Oqdara sahifasining manbasini koʻrish

{{pp-move-indef|small=yes}}
{{Ozarbayjon qishloqlari bilgiqutisi
|name                    = Oqdara
|native_name             = {{lang|az|Ağdərə}}
|image_skyline = Mardakert 002.jpg
|image_caption = Martakert 2002-yil
|image_size = 300px
|pushpin_map = Azerbaijan
|pushpin_mapsize = 300
|subdivision_type = Mamlakat
|subdivision_name = {{AZE}}
|subdivision_type2 = Tuman
|subdivision_name2 = [[Oqdara tumani]]
|population_footnotes = <ref name="2015stats">{{veb manbasi|url=http://stat-nkr.am/files/publications/2015/LXH_tverov_2015.pdf|title=Figures|date=2015|website=stat-nkr.am|qaralgan sana=2022-12-21|arxivsana=2020-09-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200912090543/http://stat-nkr.am/files/publications/2015/LXH_tverov_2015.pdf}}</ref>
|population_as_of = 2015
|population_total = 4,600
|timezone = [[Azerbaijan Time|AZT]]
|utc_offset = +4
|coordinates = {{coord|40|12|55|N|46|48|46|E|region:{{xb|NKR}}|display=inline, title}}
|elevation_m = 415
}}

'''Oqdara''' ({{lang-az|Ağdərə}}) [[Ozarbayjon]]da, [[Oqdara tumani]]da shahar. 2023 yilgacha shaharda etnik [[armanlar]] koʻpchilikni tashkil qilgan.<ref>{{veb manbasi |url=https://drugoivzgliad.com/karabach-mir-i-voina-a-zubov/ |title=Андрей Зубов. Карабах: Мир и Война |author=Андрей Зубов |website=drugoivzgliad.com |qaralgan sana=2022-12-21 |arxivsana=2020-10-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20201020150302/https://drugoivzgliad.com/karabach-mir-i-voina-a-zubov/ }}</ref> The town underwent heavy destruction by Azerbaijani forces while under their control during the [[First Nagorno-Karabakh War]].<ref name="hrw">{{kitob manbasi|url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/a/azerbjn/azerbaij94d.pdf|title=Azerbaijan: Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh|date=December 1, 1994|publisher=Human Rights Watch/Helsinki|pages=35|access-date=3 June 2021}}</ref>

== Etimologiyasi ==
Anʼanaga koʻra, shahar nomi „mard“ („odam, odam“ yoki bu kontekstda „mard“) va „kert“ („qurgan“) elementlaridan iborat deb talqin qilinadi, goʻyo aholining jasorati uchun obroʻsi.''<ref name="Karavachar">{{kitob manbasi|last1=Hakobyan|first1=Tadevos Kh.|url=http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=61&query=%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%AB%D5%A1|title=Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան [Dictionary of toponymy of Armenia and adjacent territories]|last2=Melik-Bakhshyan|first2=Stepan T.|last3=Barseghyan|first3=Hovhannes Kh.|date=1986|publisher=Yerevan State University Publishing House|volume=1|location=Yerevan|page=208|language=hy}}</ref>'' Boshqa tushuntirishlar ismni '' matuṛ'' („chapel“) soʻzi bilan bogʻlaydi.''<ref name="Karavachar" />'' Ozarbayjoncha aholi punktining Aghdara nomi „oq vodiy“ deb tarjima qilingan.

== Tarixi ==
[[File:Martakert, Church - panoramio.jpg|[[Saint John the Baptist Church, Martakert|Martakertdagi Avliyo Yuhanno Baptist cherkovi]]|thumb|left]]
Aholi manzilgohi tarixan [[Qorabogʻ melikdomlari]] dan biri boʻlgan Jraberd melikdomining bir qismi boʻlgan.<ref name="RediscoveringArmenia"/>

1918-yilda shahar yaqinida [[Usmonlilar imperiyasi|Usmonlilar]] va arman qoʻshinlari oʻrtasida jang boʻlib, u yerda gʻalaba qozongan.''<ref name="Karavachar" />''

[[Sovet Ittifoqi|Sovetlar]] davrida Oqdara (Martakert) [[Togʻli Qorabogʻ avtonom viloyati]] [[Mardakert okrugi (NKAO)|Martakert okrugi]]ning maʼmuriy markazi boʻlgan. 1960-yilda [[shahar tipidagi aholi punkti]] maqomini olgan.

