Najmi Soniy sahifasining manbasini koʻrish

{{Harbiy arbob bilgiqutisi|ism=Amir Najmiddin Yor Ahmad Huzoniy Isfahoniy|asl_ismi={{Lang-fa|نجم ثانی}}|laqabi=Najmi Soniy|tugʻilgan_sanasi=XV asrning ikkinchi yarmi|tugʻilgan_joyi=[[Isfahon]], [[Oq qoʻyunlilar davlati]]|vafot_sanasi=1512-yil 12-noyabr|vafot_joyi=[[Gʻijduvon]], [[Shayboniylar davlati]]|allegiance=Safaviylar davlati|unvoni=lashkarboshi|qoʻmondonlik=Safaviylar davlati qoʻshinlari|jang=[[Safaviylar va Shayboniylar oʻrtasidagi urushlar|Shayboniylarning Xurosonga bosqinlari]],<br />Nasafni egallash,<br />[[Gʻijduvon jangi]]}}'''Mir Amir Najmiddin Yor Ahmad Xuzoniy Isfahoniy''' (XV asrning ikkinchi yarmi, Isfahon — 1512-yil 12-noyabr, Gʻijduvon) — '''Najmi Soniy''' nomi bilan mashhur boʻlgan [[forslar|fors]] lashkarboshisi{{sfn|Mazzaoui|2002}}, [[Safaviylar]] sulolasidan boʻlgan [[Eron]] shohi [[Ismoil I Safaviy]]ga xizmat qilgan. U [[Safaviylar davlati]] tarixidagi asosiy va nufuzli lashkarboshilardan biri boʻlgan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

Mir Najmiddin Xuzoniy XV asrning ikkinchi yarmida [[Isfahon]] shahrida, koʻzga koʻringan va maʼrifatparvar xuzoniylar oilasida tugʻilgan{{sfn|Newman|2008|p=157}}. Uning ukasi Mahmudbek Xuzoniy ham Isfahonda taniqli kishi boʻlgan. U yoshligidanoq harbiy ishlarga berilib, „Isfahoniy“ nisbasini olgan. Keyinchalik VII asrda yashagan, islomni zamonaviy Eron, Afgʻoniston va Oʻrta Osiyo hududlarida yoygan arab qoʻmondonining „Najmi Soniy“ (Ikkinchi Najm) laqabini olgan. [[1509-yil]]da Ismoil Safaviyning ishonchli hokimi Mir Najm Zargar Gʻiloniy vafot etadi va uning oʻrniga Mir Najmiddin Xuzoniy (Najmi Soniy) tayinlanadi. Ismoil Safaviy faqat forszabon eronliklarni hokim qilib tayinlagan, garchi oʻzi turkiyzabon eronlik qizilbosh boʻlsa ham turkiyzabon harbiy boshliqlarga ishonmagan. Najmi Soniy Ismoil Safaviyning eng ishonchli qoʻmondonlaridan biri boʻlib, Eron shohi koʻpincha harbiy yurishlarga katta qoʻshin boshiga oʻzining oʻrniga Najmi Soniyni yuborgan. Najmi Soniy [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]]ni vaqti-vaqti bilan hujum qilayotgan oʻzbek-shayboniylardan himoya qilib, asosan Mashhadda boʻlgan{{sfn|Mazzaoui|2002}}.

Oʻsha davrda [[Movarounnahr]]da shayboniylar bilan temuriy [[Bobur]] oʻrtasida keskin kurash kechayotgandi. Bobur qisqa vaqt ichida Movarounnahrning katta qismini, jumladan, [[Buxoro]] va [[Samarqand]] shaharlarini qaytarib olgan, ammo mashhur „[[Ko‘li Malik jangi]]“ dan soʻng magʻlubiyatga uchrab, avval Samarqandga, soʻngra [[Hisor]]ga qochib, [[Balx]] tomonga chekingan. Safaviylar va [[Shayboniylar]] ham bir-birlari bilan adovatda boʻlganliklari uchun Eron shohi Ismoil Safaviy vaziyatdan foydalanishga qaror qilib, Najmi Soniy boshchiligida 70 minglik qoʻshin joʻnatadi{{sfn|Mazzaoui|2002}}.

