Naqada sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Naqada
| asl nomi = {{lang-fa|نقده}}
| image_skyline = Naghadeh_City.jpg
|tasvir_eni=280px
| mavqe = Shahar
| mamlakat = Eron
| mintaqa turi = Eron ustonlari{{!}}uston
| mintaqa =
| jadvalda mintaqa = Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni{{!}}Gʻarbiy Ozarbayjon
| tuman turi = Eron shahristonlari{{!}}shahriston
| tuman = Naqada shahristoni{{!}}Naqada
| jadvalda tuman =
| jamoat turi = [[baxsh]]
| jamoat = [[Markaziy tuman (Naqada shahristoni)|Markaziy tuman]]
| jadvalda jamoat =
| qaram =
|lat_deg= 36|lat_min= 57|lat_sec=17
|lon_deg= 45|lon_min= 23|lon_sec=17
|CoordAddon = type:city(10034830)_region:IR
| CoordScale =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 260
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = Hokim
| rahbar =
| asos solingan =
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari =
| qachondan beri =
| maydon =
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi = 
| iqlim =
| rasmiy til = fors tili
| aholi = 81 598<ref name="2016 census"/>
| sanalgan yil = 2016
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +3:30
| DST =
| telefon kodi = 
| pochta indeksi =
| pochta indekslari =
| avtomobil kodi =
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
|sayt = 
| Commons turkumi = Naqadeh
}}
'''Naqada''' ({{lang-fa|نقده}}){{efn|Eski nomi '''Sulduz'''<ref>{{GEOnet3|-3076454}}</ref>; {{Lang-az|سۇلدۇز|script=Arab|italic=no}}<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=تاریخچه و نقشه جامع شهر نقده در ویکی آنا |url=https://www.ana.press/news/475753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A2%D9%86%D8%A7 |qaralgan sana=2024-05-22 |arxivsana=2021-11-30 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211130101911/https://www.ana.press/news/475753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A2%D9%86%D8%A7 }}</ref> va {{Lang-ku|نه‌غه‌ده‌}}, '''Nexede''' shaklida [[romanizatsiya]] qilinadi}} [[Eron]]ning [[Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni]] Naqada shahristoni Markaziy tumandagi shahar boʻlib, ham shahriston, ham tuman markazi vazifasini bajaradi<ref name="West Azerbaijan Structure">{{cite web |title = Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the country divisions of West Azerbaijan province, centered in the city of Urmia |language = fa |website = Lamtakam |url = https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113037 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231220192713/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113037 |publisher = Ministry of Interior, Council of Ministers |last = Habibi |first = Hassan |date = 7 July 1369 |archive-date = 20 December 2023 |access-date = 20 December 2023}}</ref>.

2006-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 18 320 xonadonda yashovchi 72 975 kishini tashkil qilgan<ref name="2006 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | access-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110920094514/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | format = Excel | archive-date = 20 September 2011}}</ref>. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 21 283 ta xonadondan iborat 75 550 kishi bor edi<ref name="2011 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = Syracuse University | url = https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-url = https://web.archive.org/web/20230115211527/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-date = 15 January 2023 | access-date = 19 December 2022 | format = Excel}}</ref>. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 24 482 ta xonadonga boʻlingan 81 598 kishi istiqomat qilgan<ref name="2016 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | access-date = 19 December 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190322123220/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | format = Excel | archive-date = 22 March 2019}}</ref>.

== Etimologiyasi ==
Naqada shaharchaning va shahristonning hozirgi nomi. Oʻtmishda Solduz (Sulduz shaklida ham talaffuz qilinadi, kurdcha: Sundus) nomi moʻgʻullarning Sulduz qabilasi nomidan kelib chiqqan<ref>{{EI2|last=Minorsky|first=V.|title=Sulduz|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sulduz-SIM_7168|volume=9}}</ref>. Sulduz qabilasi [[Hulokuiylar davlati|Elxoniy]] [[Gʻozonxon]] davrida 1303-yilda avvalgi nomni (hozirda bu nom nomaʼlum) almashtirgan boʻlishi mumkin{{sfnp|Minorsky|2014}}.

== Geografiyasi ==
Naqada Bayzava daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, u eski sunʼiy tepalikni oʻz ichiga oladi. Naqada joylashgan shahriston [[Urmiya koʻli]]ning janubi-gʻarbida Gadar daryosining quyi oqimida joylashgan{{sfnp|Minorsky|2014}}.

Naqada [[Urmiya|Orumiye]], Pironshahr, Mahobod va Oshnaviye tumanlari oʻrtasida boʻlib, oʻz mavqeiga koʻra aloqa oʻqi hisoblanadi<ref>{{cite web | url=https://itto.org/iran/city/Naqadeh/ | title=Naqadeh city, West Azerbaijan - ITTO | qaralgan sana=2024-05-22 | arxivsana=2024-05-22 | arxivurl=https://web.archive.org/web/20240522163946/https://itto.org/iran/city/Naqadeh/ }}</ref>.

