“ edi.<ref name="EI2-Sawda">{{Cite encyclopedia|edition=2nd|publisher=Brill Academic Publishers|volume=9|pages=89–90|last=Vacca|first=V.|title=Sawda BT. Zamʿa B. Ḳayyis B. ʿAbd Shams|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]]|isbn=90-04-10422-4|year=1995}}</ref> Baʼzi musulmon tarixchilari bu voqeani Qur’on 4:128 dan iqtibos keltirgan holda vahiy sabab qilib koʻrsatsalar, [[Muhammad Rashid Rido|Rashid Rido]] kabi boshqalar bu voqeani „yomon qoʻllab-quvvatlangan“ yoki mursal deb eʼtiroz bildiradilar.<ref name="Wessels" />

==== Oisha binti Abu Bakr ====
Oisha Muhammadning yaqin doʻsti [[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakrning]] qizi edi. U dastlab musulmon Jubayr ibn Mutimga unashtirilgan edi, uning otasi [[Paganizm|butparast]] boʻlsa ham, musulmonlarga doʻstona munosabatda boʻlgan. Xavla binti Hakim Xadicha vafotidan keyin Muhammadga Oishaga turmushga chiqish taklifini berishni maslahat berdi. Oishaning ibn Mutʼim bilan nikohi toʻgʻrisidagi oldingi kelishuv umumiy rozilik bilan bekor qilingan.<ref name="Watt">Watt, „Aisha bint Abu Bakr“, ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' Online</ref>

Muhammad keyinchalik [[Roshidun|toʻrtta islom hukmdori]] yoki vorislari boʻlgan toʻrt doʻstining doʻstligini nikoh orqali yaqin munosabatlarga aylantirdi. [[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakr]] va [[Umar|Umarning]] qizlari Oisha va Hafsaga uylanib, qizlarini [[Usmon ibn Affon|Usmon]] va [[Ali|Aliga]] berdilar.<ref>{{Kitob manbasi|last=Mubarakpuri|first=Safiur Rahman|url=https://books.google.com/books?id=ho0xzgEACAAJ|title=When The Moon Split: A Biography of Prophet Muhammad|date=2021-02-03|publisher=Independently Published|isbn=979-8-7042-9780-2|language=en}}</ref><ref name=":0"/>

Aksariyat anʼanaviy manbalarda Oisha roziyallohu anho Muhammadga olti yoki yetti yoshda unashtirilgani, biroq u toʻqqiz yoki [[Ibn Hisham|Ibn Hishomning rivoyati]]<ref name="spellberg40">{{Harvard citation no brackets|Spellberg|1994|pp=39–40}}</ref> ga koʻra oʻn yoshga toʻlgunga qadar ota-onasining uyida boʻlgani keltirilgan.<ref name="armstrong157">{{Harvard citation no brackets|Armstrong|1992|p=157}}</ref> Oyshaning turmushga chiqqan yoshi munozaralarga sabab boʻlgan va baʼzi tarixchilar, islom olimlari va musulmon yozuvchilar uning hayotining ilgari qabul qilingan vaqt jadvaliga qarshi chiqishgan.<ref name="Kecia">{{Kitob manbasi|title=Sexual Ethics and Islam: Feminist Reflections on Qur'an, Hadith, and Jurisprudence|last=Ali|first=Kecia|year=2016|publisher=OneWorld|pages=173–186|isbn=978-1780743813}}</ref> Uning ikki xotini Oisha va Savdaga [[Al-Masjid an-Nabaviy]] [[Masjid|masjidiga]] tutash xonadonlar berilgandi.<ref name="Nomani1">Nomani (1970), p. 257-9</ref>

Oisha juda zakovatli va izlanuvchan ayol boʻlgan. Uning Muhammadning xabarini tarqatishdagi hissasi juda katta hsoblanib, u vafotidan keyin 44 yil davomida musulmon jamiyatiga xizmat qilgan.<ref>{{Kitob manbasi|publisher=AuthorHouse|isbn=9781434323576|last=Aleem|first=Shamim|title=Prophet Muhammad(s) and His Family: A Sociological Perspective|date=2007|page=130}}</ref> U, shuningdek, Muhammadning shaxsiy hayoti bilan bogʻliq masalalarda emas, balki [[Islomda Nikoh|nikoh]], jinsiy aloqa, islomiy meros, [[haj]] va islomiy odatlar va boshqa mavzularda 2210 hadisni<ref>Islamyat: a core text for students</ref> rivoyat qilib qoldirgan.<ref name="Asma">{{Kitob manbasi|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107031586|last=Sayeed|first=Asma|title=Women and the Transmission of Religious Knowledge in Islam|url=https://archive.org/details/womentransmissio0000saye|date=2013-08-06|pages=[https://archive.org/details/womentransmissio0000saye/page/26 26]–29}}</ref> U turli sohalarda, jumladan, sheʼriyat va tibbiyotda oʻzining aql-zakovati va bilimi bilan yuksak hurmatga sazovor boʻlgan, u az-Zuhriy va shogirdi [[Urva ibni Zubayr r.a’layh:|Urva ibn az-Zubayr]] tomonidan koʻp maqtovlarga sazovor boʻlgan.<ref name="Asma" />