== Qarshi qirgʻini ==
1512-yil kuzida Najmi Soniy boshchiligidagi Safaviy qoʻshinlari Jayhun daryosidan oʻtib Movarounnahrga bostirib kiradi. Hozir [[Oʻzbekiston]]ning [[Surxondaryo viloyati|Surxondaryo]] va [[Qashqadaryo]] viloyatlariga qarashli katta hudud egallab olindi. [[Nasaf (tarixiy viloyat va shahar)|Nasaf]] shahri Najmi Saniy qoʻshini tomonidan qamal qilingan, uch kundan keyin shahar aholisi va shaharni himoya qilayotgan qoʻshinlar taslim boʻlib, Najmi Soniy boshchiligidagi qoʻshinlar shaharga kirishgan. Nasaf aholisining aksariyati oʻldirilgan. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, bu qirgʻinda 15 mingdan ortiq kishi, jumladan, bir qancha sayyidlar, shuningdek, shoir [[Kamoliddin Binoiy]] qatl etilgan. Birlashgan qoʻshinlar yana shimoli-gʻarbga, Buxoro tomon harakatlangan{{sfn|Mazzaoui|2002}}.

== Gʻijduvon jangi ==
[[1512-yil]] [[noyabr]]da Buxorodan uncha uzoq boʻlmagan [[Gʻijduvon]]da Safaviy Eron qoʻshinlari bilan Shayboniy oʻzbeklari qoʻshini oʻrtasida mashhur „Gʻijduvon jangi“ boʻlib oʻtgan{{sfn|Mazzaoui|2002}}. Bu jangda Safaviylarni temuriy Bobur qoʻllab-quvvatlagan. Safaviylar qoʻshiniga Najmi Soniyning oʻzi, Shayboniylar qoʻshiniga [[Ubaydullaxon]] boshchilik qilgan. Bobur qoʻshinlari jangda faol qatnashganlar, biroq biroz vaqt oʻtib parokanda boʻlib, tasodifan eronliklarning orqa qismini ochiq tashlab ketishgan va oʻzbeklar esa bundan foydalanib, orqa tarafga oʻtib, Eron qoʻshiniga har tomondan zarbalar berishgan. Magʻlubiyatni anglagan Bobur Najmi Soniyga chekinishni va sogʻligʻini tiklash uchun Nasafga qaytishni taklif qiladi, biroq Safaviylar sarkardasi buni rad etib, oʻzbeklarning shiddatli hujumlariga qarshilik koʻrsatishda davom etadi. Bu orada Najmi Soniyning baʼzi qoʻmondon-sarkardalari oʻrtasida boʻlinish yuzaga kelgan, Safaviylarning bir qismi jangni davom ettirishdan bosh tortgan va bu jangning borishiga eronliklar foydasiga emas, aks taʼsir qilgan. Shiddatli jang safaviylarning toʻliq magʻlubiyati bilan yakunlanib, Najmi Soniy ogʻir yaralangan. Shayboniylar qoʻshinlari Najmi Soniyni qoʻlga oladi va Ubaydullaxonning buyrugʻi bilan qatl etiladi{{sfn|Mazzaoui|2002}}{{sfn|Newman|2008|p=20}}. Safaviy qoʻshinlarining bir qismi ham asirga olingan. Yoʻlboshchisiz qolgan omon qolgan Eron qoʻshinlari shiddat bilan janubi-gʻarbiy tomonga chekingan. [[Jayhun]]dan shoshib oʻtib, Xurosonga qaytishgan. Bobur omon qolgan qoʻshini bilan chekingan. Shayboniylar nihoyat Movarounnahrda mustahkam oʻrnashib olishga muvaffaq boʻldilar.

Bu jang Safaviylar va Shayboniylar oʻrtasidagi qarama-qarshilikda katta rol oʻynagan. Movarounnahrning Eron Safaviylar saltanatiga qaram boʻlishining oldi olingan, shuningdek, Safaviylarning Movarounnahrda [[shialik]]ni oʻrnatishiga toʻsqinlik qilgan.

Najmi Soniy vafotidan besh oy oʻtgach, uning oʻrniga Ismoil Safaviy Abdulboqi Yazdiyni lashkarboshi etib tayinlangan{{sfn|Soucek|1982|pp=105-106}}.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* {{kitob manbasi | title = Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire | year = 2008 | publisher = I.B.Tauris | last = Newman | first = Andrew J. | pages = 1–281 | isbn = 9780857716613 | url = https://books.google.com/books?id=KPgBAwAAQBAJ&q=false}}
* {{kitob manbasi | title = Iran under the Safavids | year = 2007 | publisher = Cambridge University Press | last = Savory | first = Roger | author-link = Roger Savory | pages = 1–288 | isbn = 978-0521042512 | url = https://books.google.com/books?id=v4Yr4foWFFgC&q=false }}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Buxoro viloyatida vafot etganlar]]
[[Turkum:Buxoro tarixi]]
[[Turkum:Safaviylar davlati vakillari]]
[[Turkum:12-noyabrda vafot etganlar]]