== Aholisi ==
Shaharda [[Shialik|shia]] [[ozarbayjonlar]] ([[Qorapapaxlar|qorapapax]]) koʻpchilikni, [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] [[kurdlar]] ozchilikni tashkil qiladi. Kurdlarning asosiy qabilalari Mamash va Zerza boʻlsa, Mangur va Mamachi qabilalari shaharda tarixan yashab kelgan. Ilgari shaharda [[ossuriylar]] va [[yahudiylar]] ham istiqomat qilishgan{{sfnp|Mohséni|2018|p=219}}. Avgustin-Per Kluzel boshchiligidagi lazaristik missionerlik harakati ham 1840-yillarda shaharda faol boʻlgan<ref>{{Cite book|last=Flynn|first=Thomas S. R. O.|title=The Western Christian Presence in the Russias and Qājār Persia, C. 1760-C. 1870|publisher=Brill Publishers|year=2017|isbn=9789004163997|pages=740}}</ref>. 19-asr boshlarida Sulduzda 4-5 ming kurd va muqaddam turkiy oilalar boʻlgan. 1828-yilda shahzoda [[Abbos Mirzo]] 800 [[Qorapapaxlar|qorapapax]] oilasini Sulduzga koʻchirdi{{sfnp|Mohséni|2018|p=219}}. 1930-yillarda shaharga Hashtruddan shohsevanlar ham kelishdi{{sfnp|Mohséni|2018|p=220}}.

1979-yilda aholining 65% [[ozarbayjonlar]], qolgan qismini [[kurdlar]] tashkil etgani taxmin qilingan<ref>{{Cite book|last=Franz|first=Erhard|title=Minderheiten in Iran: Dokumentation zur Ethnographie und Politik|publisher=Deutsches Orient-Institut, Dokumentations-Leitstelle Moderner Orient|year=1981|isbn=9783886930081|pages=39}}</ref>. 1985-yilda Richard Tapperning yozishicha, Sulduzda „[[Kurdlashtirish|kurdlashgan]] turklar“ bor edi, ularning bir qismi sunniy edi<ref>{{Cite journal|last=Tappeh|first=R.|date=1985|title=AZERBAIJAN vi. Population and its Occupations and Culture|url=https://iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vi|journal=Encyclopedia Iranica|volume=III}}</ref>.

== Tarixi ==
1303-yilda, [[Hulokuiylar davlati|Elxoniy]] hukmdor [[Gʻozonxon]] davrida Naqada shahristoni tarkibiga kirgan hudud [[feod]]larga boʻlgan{{sfnp|Minorsky|2014}}. Sharqshunos Vladimir Minorskiyning (1966-yilda vafot etgan) XVI asrdagi kurd shahzodasi va yozuvchisi [[Sharafkhan Bidlisi|Sharafxon Bidlisiyga]] tayanib yozishicha, Turkman [[Oq qoʻyunli]] va [[Qora qoʻyunlilar davlati|Qora qoʻyunli]] hukmronligi davrida (taxminan 15-asrda) „yaʼni Jong Chōbānīlar gʻoyib boʻlganidan keyin“, Mukri kurdlari Naqada shahristonini egallab olishdi va uning qadimgi aholisi katta ehtimol bilan „qullarga aylangan“{{sfnp|Minorsky|2014}}. Minorskiy Bidlisiy asarining yirtilgan va sanasi koʻrsatilmagan qismiga iqtibos keltirgan holda, kurdlarning boban qabilasidan boʻlgan bir Budak Naqada joylashgan shahristonni [[qizilboshlilar]]dan tortib olgani haqida hikoya qiladi{{sfnp|Minorsky|2014}}. Bu voqea [[Safaviylar davlati|Safaviylar]] chegarasida sodir boʻlgan toʻsatdan toʻqnashuvlardan biriga ishora qilishi mumkin{{sfnp|Minorsky|2014}}.

1828-yilda [[Turkmanchoy tinchlik shartnomasi]]dan keyin Eron valiahd shahzodasi [[Abbos Mirzo]] Naqada joylashgan shahristonni 800 turkiy [[Qorapapaxlar|qorapapax]] oilasiga topshirdi va bu yangi koʻchmanchilar buning evaziga hukumatga topshirish uchun 400 otliq qoʻyishga majbur boʻldilar. Ular kelishidan oldin tumanda kurdlar va muqaddam [[Shialik|shia]] turklaridan iborat 4-5 ming oila istiqomat qilar edi. Tuman asta-sekin [[Qorapapaxlar|qorapapax]] kelgindilar qoʻliga oʻtib ketardi{{sfnp|Minorsky|2014}}. Davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan [[Qorapapaxlar]] kurdlarning mangur va zerza qabilalariga hujum qilib, tezda oʻz hokimiyatini mustahkamladilar{{sfnp|Mohséni|2018|p=219}}.