=== Makka bilan urushda qolgan bevalar ===

==== Hafsa binti Umar va Zaynab binti Xuzayma ====
Musulmonlarning Makka bilan urushi paytida koʻplab erkaklar oʻldirilgan va natijada bevalar va yetimlar yolgʻiz qolib ketgan. [[Umar|Umar ibn al-Xattobning]] qizi [[Hafsa bint Umar|Hafsa binti Umar]] [[Badr jangi|Badr jangida]] eri Xunais ibn Huzayfa jangda oʻldirilganida beva qolgandi. Muhammad unga hijriy 625-yilda uylangan.<ref>Nomani (1970), p. 360</ref> [[Zaynab binti Xuzayma]] ham Badr jangida beva qolgan edi. U Ubayda ibn al-Horisning xotini edi.<ref>Watt(1956), p. 393</ref> U sodiq musulmon va Muttalib qabilasidan boʻlib, Muhammad buning uchun alohida mas’uliyat yuklagan.<ref>Watt(1956), p. 287</ref> Eri vafot etgach, Muhammad unga uylanishni maqsad qilib, hijriy 4-yilda uni oʻz nikohiga oldi, u mehribonligi va xayrixohligi tufayli Ummu al-Masakin (tahminan tarjimasi miskinlarning onasi) laqabini oldi.<ref>Lings (1983), p. 201</ref>

Oishaning yoshiga yaqinlashib qolgan ikki kenja xotinlarini Hafsa va Zaynabni xonadonga qabul qilishdi. Yoshi ancha katta boʻlgan Savda yosh ayollarga onalik mehrini koʻrsatdi. Oisha va Hafsa oʻrtasida mustahkam munosabatlar bor edi. Zaynab esa u turmushidan tahminan uch oy oʻtib kasallikdan vafot etdi.<ref>Lings (1983), p. 165</ref><ref name="Zaynab">Lings (1983), p. 206</ref><ref>Nomani (1970), p. 345</ref>

==== Hind binti Suhayl (Ummu Salama) ====
Zaynabning vafoti [[Uhud jangi|Uhud jangida]] olgan jarohatlari natijasida Muhammadning oʻgay ukasi Abu Salamaning vafoti bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi.<ref name="Zaynab">Lings (1983), p. 206</ref> Abu Salamaning bevasi [[Ummu Salama]] ham dindor musulmon boʻlib, uning yosh bolalari bor edi. Uning ersiz qolgani musulmonlarni qaygʻuga solgan va ''[[Idda|iddasidan]]'' keyin baʼzi musulmonlar unga turmush qurishlarini taklif qilganlar. Lekin u barchasini rad etdi. U koʻplab janglarda Muhammadga qarshi jang qilgan harbiy qoʻmondon [[Xolid Ibn Valid|Xolid Ibn Al Validning]] amakivachchasi edi. Uning turmushga chiqishi Xolidni [[Uhud jangi|Uhud jangiga]] qatʼiyatsiz munosabatda boʻlishga majbur qildi.<ref name=":0">{{Kitob manbasi|last=Mubārakfūrī|first=Ṣafī al-Raḥmān|url=https://books.google.com/books?id=r_80rJHIaOMC|title=The Sealed Nectar: Biography of the Noble Prophet|date=2002|publisher=Darussalam|isbn=978-9960-899-55-8|pages=|language=en}}</ref> Muhammad unga turmush qurishni taklif qilganida, u uchta sababga koʻra istamadi: u rashkdan azob chekayotganini daʼvo qildi va muvaffaqiyatsiz nikoh istiqbolini, keksaligini va qoʻllab-quvvatlashga muhtoj boʻlgan yosh oilasini koʻrsatdi. Ammo Muhammad uni rashkdan xalos etishini Xudoga iltijo qilishini, oʻzi ham qariganligini, uning oilasi oʻz oilasiga oʻxshab qolganligini aytadi.<ref name="Prophet">{{Kitob manbasi|last=Hamid|first=AbdulWahid|title=Companions of the Prophet Vol. 1|date=1998|publisher=MELS|location=London|isbn=0948196130|page=139}}</ref> U Muhammadga hijriy 4-yilning oxirlarida nikohlanadi.<ref>''Umm Salamah''. Courtesy of ISL Software. University of Southern California.</ref>

==== Rayhona binti Zayd ====
Rayhona binti Zayd Banu Nodir qabilasidan [[Yahudiylar|yahudiy]] ayol edi. 627-yilda Banu Qurayza qabilasi magʻlubiyatga uchradi, Rayhona esa qulga aylandi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Al-Baghdadi|first=Ibn Sa'd|authorlink=Ibn Sa'd al-Baghdadi|title=Tabaqat|pages=vol VIII, p. 92–3}}</ref> Ibn Saʼd Rayhona Islom dinini qabul qilganidan soʻng paygʻambarga nikohlanganini yozgan.<ref>{{Kitob manbasi|last=Ibn Sa'd|title=Tabaqat|pages=vol VIII, pg. 92–3}}</ref> At-Saʼlabiyning xabar berishicha, paygʻambar u uchun [[mahr]] toʻlagan va Ibn Hajar Muhammad Rayhonaga uylanganidan keyin uy berganiga ishora qiladi.<ref>Ibn Hajar. ''Isabaha''. Vol. IV, pg. 309.</ref>

=== Ichki kelishmovchiliklar ===
Muhammad Makkalik dushmanlariga qarshi soʻnggi jangidan soʻng, u diqqatini Banu Mustaliqning Madinaga bosqinini toʻxtatishga qaratdi. Bu toʻqnashuv paytida Madinaliklar Muhammadni fikrini oʻylamay, hayotlarining qaltis davrlarida, jumladan, uning [[Zaynab binti Jahsh|Zaynab binti Jahshga]] uylanishi<ref>Watt (1956), 330-1</ref> va Oysha yoʻqolgan boʻyinbogʻini qidirish uchun chodirini tark etgan voqeada unga hujum qilishga urindilar va Muhammadning bir hamrohi bilan qaytib keldi.<ref name="Spellberg2">[[Denise A. Spellberg]], Aisha bint Abī Bakr, Encyclopedia of the Qur’an</ref>