== Tarixiy meros ob’ektlari ==
Shahar va uning atrofidagi tarixiy meros ob’ektlari orasida miloddan avvalgi 2-1 ming yilliklarga oid qabrlar, eramizdan oldingi Krapasht qabristoni, oʻrta asrlardagi „Taza Xach“ ({{lang-hy|Թազա խաչ}}) qabristonlari kiradi. <nowiki>XVII—XIX</nowiki> asrlar oraligʻida [[Avliyo Yahyo choʻmdiruvchi cherkovi, Martakert|St. Yahyo Baptist cherkovi]] 1883-yilda qurilgan ({{lang-hy|Սուրբ Հովհաննու Կարապետ եկեղեցի|Surb Hovhannu Karapet Yekeghetsi}}<ref>{{veb manbasi|url=https://www.pastinfo.am/hy/news/2021/01/25/kn0fup2iz/1135335|title=Արայիկ Հարությունյանը հանդիպել է Մարտակերտի շրջանի վարչակազմի հետ|website=pastinfo.am|date=2021-01-25}}</ref> Ehtimol, <nowiki>XIII</nowiki> asrda paydo boʻlgan) va <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida Kusapat daryosi boʻylab koʻprik.<ref name="RediscoveringArmenia">{{kitob manbasi|last1=Kiesling|first1=Brady|first2=Raffi|last2=Kojian|year=2019|title=Rediscovering Armenia: Armaniston va Artsaxdagi qishloqlar va yodgorliklarning chuqur inventarizatsiyasi|nashr=3-nashr|nashriyot=Armeniapedia Publishing}}</ref><ref name="2015statistics">{{Veb manbasi|url=https://artsakhlib.am/en/2018/06/06/%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82-%D5%AC%D5%B2%D5%B0-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AE%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%BE%D5%B8/|title=Directory of socio-economic characteristics of NKR administrative-territorial units (2015)|author=Hakob Ghahramanyan}}</ref>.

