Muvatta sahifasining manbasini koʻrish

{{Kitob bilgiqutisi
|Rasm=Mowata.jpg
|muallif=[[Imom Molik]]
|Kitob nomi=Muvatta Imom Molik
|til=arabcha
|janr=[[Hadis]]}}
'''''Muvattoʻ''''' ({{lang-ar|الموطأ}}; tarjimasi: „yaxshi bosib oʻtilgan yoʻl“) yoki '''''Muvatta Imom Molik''''' ({{lang-ar|موطأ الإمام مالك}}) [[Anas ibn Molik|Imom Molik]] (711—795) ning [[VIII asr]]da yozilgan asari [[Shariat|islom fiqhi]] qoidalarini oʻz ichiga olgan [[hadis]] matnlarining ilk toʻplamlaridan biri boʻlib, Imom Molik ibn Anas tomonidan tuzilgan<ref name="Risalah">{{Kitob manbasi|last=al-Kattani|first=Muhammad ibn Ja`far|title=al-Risalah al-Mustatrafah|editor=Muhammad al-Muntasir al-Kattani|publisher=Dar al-Bashair al-Islamiyyah|location=Beirut|year=2007|edition=seventh|pages=9, 41|language=arabcha}}</ref>. Molikning eng mashhur asari ''"Al-Muvatto"'' hadis va [[Fiqh|fiqhni]] oʻzida mujassam etgan va birlashtirgan birinchi huquqiy asar boʻlgan ([[Zayd ibn Ali|Zayd ibn Alining „]] Musnadi“dan tashqari)<ref>{{jurnal manbasi|title=Review of Al-Muwatta of Imam Malik translated by Aisha Bewley|journal=Review of Middle East Studies|last=Swartz|first1=Merlin|year=1991|volume=25|pages=102–103|language=inglizcha|doi=10.1017/S0026318400024056|issn=0026-3184}}</ref>.

== Tavsif ==
Ushbu kitob [[Qurʼon|Qur’on]] bilan birga [[islom]] [[Huquqshunoslik|huquqshunosligining]] asosini tashkil etuvchi eng qadimiy hadis toʻplamlaridan biri hisoblanadi<ref name="hfb">"The Hadith for Beginners", Dr. Muhammad Zubayr Siddiqi, 1961 (2006 reprint), Goodword Books</ref>. Unga [[Hijoz]] ahlidan ishonchli hadislar, shuningdek, [[sahobalar]], tobeinlar va ulardan keyin kelganlarning soʻzlari kiradi<ref>Ibn Hajr Asqalani in Hady as-Sari as quoted in Ash-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 1). Turath Publishing.</ref>. Kitob paygʻambarimiz [[Muhammad]] (s.a.v) davridagi marosimlar, urf-odatlar, meʼyorlar va qonunlarni oʻz ichiga oladi<ref>Bewley, A. A. (trans.). (1997). Al-Muwatta of Imam Malik ibn Anas: The First Formulation of Islamic Law (pp. v-xxvi, xxxvi-xxxvii). Madinah Press.</ref>.

Xabar qilinishicha, Imom Molik oʻzlarining davrida mavjud boʻlgan 100 000 ta rivoyatlardan 1900 dan sal koʻproq rivoyatni<ref>Digital Islamic Library. (n.d.). Imam Malik. Retrieved on January 20, 2022, from https://islamichistory.org/imam-malik/</ref> Muvattosiga kiritish uchun tanlab olgan<ref name="auto">As-Suyuti in Tanwir al-Hawalik as quoted in Ash-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 11). Turath Publishing.</ref>.