==== Zaynab binti Jahsh ====
[[Zaynab binti Jahsh]] Muhammadning amakivachchasi boʻlib, otasining opalaridan birining qizi boʻlgan.<ref name="Watt2">Watt (1974), p.156-159</ref>

Islomgacha boʻlgan davrda arablar homiylik qilingan bolalarni meros va muqaddaslik kabi huquqlar nuqtai nazaridan oʻzlarining farzandlari bilan bir xil deb hisoblashgan.<ref>{{Kitob manbasi|last=IslamKotob|url=https://books.google.com/books?id=uTJoiXp3pS4C|title=Tafsir Ibn Kathir all 10 volumes|publisher=IslamKotob|language=en}}</ref> Biroq, nikohdan keyin homiylik ostidagi bolalar meros huquqlarini yoʻqotdilar va bundan buyon ota-onalarning farzandlari sifatida tanildilar. Balogʻatga yetganidan soʻng, ular homiy oila bilan yashay olmadilar, ammo ular hali ham mablagʻga ega edilar. Bu ota-onalarning oʻz bolalarining homiylik ostidagi bolalarga boʻlgan dushmanligini kamaytirish va erkak homiylarning kattalar homiyligidagi ayollar bilan aralashib ketishining oldini olishdan iborat boʻlgan.<ref name=":0"/>

Madinada Muhammad beva qolgan Zaynabni asrandi oʻgʻli Zayd ibn Horisaga turmushga berdi. Kaesar E. Farahning taʼkidlashicha, Muhammad asrab olinganlarning qonuniyligi va teng huquqliligini oʻrnatishga qaror qilgan.<ref>Caesar E. Farah, ''Islam: Beliefs and Observances'', p.69</ref> Zaynab bu nikohni maʼqullamagan, akalari ham bu nikohni rad etishgan, chunki Ibn Saʼdning soʻzlariga koʻra, u zodagonlardan, Zayd esa sobiq qullardan boʻlgan.<ref name="Freyer88">Freyer Stowasser (1996), p. 88, Oxford University Press</ref><ref name="W158">Watt (1974), p. 158.</ref> Vattning aytishicha, Zaynab nega Zaydga turmushga chiqishni istamagani aniq emas, chunki Muhammad uni juda hurmat qilgan. Uning fikricha, Zaynab shuhratparast ayol boʻlib, Muhammadga turmushga chiqish umidida edi yoki u Muhammad siyosiy sabablarga koʻra rozi boʻlmagan kishiga turmushga chiqishi sabab boʻlgan boʻlishi mumkin.<ref name="Watt157158">Watt (1974), p. 157-158.</ref> [[Abul Aʼla Maududi|Maududiyning]] yozishicha, Qur’oni karimning Qur’on 33:36 oyati nozil boʻlgach,<ref>{{Kitob manbasi|last=Maududi|first=S. Abul A'la|authorlink=Abul Ala Maududi|title=The Meaning of the Qur'an|publisher=Islamic publications ltd.|year=1967|url=http://www.tafheem.net/main.html|page=108|accessdate=2008-01-09}}
</ref> Zaynab rozi boʻlib, Zaydga nikohlandi.

Vattning soʻzlariga koʻra, u 626-yil oxirigacha Muhammad bilan turmush qurish uchun harakat qilgani deyarli aniq. „Rasululloh eshik oldida“, deyishganda, Zaynab shoshib kiyingan edi. Ayol shoshib oʻrnidan sakrab turdi va Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayratiga tushdi<ref name="Freyer88">Freyer Stowasser (1996), p. 88, Oxford University Press</ref> va u zoʻrgʻa tushunib boʻlmaydigan gaplarni aytib, yuz oʻgirdi. Ammo, u ochiqdan-ochiq dedi: „Buyuk Alloh taolo pokdir! Qalblarni ogʻdiruvchi Alloh pokdir!“<ref>{{Kitob manbasi|last=Fishbein|first=Michael|authorlink=Michael Fishbein (translator)|title=The History Al-Tabari: The Victory of Islam|publisher=State University of New York Press|date=February 1997|isbn=978-0-7914-3150-4|pages=2–3}}</ref> Bu haqda Zaynab Zaydga aytdi va u ajrashishni taklif qildi, lekin Muhammad uni qoldirishini aytdi.<ref name="Watt">Watt, „Aisha bint Abu Bakr“, ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' Online</ref> Bu hikoya Zaynabning goʻzalligiga katta urgʻu berdi.<ref name="Rod">Rodinson, p. 207.</ref> Noʻmoniy bu voqeani mish-mish deb biladi.<ref name="Nomani">Nomani (1970). ''Sirat al-Nabi''.</ref> Vatt hikoyaning ushbu qismining toʻgʻriligiga shubha qiladi. Uning fikricha, bu rivoyatda haqiqat asosi boʻlsa ham, naql qilish jarayonida bu haddan tashqari oshirib yuborilgan boʻlar edi, chunki keyingi musulmonlar Islomda nikohsizlik va rohiblik yoʻqligini taʼkidlashni yaxshi koʻrishgan.<ref name="W158">Watt (1974), p. 158.</ref> Rodinson Vattning hikoya anʼanaviy matnlarda taʼkidlangani va bu hech qanday salbiy sharh yoki tanqidga sabab boʻlmasligini taʼkidlagani bilan rozi emas.<ref name="Rod" /> Bu qissani koʻpchilik musulmon ulamolari<ref>Ibn Al-’Arabi, Ahkam Al-Quran (3/1543)</ref><ref>Sirat-Un-Nabi, by Allama Shibli Nu’Mani</ref><ref>Dr. Yasir Qadhi https://www.youtube.com/watch?v=kbaorsGGFio</ref> rad etishgan, asosan unda hech qanday rivoyat zanjiri yoʻqligi va hech qanday sahih hadisdan toʻliq yoʻqligi sabab boʻlgan. Baʼzi mufassirlar<ref>For example Qadi Iyad ibn Musa al-Yahsubi</ref> Muhammad Zaynabni butun umri davomida taniganidan keyin bir kun uning goʻzalligidan birdan xabardor boʻlib qolishini bemaʼni deb bilishgan. Agar uning goʻzalligi Muhammadning unga uylanishiga sabab boʻlganida, uni Zaydga uylantirgandan koʻra, birinchi navbatda oʻzi unga uylangan boʻlardi, deb fikr yuritish mumkin.<ref>{{Veb manbasi|url=http://en.islamtoday.net/quesshow-14-943.htm|sarlavha=The Prophet's Marriage to Zaynab bint Jahsh|ish=Islam Today|kirish sanasi=2015-05-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150406062043/http://en.islamtoday.net/quesshow-14-943.htm|arxivsana=6 April 2015}}</ref>