== Togʻli Qorabogʻ mojarosi ==
=== Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi ===
{{main|First Nagorno-Karabakh War}}
[[Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi]] (1991-94) davrida Oqdara va uning atrofidagi tumanda, ayniqsa, Ozarbayjon [[Goranboy operatsiyasi]] va 1992-yildagi [[Mardakert va Martuni hujumlari]] paytida ogʻir janglar boʻlgan.<ref name="RediscoveringArmenia" /> Shahar 1992-yil 4-iyulda Ozarbayjon kuchlari tomonidan bosib olindi va Oqdaraning arman aholisi shaharni tark etishga majbur boʻldi.<ref name=":0">{{Veb manbasi|last=Hakobyan|first=Tatul|author-link=Tatul Hakobyan|date=27 June 2021|title=Մարտակերտի ազատագրումը. հունիս 27, 1993թ|trans-title=Martakertning ozod qilinishi, 1993-yil 27-iyun|url=http://www.aniarc.am/2021/06/27/martakert-27-june-1993-book-kanach-u-sev/|access-date=29 Iyun 2021|website=ANI Arman tadqiqot markazi|language=hy|arxivsana=2021-07-01|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210701021622/http://www.aniarc.am/2021/06/27/martakert-27-june-1993-book-kanach-u-sev/}}</ref> Oqdara Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi paytida katta zarar koʻrgan va uning koʻplab binolari vayron boʻlgan va odam yashamagan.<ref name=":0" /> 1992-yil sentyabr oyida Oqdarada boʻlgan Tomas Goltzning soʻzlariga koʻra, shahar „vayronalar uyasiga aylandi“ va „vayron qilingan shaxsiy hayotning yanada chuqurroq qoldiqlari: qozon va kostryulkalar, chamadonlar oqayotgan kiyimlar, maydalangan chaqaloq aravachalari va hatto oilaviy portretlar“ ni taʼkidladi. , hali ham parchalangan ramkalarda".<ref>Tomas Goltz. TCG-33 da, Hozirgi dunyo masalalari instituti, Hannover, Nyu-Xempshir, 1992-yil 18-sentyabr.</ref> HRW keyinchalik Qorabogʻ arman kuchlari tomonidan [[Agʻdam]]ga qarshi hujum paytida va undan keyin amalga oshirilgan qoʻpol harakatlar sifatida koʻrilganini taʼkidladi. mojaroning teskari tabiati kontekstida Oqdarani ozarbayjonlar tomonidan vayron qilingani uchun qasos.<ref>[https://www.hrw.org/reports/pdfs/a/azerbjn/azerbaij94d.pdf AZERBAYJON : Togʻli Qorabogʻdagi yetti yillik mojaro Human Rights Watch/Xelsinki. bet 47, 1994]</ref> Oqdara 1993-yil 27-iyunda arman qoʻshinlari tomonidan qaytarib olingan.<ref name=":0" /> Shahar atrofidagi hudud urush tugaganidan beri Artsax nazoratida. Oqdaraning mahalliy aholisining bir qismi yillar davomida asta-sekin qaytib keldi, lekin koʻplari [[Armaniston]], [[Rossiya]] va boshqa joylarda qoldi.<ref name=":0" />

=== Chegara toʻqnashuvlari (1994-2020) ===
{{main|2008 Mardakert clashes}}
[[File:AZ-qa-location-en.svg|thumb|1994-yilgi sulhdan keyingi mintaqadagi vaziyat]]
[[2008-yil Mardakertdagi to'qnashuvlar]] 4-martda [[2008-yil Armanistondagi saylovlardagi norozilik namoyishlari]]dan keyin boshlangan. Unda [[Togʻli Qorabogʻ mudofaa armiyasi|etnik arman]] oʻrtasidagi eng ogʻir janglar boʻlgan.<ref name="bbcnews2">{{yangiliklar manbasi |date=2008-03-05 |title=Qorabog'dagi qurbonlar soni bahsli |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7278871.stm |url-status=live |access-date=2008-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309004207/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7278871.stm |archive-date=9 mart 2008-yil |ish=BBC News}}</ref> va [[Ozarbayjon harbiylari|Ozarbayjon]] kuchlari<nowiki><ref name="bbcnews"></nowiki>{{yangiliklar manbasi |date=2008-03-05 |title=Ozarbayjon-Armaniston chegarasidagi halokatli to'qnashuv |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7278483.stm |url-status=bot: unknown |access-date=2008-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080305231537/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7278483.stm |archive-date=2008-03-05}}</ref> [[Togʻli] bahsli hududi boʻyicha -Qorabog]]<ref name="bbcnews" /><ref name="rferl">{{yangiliklar manbasi|date=2008-03-04|title=Armeniya/Ozarbayjon: Tog'li Qorabog'da halokatli janglar avj oldi|nashr=Ozod Yevropa/Ozodlik Radiosi|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2008/03/06f6071c-c439-4c76-b389-928e9409de9b.html|url-status=live|access-date=2008-0 -0 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306000426/http://www.rferl.org/featuresarticle/2008/03/06F6071C-C439-4C76-B389-928E9409DEB-|archive-date=2008-03-06}}</ref> [[Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi]]dan keyin [[Bishkek protokoli|1994-yilda oʻt ochishni toʻxtatish]]dan beri.