== Tarixi ==
Musulmonlar [[Xalifalik|xalifasi]] [[Mansur|Abu Jaʼfar al-Mansur]] hukumronlik davrida turli fiqhiy ixtiloflar paydo boʻlgani tufayli Imom Molikdan mamlakatda qonun sifatida eʼlon qilinishi mumkin boʻlgan kitob chiqarishni soʻradi. [[Imomi Molik]] esa buni rad etdi. Hijriy (765/766 Milodiy), lekin xalifa 163-yilda [[Hijoz|hijozga]] qaytib kelganidan soʻng (Hijriy 779/780CE), u imomdan buni qattiqroq talab qilib, shunday maktub yozdi: <blockquote>"Ey Abu Abdulloh, fiqh ilmi hukmronligini oʻz qoʻlingga ol. [[Abdulloh ibn Umar|Abdulloh ibnning qattiqqoʻlligidan xoli tizimli kitob uchun har bir masala boʻyicha tushunchalaringizni turli boblarda jamlang.]] [[Abdulloh ibn Umar|Umar]], [[Abdulloh ibn Abbos|Abdulloh ibn Abbosning imtiyozlari va turar joylari.]] [[Abdulloh ibn Abbos|Abbos]] va [[Abdulloh ibn Masʻud|Abdulloh ibn Mas’udning betakror qarashlari.]] Sizning ishingiz Paygʻambarimiz (s.a.v)ning quyidagi soʻzlariga misol boʻlishi kerak: „Eng yaxshi masalalar muvozanatli boʻlgan masalalardir“.  U [[Sahoba|sahobalar]] va keksa imomlarning diniy va huquqiy masalalarda kelishilgan fikrlari jamlanmasi boʻlishi kerak. Agar shunday asar tuzsangiz, biz musulmonlarni siz yaratgan yagona fiqhga amal qilishda birlashtira olamiz. Keyin biz uni butun musulmon davlatida eʼlon qilamiz. Biz hech bir toifa unga qarshi harakat qilmasligini buyuramiz<ref>Ibrāhīm b. ‘Alī b. Muhammad b. Farhūn al-Ya‘murī al-Mālikī, al-Dībāj al-Madhhab fī Ma‘rifah A‘yān ‘Ulamā’ al-Madhhab, 1st ed., vol. 1 (Beirut: Dār al-Nashr, Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1996), 25.</ref>".</blockquote>Tarixiy xabarlar shuni koʻrsatadiki, boshqa bir [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiy]] xalifasi [[Horun ar-Rashid]] ham imom Molikka shunday takliflarni bildirgan. Biroq u ulamolar orasidagi fiqhiy ixtiloflarni yoʻq qilishni oʻz oldiga maqsad qilib jamlagan edi. 

== Haqiqiylik ==
  
[[Turkum:Pages using multiple image with auto scaled images]]
{{Kitob bilgiqutisi|Nomi=Muvatto|Original nomi=موطأ الإمام مالك|Rasm=PERF No. 732.jpg}}
Abu Hatim ar-Roziyning yozishicha, bu asar qirq yil davomida yaratilgan boʻlib, u arabchadan „Muvatta“ deb atalib, odamlar uchun oson degan maʼnoni anglatadi<ref name="auto">As-Suyuti in Tanwir al-Hawalik as quoted in Ash-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 11). Turath Publishing.</ref>. Molik aytdilar: "Men bu kitobimni [[Madina (shahar)|Madinalik]] fuqaholardan yetmish nafariga ko‘rsatdim va ularning hammasi bu borada men yozganlarimga rozi bo‘ldilar va men uni „Muvatto“<ref>ibid.</ref> dedim.

Musulmon faqihi Muhammad ibn Idris ash-Shofeʼiy Imom Shofeʼiy ham ushbu kitob haqida shunday deganlar: „Yer yuzida [[Alloh|Allohning]] kitobidan keyin Molik kitobidan sahihroq kitob yoʻq<ref>Ibn ‘Abd al-Barr, al-Tamhīd limā fī al-muwattā min al-ma‘ānī wa al-asānīd, vol. 1 (Morocco: Dār al-Nashr, 1387 AH), 76.</ref>“.(U davrda Buxoriy sahihlari yaratilmagan edi).

Molikning mingdan ortiq shogirdlari bu asarni butun umri davomida undan naql qilganlar, natijada matnda baʼzi tafovutlar yuzaga kelgan. Asarning koʻplab nashrlari mavjud boʻlib, bugungi kunda oʻn oltitasi maʼlum — ulardan eng mashhuri Yahyo ibn Yahyo al-Laysiy<ref>Ash-Shaybani, M. (2004). The Muwatta of Imam Muhammad (p. 19). Turath Publishing.</ref> tomonidan naql qilingani boʻlib, u Molik hayotining soʻnggi yilida muvattoni oʻrgangan va ijoza olgan<ref>Islamic Awareness. (2004). On The „Versions“ Of Mālik’s Muwaṭṭa, retrieved January 18, 2021, https://www.islamic-awareness.org/hadith/muwatta.html</ref>. Al-Laysiyning izohi [[Molikiylik|Molikiy huquq maktabida]] „ishonchli“ yoki ishonchli nashri hisoblanadi<ref>{{Harvard citation no brackets|Brockopp|2000|p=70}}.</ref>.