Jamoatchilik fikridan havotirga tushgan Muhammad dastlab Zaynabga uylanishni istamadi. Bu nikohni ularning zamondoshlari qarindoshlar deb qarashardi, chunki u asrab olingan oʻgʻlining sobiq xotini edi va asrab olingan oʻgʻillar oʻz oʻgʻillari bilan bir xil hisoblanardi.<ref name="Watt">Watt, „Aisha bint Abu Bakr“, ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' Online</ref> Vattning soʻzlariga koʻra, bu „qarindoshlik tushunchasi bolaning otaligi aniq nomaʼlum boʻlgan oila institutlarining quyi, kommunalistik darajasiga tegishli eski amaliyotlar bilan bogʻliq edi va bu pastki daraja Islom tomonidan yoʻq qilinmoqda“.<ref name="Watt1">William Montgomery Watt (1974), p.233</ref> Ammo Qur’on bu nikoh unga Xudo tomonidan yuklangan farz ekanligini koʻrsatdi. Bu asrab olingan oʻgʻillarga haqiqiy oʻgʻil sifatida munosabatda boʻlish nomaqbul ekanligini va endi oʻtmish bilan toʻliq tanaffus boʻlishi kerakligini anglatadi.<ref name="Watt" /> Shu tariqa Muhammad jamoatchilik fikriga qarshi turish uchun yetarli darajada kuchli ekanligiga ishonib, bu fikrlarni rad etishga kirishdi.<ref>Watt(1956), p.330-1</ref> Zaynabning kutish muddati tugagach, Muhammad unga uylandi.<ref>''Watt,'' p. 156.</ref> Madinadagi nufuzli guruh „[[Munofiq|Munofiqlar]]“ deb atalgan, bu atama Islom anʼanalarida<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Hypocrite - Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e910|kirish sanasi=2021-03-15|ish=www.oxfordislamicstudies.com|qaralgan sana=2022-08-12|arxivsana=2017-02-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170217002812/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e910}}</ref> yashirincha unga qarshi ish olib borib, islomni qabul qilganlarni nazarda tutadi, haqiqatan ham nikohni qarindoshlar oʻrtasidagi nikoh deb tanqid qilgan.<ref name="Watt" /> Musulmonlar jamoatini boʻlishga urinib, Muhammadga uning xotini orqali hujum qilish strategiyasining bir qismi sifatida mish-mishlar tarqatdilar. Ibn Kasirning fikricha, tegishli Qurʼon oyatlari munofiqlarning eʼtirozlarini „ilohiy rad etish“ edi.<ref name="FS89">Freyer Stowasser (1996), p. 89</ref> Rodinsonning soʻzlariga koʻra, shubhali odamlar bu oyatlar ijtimoiy tabularga mutlaqo zid ekanligini va Muhammadni haddan tashqari yaxshi koʻrishlarini taʼkidladilar.<ref name="Rod">Rodinson, p. 207.</ref>

=== Yarashtirish ===

==== Juvayriya binti al-Horis ====
Banu Mustaliq bilan boʻlgan toʻqnashuvda asirga tushganlardan biri bu qabila boshligʻining qizi Juvayriya binti al-Horis edi. Uning eri Mustafo bin Safvon jangda halok boʻlgan edi. U dastlab Muhammadning hamrohi Sobit ibn Qays ibn ash-Shammasning oʻljalari orasiga tushdi. Qul boʻlgan Juvayriya Muhammadning huzurlariga borib, Mustaliq sohibining qizi sifatida uni ozod qilishni soʻradi, lekin u rad etdi. Bu orada otasi uni ozod qilish uchun Muhammadga toʻlov berishini soʻrab murojaat qildi, ammo Muhammad uni qoʻyib yuborishdan bosh tortdi. Keyin Muhammad unga turmushga chiqishni taklif qildi va u rozi boʻldi.<ref>Rodinson, p. 196.</ref> Mustaliq qabilalari nikoh orqali Islom paygʻambariga qarindosh ekanliklari maʼlum boʻlgach, musulmonlar ham oʻz asirlarini ozod qila boshladilar.<ref>Lings (1983), p. 241-2</ref><ref>Nomani, p. 365-6</ref>