1914-yilda shaharda 80 ta ossuriyalik oila qolgan, 120 ta yahudiy oilasi esa oʻshandan beri [[Isroil]]ga koʻchib ketgan{{sfnp|Minorsky|2014}}. Naqada shahristonidagi [[yahudiylar]] shahriston „hozirgi aholisining eng qadimgi elementi“ boʻlgan{{sfnp|Minorsky|2014}}. 1917-yilda Sulduzda 108 oilada 598 [[Ossuriylar|ossuriyalik]] boʻlgan; 35 nafari keksalar, 60 nafari yetim, 84 nafari mehnatga layoqatli edi{{sfnp|Ishaya|2010|pp=233-234}}.

1908-yildan 1912-yilgacha [[Usmoniylar davlati|Usmonli]] istilosi davrida [[Qorapapaxlar|qorapapax]] aholisi Eron agentlari sifatida koʻrilgani uchun juda koʻp azob chekdi. Usmonlilar qabila tuzilmasini yoʻq qilishga va shaharning rayosini ozod qilishga harakat qilishdi. Bu davrda shahar Usmonlilar va [[Rossiya imperiyasi|ruslar]] oʻrtasida qoʻl almashadi, bu jarayon to 1919-yilda eronliklar nazoratni qoʻlga kiritgunga qadar davom etdi{{sfnp|Minorsky|2014}}.

1940-yillardagi toʻqnashuvlarga qaramay, etnik munosabatlar doʻstona edi, oʻshanda shahar qisqa umr koʻrgan Mahobod respublikasining bir qismi boʻlgan{{sfnp|Mohséni|2018|p=212}}.

Mahalliy [[ozarbayjonlar]] davlat tomonidan yaxshi koʻrilgan va shaharda siyosiy va ijtimoiy jihatdan hukmronlik qilgan, bu esa shahardagi etnik zoʻravonliklarni kuchaytirgan. Kurd separatizmi va [[kurdlar]] tomonidan qoʻyilgan siyosiy talablar mintaqadagi taʼsirini yoʻqotishdan qoʻrqib, ozarbayjonlarni xavotirga solgan. 1979-yil aprel oyida, [[Eron inqilobi]]dan soʻng, shaharda ikki etnik guruh toʻqnashdi va taxminan 100-300 kishi halok boʻldi. Toʻqnashuvlarga mamlakatdagi nisbatan liberal siyosiy muhit sabab boʻldi, bu esa kurdlarni ochiqchasiga oʻzini oʻzi boshqarishga intilishga undadi. Yangi hukumat shuningdek, yaqin atrofdagi Qarna, Qalat va Egriqash kurdlarini qirgʻin qilishda davom etgan [[Islom inqilobi gvardiyasi korpusi]]ga mahalliy shia ozarbayjonlarini jalb qildi{{sfnp|Mohséni|2018|pp=219 & 224}}.

Soʻnggi yillarda, millatchi ozarbayjon voqealari davlat tomonidan qatagʻon qilindi, kurd millatchiligi esa yoshlarning Kurdiston erkin hayot partiyasiga boʻlgan qiziqishi bilan koʻproq radikallashdi{{sfnp|Mohséni|2018|pp=230-231}}.

== Mashhur kishilari ==
* Mohammad Oraz, [[Alpinizm|alpinist]]
* Mustafa Hijri, siyosatchi

{{Portal|Eron}}
{{clear}}

== Eslatmalar ==
{{notelist}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
*{{citation | last1 =Ishaya| first1=Arianne |date=2010|title=Familiar Faces in Unfamiliar Places: Assyrians in the California Heartland 1911 - 2010}}
*{{citation|last=Minorsky|title=Suldūz|journal=Encyclopedia of Islam, Second Edition|date=2014 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_7169}}
*{{citation |last1=Mohséni |first1=Chirine |editor1-last=Dorronsoro |editor1-first=Gilles |editor2-last=Grojean |editor2-first=Olivier |title=The Instrumentalization of Ethnic Conflict by the State The Azeri-Kurdish Conflict in Iran |date=2018 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780190845780 |doi=10.1093/oso/9780190845780.001.0001}}

{{Authority control}}

[[Turkum:Naqada shahristoni aholi punktlari]]
[[Turkum:Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni shaharlari]]
[[Turkum:Ossuriy manzilgohlari]]
[[Turkum:Gʻarbiy Ozarbayjon ustonidagi kurd manzilgohlari]]
[[Turkum:Osiyodagi tarixiy yahudiy jamoalari]]