Ahmad ibn Abu Bakr az-Zuhriy tomonidan ishlab chiqarilgan Muvattoning izohi al-Laysiyning izohidan taxminan 5-10%ga farq qiladi<ref>{{Harvard citation no brackets|Brockopp|2000|p=75}}. Ahmad ibn Abi Bakr al-Zuhri’s recension has been edited by{{harvard citation no brackets|ʿAwwād Maʿrūf|Muḥammad Khalīl|1991}}.</ref>.

== Al-Muvatta kompozitsiyasi ==
„Al-Muvatta“ taxminan 1720 ta hadisdan iborat boʻlib, quyidagi hadis izohlariga boʻlinadi<ref name="hfb">"The Hadith for Beginners", Dr. Muhammad Zubayr Siddiqi, 1961 (2006 reprint), Goodword Books</ref>:

* 600 ''marfu'' hadis
* 613 ''mavquf'' hadis
* 285 ''maqtu''' hadis
* 222 ''mursal'' hadislar

== Ajratib turuvchi xususiyatlar ==
Amin Ahsan Islohiy Muvattoning bir qancha ajralib turuvchi xususiyatlarini sanab o‘tgan<ref name="ReferenceA">''Mabadi Tadabbur-i-Hadith'', [[Amin Ahsan Islahi]]</ref>:

# Uning qisqaligi (hajmi boʻyicha), ammo keng qamrovliligi (istilohda).
# Imomi Molik payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomning so‘zlarini so‘zma-so‘z naql qilmagan bo‘lsa, hech bir marfu’ hadisni (Payg‘ambarimizga nisbat berilgan) qabul qilmagan (hatto ulardagi harflar, boʻgʻinlarlar va zarrachalarni ham hisobga olgan). .
# Hech bir bid’atchidan hadisni qabul qilmaslik — bu boshqa koʻplab ''[[Hadis ilmi|muhaddislarga]]'' qaraganda qattiqroq meʼyor bilan hadis toʻplaganliklariga isbot hisoblanadi.
# Klassik arab tilining yuqori adabiy shakli. Bu oʻquvchilarga bashoratli anʼanalar tilini tushunish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.

== Al-Muvattaga sharhlar ==
[[Musulmon|Musulmonlar]] uchun Al-Muvatto muhimligi sababli unga koʻpgina sharhlar yozilgan, lekin asosan [[Molikiylik|Molikiy]] mazhabi tarafdorlari tomonidan emas. Aytishlaricha, birgina Yahyo al-Laysiy rivoyat qilgan shakliga yuzga yaqin sharhlar mavjud<ref>Shaykh Ahmad ibn 'Abd al-'Aziz Al Mubarak, „Introduction“ in Malik ibn Anas, ''Al-Muwatta of Imam Malik Ibn Anas: The First Formulation of Islamic Law'', Routledge (2016), p. xxxv</ref>.