==== Safiya binti Huyay ibn Axtab ====
Safiya binti Huyay zodagon ayol,<ref name="shati_saf1">Al-Shati', 1971, 171</ref> yahudiy qabilasining boshligʻi Banu Nodir Huyay ibn Axtabning qizi boʻlib<nowiki/>[[Xandaq jangi|, Xandaq jangida]] taslim boʻlganidan keyin qatl etilgan.<ref>Ibn Ishaq, ''Sirat Rasul Allah''. Translated by Guillaume, A. (1955). ''The Life of Muhammad'', p. 464. Oxford: Oxford University Press.</ref><ref>Ahmad ibn Jabir al-Baladhuri, ''Kitab Futuh al-Buldan''. Translated by Hitti, P. K. (1916). ''Origins of the Islamic State'' vol. 1 p. 41. New York: Columbia University.</ref> U birinchi boʻlib oʻzidan ajrashgan shoir Sallam ibn Mishkamga<ref name="shati_saf1" /><ref>V. Vacca, Safiyya bt. Huyayy b. Ak̲htab, Encyclopedia of Islam</ref>, ikkinchisi esa qoʻmondon Kenona ibn ar- Rabiyga turmushga chiqqan edi. 628-yilda Xaybar jangida<ref>Ibn Ishaq/Guillaume p. 510.</ref> Banu Nodir magʻlubiyatga uchradi, eri qatl qilinadi va u asirga olinadi. Muhammad uni asira olgan Dihyadan ozod qildi va turmush qurishni taklif qildi, Safiya buni qabul qildi.<ref name="Rodinson254">Rodinson (1971), p. 254.</ref> Martin Lingsning soʻzlariga koʻra, Muhammad Safiyaga magʻlub boʻlgan Banu Nodirga qaytish yoki musulmon boʻlib, unga uylanish ixtiyorini bergan va Safiya ikkinchi tanlovni tanlagan. Soʻng Muhammad bilan ketgan.<ref>Martin Lings, Muhammad: His Life Based On The Earliest Sources (George Allen & Unwin, 1983), p. 269</ref>

Hadisda aytilishicha, Muhammadning zamondoshlari Safiyaning yuksak mavqeyi tufayli uni qabul qilib, Muhammadga uylanish maqsadga muvofiq deb hisoblashgan. Zamonaviy olimlarning fikricha, Muhammad yahudiy qabilasi bilan yarashish va xayrixohlik belgisi sifatida Safiyaga uylangan.<ref>Nomani(1970) p. 424.</ref><ref>Watt (1964) p. 195</ref> Jon L. Espositoning taʼkidlashicha, nikoh siyosiy yoki ittifoqlari boʻlishi mumkin.<ref>John L. Esposito, Islam: The Straight Path, pp. 19-20</ref><ref name="Mawsili, Musnad p. 168">Abu Yaʼla al-Mawsili, Musnad, vol. 13, p. 168, Cited in Muhammad Fathi Mus’ad, The Wives of the Prophet Muhammad: Their Strives and Their Lives, p.172)</ref> Haykal Muhammad alayhissalomning Safiyani oʻldirilishi va unga uylanishi qisman uning fojiasini yengillashtirish va qisman ularning qadr-qimmatini saqlab qolish uchun boʻlgan, deb hisoblaydi va bu xatti-harakatlarni oʻzlari magʻlub etgan podshohlarning qizlari va xotinlariga turmushga bergan avvalgi bosqinchilarni aytadi.<ref>Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (North American Trust Publications, 1976), p. 373</ref> Baʼzilarning fikricha, Muhammad Safiyaga uylanish orqali yahudiylar va Islom oʻrtasidagi adovatga barham berishni maqsad qilgan.<ref name="Mawsili, Musnad p. 168" />

Muhammad Safiyyani Islomni qabul qilishga koʻndiradi.<ref name="Rodinson254">Rodinson (1971), p. 254.</ref> Al-Bayhaqiyning soʻzlariga koʻra, Safiya dastlab Muhammaddan gʻazablangan, chunki uning otasi ham, eri ham oʻldirilgan. Muhammad: „Otangiz arablarni menga qarshi oʻzgartirib, jirkanch ishlar qildi“, deb tushuntirdi. Nihoyat Safiya Muhammadga boʻlgan nafratidan qutuldi.<ref>Al-Bayhaqi, Dalaʼil an-Nubuwwah, vol. 4, p. 230</ref> Abu Yaʼlo al-Mavsiliyning rivoyat qilishicha, Safiya Muhammad alayhissalomning unga koʻrsatgan muhabbati va hurmatini qadriga yetib: " ''Men hech qachon Rasululloh sifatida yaxshi xulqli odamni koʻrmadim'' ", degan.<ref>Abu Yaʼla al-Mawsili, Musnad, vol. 13, p. 38, Cited in Muhammad Fathi Mus’ad, The Wives of the Prophet Muhammad: Their Strives and Their Lives, p.172)</ref> Safiya Muhammadga to vafotigacha sodiq qoldi.<ref>Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (North American Trust Publications, p. 374</ref>

Islom anʼanalariga koʻra, Safiyya goʻzal, sabrli, aqlli, ilmli va muloyim boʻlib, Muhammad alayhissalomni „Allohning Rasuli“ deb hurmat qilgan. Musulmon olimlarining taʼkidlashicha, u juda koʻp yaxshi axloqiy fazilatlarga ega edi.<ref name="islamonline.com">Safiyah Bint Huyeiy Ibn Akhtab, www.islamonline.com</ref> U kamtar ibodat qiluvchi va taqvodor moʻmin sifatida tasvirlangan. [[Ibn Kasir]] aytadilar: „U oʻzining ibodati, taqvosi, zohidligi, taqvodorligi va xayr-ehsonida eng yaxshi ayollardan edi“.<ref>Ibn Kathir, Al-Bidayah wa an-Nihayah, vol. 8, p. 47, Cited in Muhammad Fathi Mus’ad, The Wives of the Prophet Muhammad: Their Strives and Their Lives, p.177</ref> Ibn Saʼdning yozishicha, Safiya juda xayrixoh va saxovatli edi.<ref>Ibn Saʼd, Tabaqat, vol. 8, p. 102, Cited in Muhammad Fathi Mus’ad, The Wives of the Prophet Muhammad: Their Strives and Their Lives, p.178</ref>