Arman manbalari Ozarbayjonni Armanistonda davom etayotgan tartibsizliklardan foydalanishga urinishda aybladi.<ref name=":02">{{Veb manbasi|date=4-Mart 2008-yil|title=Tog'li Qorabog'da o'lik janglar avj oldi|url=https:/ /www.rferl.org/a/1079580.html|access-date=2020-09-28|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> Ozarbayjon manbalari Armaniston hukumati harakat qilayotganini iddao qilib, Armanistonni aybladi. eʼtiborni Armanistondagi ichki keskinlikdan chalgʻitish.<ref name=":02"/>

[[2020-yilda Togʻli Qorabogʻ mojarosi|2020]]da Oqdara yaqinida oʻt ochishni toʻxtatish chizigʻi boʻylab toʻqnashuvlar sodir boʻldi.

=== 2020 Togʻli Qorabogʻ urushi ===
{{main|2020 Nagorno-Karabakh war}}
[[2020-yil]] Togʻli Qorabogʻ urushi paytida shahar Ozarbayjon kuchlari tomonidan bir necha marta bombardimon qilingan, natijada tinch aholi halok boʻlgan.<ref>{{Veb manbasi|title=Ադրբեջանի ռազմական ինքնաթիռը ռմբակոծել է Մարտակերտը, կա երեք զոհ. Վահրամ Պողոսյան|url=https://www.azatutyun.am/a/30866291.html|access-date=2021-06-29|website=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան|language=hy}}</ref><ref>{{Veb manbasi|title=Մարտակերտը ռմբակոծվում է, կիրառվում է ռազմական ավիացիա, հայտնում է ԱԻՊԾ-ն|url=https://www.azatutyun.am/a/30909030.html|access-date=2021-06-29|website=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան|language=hy}}</ref>

== Geografiyasi ==
Shahar [[Tartar (daryo)|Tartar daryosi]]ning oʻng qirgʻogʻida, ikki togʻ oraligʻida joylashgan.''<ref name="Karavachar" />''

== Ekonomikasi va madaniyati ==
Aholisi asosan turli davlat muassasalarida hamda [[qishloq xo'jaligi]] bilan ishlaydi. 2015-yil holatiga ko‘ra, Oqdarada shahar binosi, madaniyat uyi, ikkita maktab, ikkita bolalar bog‘chasi, yoshlar markazi, 88 ta savdo korxonasi, ikkita zavod va viloyat shifoxonasi mavjud.<ref name="2015statistics"/> TKengaytirilgan Oqdara shahar jamoasiga [[Haykajur]], [[Jraberd]], [[Maralyansarov|Maralyan Sarov]] va [[Levonarx]] qishloqlari kiradi.<ref name=":0" />

== Demografiyasi ==
{| class="wikitable"
|+
!Year
! colspan="2" |Armenians
! colspan="2" |Azerbaijanis
! colspan="2" |Russians
! colspan="2" |Ukrainians
!Total
|-
|1907''<ref name="Karavachar" />''<ref>{{Kitob manbasi |url=https://www.prlib.ru/item/417314 |title=Кавказский календарь на 1910 год |publisher=Tipografiya kantselyarii Ye.I.V. na Kavkaze, kazenny dom |year=1910 |edition=65th |location= |publication-place=Tiflis |pages=173 |language=Russian |trans-title=Caucasian calendar for 1910 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315211448/https://www.prlib.ru/item/417314 |archive-date=15 March 2022}}</ref>
| colspan="8" |Mostly Armenian
|'''4,676'''
|-
|1970<ref>{{Veb manbasi|last=|first=|date=|title=Result of the Soviet census of 1970 of the Martakert district|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/mardakert70.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-12-28|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru}}</ref>
|5,472
|96.3%
|135
|2.4%
|44
|0.8%
|9
|0.2%
|'''5,683'''
|-
|1979<ref>{{Veb manbasi|last=|first=|date=|title=Martakert tumanidagi 1979-yilgi Sovet aholini ro'yxatga olish natijalari|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/mardakert79.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-12-28|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru}}</ref>
|6,264
|93.6%
|349
|5.2%
|41
|0.6%
|5
|0.1%
|'''6,690'''
|-
|2005<ref name="2005nkrcensus">{{Veb manbasi|title=Tog'li Qorabog' Respublikasining 2005-yilgi aholini ro'yxatga olish natijalari|url=http://census.stat-nkr.am/nkr/1-1.pdf|website=National Statistic Service of the Republic of Artsakh|qaralgan sana=2022-12-21|arxivsana=2011-03-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110302100506/http://census.stat-nkr.am/nkr/1-1.pdf}}</ref>
|4,262
|100%
|
|
|
|
|
|
|'''4,262'''
|-
|2015<ref name="2015stats" />
|4,600
|100%
|
|
|
|
|
|
|'''4,600'''
|}