* Yusuf ibn abd al-Barrning ''"Al Tamhid"'' asari Molik rivoyat qilgan roviylarga ko‘ra tuzilgan bo‘lib, zanjirdagi har bir roviy haqida keng biografik maʼlumotlarni o‘z ichiga oladi.
* Ibn Abd al-Barrning ''al-Istidhkor kitobi'', avvalgidek, tanqidiy hadis tadqiqidan koʻra koʻproq kitobdagi hadisning huquqiy tafsiridir. Ibn Abdulbarrning oʻzi muqaddimada ishora qilganidek, „Istidxor“ Tamhiddan keyin yozilgani aytiladi. Biroq, diqqat bilan oʻrganib chiqqach, muallif ikkalasida ham oʻzaro havolalar mavjudligi sababli ularni tugatgandan soʻng tuzatishlar kiritganligi aniq.
* [[Shofiʼiylik|Shofi’iy]] mazhabining izdoshi boʻlsa-da, Al-Muvattoga kichik sharh yozgan Al-Suyutiyning izohi.
* ''Al-Musaffa Sharh al-Muvatto'', Shoh Vali Alloh Dahlavi (forscha al-Musaffa Sharh al-Muvatta). Shoh Valiulloh Muvattaga katta ahamiyat bergan va urdu tilida ham boshqa sharh yozgan.
* Andalusiyalik Molikiy Qodiy Abu al-Volid al-Bojining Al- ''Muntako sharh al-Muvatto'', (Abu al-Valid Sulaymon ibn Xalaf al-Boji, al-Muntako sharh Muvattoʻ Molik, Muhammad Abdulqodir Ahmad tahriri. "Ato, Bayrut: „Dar al-kutub al-ilmiyya“, 1420/1999) „Sharh al-Muvatta“ ikki xil: „al-Istifo“ va uning „al-Muntaqa“ qisqartmasi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/al-baji.htm|sarlavha=Abu al-Walid al-Baji|nashriyot=Sunnah.org|qaralgan sana=11-may 2010-yil|arxivsana=6-yanvar 2011-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110106184141/http://www.sunnah.org/history/Scholars/al-baji.htm}}</ref>.
* ''Avjaz-ul-Masolik ila Muvattoʻ Imom Molik'' buyuk olim Muhammad Zakariya al-Qandahlaviy tomonidan yozilgan Deobandiy sharhidir. U 1927-yilda Madinada atigi 29 yoshida ish boshlagan. Bu tafsir haqida aytilishicha, Muhammad Ibn Al-Hasan Al-Alaviy Al-Molikiy ushbu kitobni oʻqib chiqib, agar muallif muqaddimada uning [[Hanafiylik|hanafiy]] ekanligini taʼkidlamagan boʻlsa, men bilmasdim, degan. Bu ishning yorqinligi mana shunday edi. Yana aytilishicha, tafsirni ko‘rgan molikiy ulamolar maqtov so‘zi sifatida „Qad Hannafal Muvatto“, deyishgan (maʼnosi: Shayx Zakariyo Qandahlaviy „Avjoz-ul-masolik ilo Muvattoʻ Imom Molik“ kitobini shunday yozgan. Muvatto hanafiy kitobiga aylanganga oʻxshaydi).
* ''Sharh Muvatta al-Malik'' Muhammad az-Zurqoniy. Muvattoning yana uchta tafsiriga asoslangan deb hisoblanadi; Yusuf ibn Abd al-Barrning Tamhid va Istidxori, shuningdek, Abu al-Volid al-Bojiyning Al-Muntaqa.
* ''Al-Imlaʼ fi Sharh al-Muvatta'' 1000 ta varaqda, Ibn Hazm tomonidan yozilgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.sunnah.org/history/Innovators/ibn_hazm.htm|sarlavha=Ibn Hazm|nashriyot=Sunnah.org|qaralgan sana=11-may 2010-yil|arxivsana=8-aprel 2005-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20050408022529/http://sunnah.org/history/Innovators/ibn_hazm.htm}}</ref>.
* ''Sharh Minhaaj'' Subki tomonidan<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.masud.co.uk/ISLAM/misc/8or20.htm|sarlavha=Al-Albani Unveiled|nashriyot=Masud.co.uk|qaralgan sana=11-may 2010-yil}}</ref>.
* [[Ali al-Qoriy|Ali al-Qoriyning]] ''Sharh Muvatta.''

== Yana qarang ==

* Sunniy kitoblar roʻyxati
** Sahifa Hammam ibn Munabbih

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

=== Manbalar ===

* {{Kitob manbasi|last=ʿAwwād Maʿrūf|first=Bashshār|year=1991|title=al-Muwaṭṭaʾ li-imām dār al-hijra Mālik ibn Anas. Riwāyat Abī Muṣʿab al-Zuhrī al-Madanī|location=Beirut|publisher=Mu’assasat al-Risāla}}
* {{Kitob manbasi|last=Brockopp|first=Jonathan E.|year=2000|title=Early Mālikī Law: Ibn 'Abd al-ḥakam and his Major Compendium of Jurisprudence|series=Studies in Islamic Law and Society|location=Leiden|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11628-3}}