Muhammad alayhissalom xonadoniga kirgach, Safiya Oisha va Hafsa bilan doʻstlashdi. Shuningdek, u Fotimaga sovgʻalar taqdim etdi. U Muhammadning boshqa xotinlariga Xaybardan olib kelgan taqinchoqlaridan sovgʻalar berdi.<ref>Ibn Saʼd, Tabaqat, vol.8, p.100, Cited in Muhammad Fathi Mus’ad, The Wives of the Prophet Muhammad: Their Strives and Their Lives, p.172</ref> Ammo Muhammadning boshqa xotinlaridan baʼzilari Safiyaning yahudiy kelib chiqishi haqida yomon gaplar gapirardilar. Muhammad gapga aralashib, hammaga Safiyaning eri Muhammad, otasi Horun va amakisi Muso ekanligini taʼkidlab, ular hurmatli paygʻambarlarga ishora qilgan edi.<ref name="shati_saf2">Al-Shati', 1971, 178-181</ref>

Muhammad bir marta barcha xotinlari bilan [[Haj|hajga]] borgan. Yoʻlda Safiyaning tuyasi karvonning eng zaif tuyasi boʻlgani uchun tiz choʻkib, yigʻlay boshladi. Muhammad uning oldiga kelib, koʻylagi va qoʻllari bilan uning koʻz yoshlarini artdi, lekin yigʻlamasligini qancha koʻp soʻrasa, yigʻlab yubordi.<ref>Ahmad, vol.6, p. 337, Cited in Muhammad Fathi Mus’ad, The Wives of the Prophet Muhammad: Their Strives and Their Lives, p.176</ref> Muhammad tuzalmas kasal boʻlganida, Safiya qattiq xafa boʻldi. Ayol unga: „Sening oʻrningga men azob chekayotgan boʻlsam edi“, dedilar.<ref name="islamonline.com">Safiyah Bint Huyeiy Ibn Akhtab, www.islamonline.com</ref>

==== Ramla binti Abu Sufyon (Ummu Habiba) ====
Xuddi shu yili Muhammad [[Hudaybiya shartnomasi(sulhi)|oʻzining Makkalik dushmanlari bilan tinchlik shartnomasini]] imzoladi va [[Quraysh]] ikki tomon oʻrtasidagi urush holatini amalda tugatdi. Koʻp oʻtmay u Quraysh boshligʻi va qoʻmondoni [[Abu Sufyon|Abu Sufyon ibn Harbning]] qiziga uylandi, bu esa oʻz raqiblarini yanada yarashtirishni maqsad qilgan edi.<ref>Watt (1961), p. 195</ref> U eri vafot etganini bilgan paytda Habashistonda boʻlgan Ramla binti Abu Sufyonga turmush qurish taklifini yubordi. U ilgari otasining xohishiga qarshi (Makkada) Islomni qabul qilgan edi. Habashistonga hijrat qilganidan keyin eri [[Xristianlik|nasroniylikni]] qabul qilgan. Muhammad Amr ibn Umayya Ad-Damriyni Najoshiyga (podshohga) maktub yuborib, undan Ummu Habibaning qoʻlini soʻradi. Bu voqea hijratning yettinchi yili [[Muharram]] oyida boʻlgan edi.

==== Maria binti Shamun al-Qibtiya ====
[[Mariya al-Qibtiya|Maria al-Qibtiyya]] Misr gubernatori Muhammadga sovgʻa sifatida yuborgan bir necha qullardan biri edi. Uning goʻzalligidan choʻchib, rasmiy xotinlarining eʼtirozlariga qaramay, u uni kanizak sifatida saqlab qoldi. Muhammad paygʻambarning barcha dastlabki tarjimai hollarida Marianing choʻri yoki kanizak ekanligi qayd etilgan. Mariya Muhammadga Ibrohim ismli oʻgʻil tugʻdi, ammo u 18 oyligida vafot etdi.<ref>A. Guillaume/Ishaq 653</ref><ref>Al Tabari, Vol. 9:137, 141; Al Tabari, Vol. 39:193-195.</ref><ref>Bewley/Saad 8:148-151.</ref>

==== Maymuna binti al-Horis ====
[[Hudaybiya shartnomasi(sulhi)|Hudaybiya shartnomasi doirasida]] Muhammad Makkaga haj ziyoratiga bordi. U yerda [[Maymuna bint al-Horis|Maymuna binti al-Horis]] unga turmush qurishni taklif qildi.<ref name="shati_may1">Al-Shati', 1971, 222-224</ref> Muhammad rozi boʻldi va shu tariqa oʻzining azaliy ittifoqchisi Abbosning kelin opasi Maymunaga uylandi. Muhammad unga uylanib, avvalgi raqiblari boʻlgan banu Maxzum bilan ham qarindoshlik aloqalarini oʻrnatadi.<ref>Ramadan (2007), p. 1701</ref> Makkaliklar uning boshqa qolishiga ruxsat bermagani uchun Muhammad Maymunani oʻzi bilan olib shaharni tark etdi. Uning asl ismi „Barra“ edi, lekin u uni „Maymuna“, yaʼni muborak deb atagan.<ref name="shati_may1" />

=== Muhammadning bevalari ===
[[Fayl:Location_of_grave_of_Fatema_and_others_at_J.Baqi,Medina.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Location_of_grave_of_Fatema_and_others_at_J.Baqi%2CMedina. JPG/220px-Location_of_grave_of_Fatema_and_others_at_J.Baqi%2CMedina. JPG|thumb|245x245px| Al-Baqi' qabristonidagi Muhammadning xotinlari va uning qizlarining qabri koʻrsatilgan xarita. Asosiy darvoza oldidagi markaziy toʻrtburchak.]]
[[Fayl:Grave_Ajvaje(wife)_nabi_1.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Grave_Ajvaje%28wife%29_nabi_1.JPG/220px-Grave_Ajvaje%28wife%29_nabi_1.JPG|thumb| [[Madina (shahar)|Madina]] shahridagi al-Baqiy qabristonidagi Muhammad xotinlarining qabri.]]
Qur’onga koʻra, Alloh taolo Muhammadning vafotidan keyin uning xotinlariga uning hurmati tufayli turmush qurishlarini taqiqlagan.<blockquote>''„Sizlarga Allohning Rasulini ranjitishingiz yoki undan keyin uning xotinlariga uylanishingiz ham joiz emas.“'' </blockquote>Muhammadning oʻlimi paytidagi mulkining miqdori aniq boʻlmagan. Garchi Qur’on [2.180] meros masalasini aniq koʻrsatgan boʻlsa-da, musulmon [[Umma|ummatining]] yangi rahbari Abu Bakr Muhammadning mol-mulkini uning bevalari va merosxoʻrlari oʻrtasida boʻlmadi va u Muhammadning shunday deganini eshitganligini aytdi:

: Bizning (Paygʻambarlarning) vorislarimiz yoʻq. Biz qoldirgan narsalar sadaqadir.<ref name="OR">
{{Veb manbasi|url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/019.smt.html#019.4351|sarlavha=The Book of Jihad and Expedition (Kitab Al-Jihad wa'l-Siyar)|kirish sanasi=2007-10-05|ish=USC-MSA Compendium of Muslim Texts|nashriyot=University of Southern California|sahifalar=Chapter 16, Book 019, Number 4351|arxivurl=https://web.archive.org/web/20080509100919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/019.smt.html#019.4351|arxivsana=2008-05-09}}</ref>

Birinchi Qur’on qoʻlyozmasini toʻplashda Muhammadning bevasi Hafsa muhim rol oʻynagan. Abu Bakr nusxani yigʻib boʻlgach, uni Hafsaga berdi, Hafsa uni Usmon koʻchirib, musulmon yurtlariga tarqatguncha saqladi.<ref>Al-Shati', 1971, p. 110</ref>

Muhammadning oʻlimidan soʻng Muhammadning beva ayollarining bir qismi Islom davlatida siyosiy faollik koʻrsatdi. Masalan, Safiyya xalifa Usmonni qamal qilganda unga yordam bergan.<ref name="shati_saf2">Al-Shati', 1971, 178-181</ref> Birinchi fitna paytida baʼzi xotinlar ham yordam koʻrsatishdi. Jumladan, Ummu Salama Alining tarafini olib, oʻgʻli Umarni yordam soʻrab yubordi. Muhammad sollallohu alayhi vasallamning soʻnggi xotinlari Ummu Salama 680-yilda [[Karbalo]] fojiasini eshitib, oʻsha yili vafot etdi.<ref name="shati_umm2">Al-Shati', 1971, p. 135</ref> Muhammadning xotinlarining qabri [[Madina (shahar)|Madina]] shahridagi al-Baqi' qabristonida joylashgan.

== Nikohlar xronologiyasi ==
<timeline>
ImageSize = width:800 height:400
PlotArea = left:200 bottom:60 top:0 right:50
Alignbars = justify
DateFormat = yyyy
Period = from:0570 till:0632
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ScaleMajor = increment:4 start:0571
ScaleMinor = increment:4 start:0573

LineData =
 at:0610 color:black layer:back
 at:0622 color:black layer:back
 at:0624 color:black layer:back

BarData =
 bar:Khadija text:"Khadija bint Khuwaylid”
 bar:Sawda text:"Sawda bint Zamʿa"
 bar:Aisha text:"Aisha bint Abi Bakr"
 bar:ZaynabK text:"Zaynab bint Khuzayma"
 bar:Hind text:"Umm Salama Hind bint Abi Umayya "
 bar:Hafsa text:"Hafsa bint Umar"
 bar:ZaynabJ text:"Zaynab bint Jahsh"
 bar:Rayhana text:"Rayhana bint Zayd"
 bar:Juwayriyya text:"Juwayriyya bint al-Harith"
 bar:Ramla text:"Ramla bint Abi Sufyan"
 bar:Safiyya text:"Safiyya bint Huyayy"
 bar:Maymuna text:"Maymuna bint al-Harith"
 bar:Maria text:"Maria al-Qibtiyya"

PlotData=
 width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
 bar:Khadija from:0595 till:0619 color:red
 bar:Sawda from:0620 till:0632 color:red
 bar:Aisha from:0623 till:0632 color:red
 bar:ZaynabK from:0624 till:0626 color:red
 bar:Hind from:0625 till:0632 color:red
 bar:Hafsa from:0626 till:0632 color:red
 bar:ZaynabJ from:0627 till:0632 color:red
 bar:Rayhana from:0627 till:0631 color:red
 bar:Juwayriyya from:0628 till:0632 color:red
 bar:Ramla from:0629 till:0632 color:red
 bar:Safiyya from:0629 till:0632 color:red
 bar:Maymuna from:0629 till:0632 color:red
 bar:Maria from:0630 till:0632 color:red

</timeline>Grafikdagi vertikal chiziqlar xronologik tartibda paygʻambarlikning boshlanishi, [[hijrat]] va [[Badr jangi|Badr jangini koʻrsatadi]] .

== Havolalar ==

* [[Ahl ul-Bayt|Ahli Bayt]]
* [[Islom dinida ayol|Islomdagi ayollar]]
* Muhammadning bolalari

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Qoʻshimcha manbalar ==

=== Muhammadning xotinlari ===

* {{Kitob manbasi|publisher=Gorgias Press LLC|isbn=978-1-59333-398-0|last=Al-Shati|first=Bint|authorlink=Bint al-Shati|others=Matti Moosa (trans.), D. Nicholas Ranson|title=The wives of the Prophet|url=https://archive.org/details/wivesofprophet0000bint|date=December 2006}}

=== Islomdagi ayollar ===

* {{Kitob manbasi|last=Freyer Stowasser|first=Barbara|title=Women in the Qur'an, Traditions, and Interpretation|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0-19-511148-4}}
* {{Kitob manbasi|last=Mernissi|first=Fatima|authorlink=Fatima Mernissi|quote=originally published 1987 in French, 1991 english translation, Paperback 1993|title=The Veil and the Male Elite; A Feminist Interpretation of Women's Rights in Islam|year=1991|url=https://archive.org/details/veilmaleelite00mern|publisher=Addison-Wesley (now Perseus Books)|isbn=9780201632217}}
* {{jurnal manbasi|last=Khadduri|first1=Majid|author-link=Majid Khadduri|title=Marriage in Islamic Law: The Modernist Viewpoints|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-comparative-law_spring-1978_26_2/page/213|journal=American Journal of Comparative Law|volume=26|issue=2|pages=213–218|publisher=The American Society of Comparative Law|year=1978|doi=10.2307/839669|jstor=839669}}

=== Kitobiy manbalar ===

* {{Kitob manbasi|last=Ramadan|first=Tariq|authorlink=Tariq Ramadan|year=2007|title=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530880-8|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00ramac}}
* {{Kitob manbasi|last=Peters|first=Francis Edward|authorlink=F. E. Peters|year=2003|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-11553-2|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepec}}
* {{Kitob manbasi|last=Peters|first=Francis Edward|authorlink=F. E. Peters|year=2003b|title=The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition|url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0|publisher=Princeton University Press|id=ASIN: B0012385Z6|isbn=0-691-11461-7}}
* {{Kitob manbasi|last=Peterson|first=Daniel|authorlink=Daniel C. Peterson|year=2007|title=Muhammad, Prophet of God|url=https://archive.org/details/muhammadpropheto0000pete|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|isbn=978-0-8028-0754-0}}
* {{Kitob manbasi|last=Esposito|first=John|authorlink=John Esposito|year=1998|title=Islam: The Straight Path|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=-05LGwAACAAJ&q=Islam:+The+Straight+Path|isbn=0-19-511233-4}}
* {{Kitob manbasi|last=Guillaume|first=Alfred|authorlink=Alfred Guillaume|year=1955|title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-636033-1}}
* {{Kitob manbasi|publisher=Brill Archive|isbn=978-90-04-03415-0|last=Wessels|first=Antonie|title=A modern Arabic biography of Muḥammad: a critical study of Muḥammad Ḥusayn Haykal's Ḥayāt Muḥammad|url=https://archive.org/details/modernarabicbiog0000wess|year=1972}}
* {{Kitob manbasi|last=Haykal|first=Muhammad Husayn|authorlink=Muhammad Husayn Haykal|year=1976|title=The Life of Muhammad|url=https://archive.org/details/lifeofmuhammad0000hayk}}
* {{Kitob manbasi|last=Lings, Martin|title=Muhammad: his life based on the earliest sources|publisher=Inner traditions international|year=1983|authorlink=Martin Lings}}
* {{Kitob manbasi|last=al-Mubarakpuri|first=Safi ur Rahman|title=[[Ar-Raheeq Al-Makhtum]]|publisher=Muslim World League|year=1979}}
* {{Kitob manbasi|last=Nomani|first=Shibli|authorlink=Shibli Nomani|title=Sirat Al-Nabi|publisher=Pakistan Historical Society|year=1970}}
* {{Kitob manbasi|last=Reeves|first=Minou|authorlink=Minou Reeves|title=[[Muhammad in Europe]]: A Thousand Years of Western Myth-Making|year=2003|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-7564-6}}
* {{Kitob manbasi|last=Rodinson|first=Maxime|authorlink=Maxime Rodinson|title=Muhammad|publisher=Allen Lane the Penguin Press|year=1971|url=https://books.google.com/books?id=LqR_mU0qpE4C&q=muhammad+rodinson|isbn=978-1-86064-827-4}}
* {{Kitob manbasi|last=Watt|first=William Montgomery|authorlink=William Montgomery Watt|title=Muhammad at Medina|publisher=Clarendon Press|year=1956|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|isbn=0-19-577286-5}}
* {{Kitob manbasi|last=Tucker|first=Spencer C.|authorlink=William Montgomery Watt|title=The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts [5 volumes]: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts|publisher=ABC-CLIO|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=U05OvsOPeKMC|isbn=9781851099481}}
* {{Kitob manbasi|last=Watt|first=William Montgomery|authorlink=William Montgomery Watt|title=Muhammad: Prophet and Statesman|publisher=Oxford University Press|year=1974|url=https://books.google.com/books?id=zLN2hNidLw4C&q=muhammad+watt|isbn=0-19-881078-4}}
[[Turkum:Islom]]
[[Turkum:Muhammad]]
[[Turkum:Islom tarixi]]
[[Turkum:Muhammadning ayollari]]