== Taniqli odamlar ==
<!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦--->
<!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦--->
* [[Vagharshak Grigoryan]], Sovet tibbiyoti shifokori va professori.

== Gallery ==
<gallery mode="packed" heights="120">
Martakert062.JPG|Oqdaradagi park va yodgorlik
Martakert049.JPG|Oqdara madaniyat uyi
Martakert061.JPG|Shahardan koʻrinish
Martakert002.JPG|Oqdaradagi asosiy koʻchalardan biri
Martakert012.JPG|Oqdara muzeyi
Martakert063.JPG|Oqdaradagi yodgorlik
</gallery>

== Iqlimi ==
Oqdara iqlimi [[Köppen iqlim tasnifi]] boʻyicha [[Nam subtropik iqlim]] (Cfa) deb tasniflanadi.<ref>{{Veb manbasi|title=Marakert / Agdere climate: Average Temperature, weather by month, Marakert / Agdere weather averages - Climate-Data.org|url=https://en.climate-data.org/asia/azerbaijan/marakert-agdere/marakert-agdere-21905/|access-date=2021-12-25|website=en.climate-data.org}}</ref>

{{Weather box
|width = auto
|location = Mardakert, Nagorno-Karabakh Republic
|single line = Y
|metric first = yes
|Jan record high C = 
|Feb record high C = 
|Mar record high C = 
|Apr record high C = 
|May record high C = 
|Jun record high C = 
|Jul record high C = 
|Aug record high C = 
|Sep record high C = 
|Oct record high C = 
|Nov record high C = 
|Dec record high C = 
|year record high C= 
|Jan high C = 5.8
|Feb high C = 6.6
|Mar high C = 10.8
|Apr high C = 18.3
|May high C = 22.4
|Jun high C = 27.0
|Jul high C = 30.7
|Aug high C = 29.2
|Sep high C = 25.3
|Oct high C = 18.4
|Nov high C = 12.5
|Dec high C = 8.1
|year high C=
|Jan low C = -1.7
|Feb low C = -1.0
|Mar low C = 2.3
|Apr low C = 8.1
|May low C = 12.5
|Jun low C = 16.7
|Jul low C = 20.0
|Aug low C = 19.0
|Sep low C = 15.4
|Oct low C = 9.7
|Nov low C = 4.8
|Dec low C = 0.6
|year low C=
|Jan record low C = 
|Feb record low C = 
|Mar record low C = 
|Apr record low C = 
|May record low C = 
|Jun record low C = 
|Jul record low C = 
|Aug record low C = 
|Sep record low C = 
|Oct record low C = 
|Nov record low C = 
|Dec record low C = 
|year record low C= 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 15
|Feb precipitation mm = 23
|Mar precipitation mm = 34
|Apr precipitation mm = 45
|May precipitation mm = 71
|Jun precipitation mm = 64
|Jul precipitation mm = 31
|Aug precipitation mm = 26
|Sep precipitation mm = 27
|Oct precipitation mm = 45
|Nov precipitation mm = 28
|Dec precipitation mm = 17
|year precipitation mm = 
|source 1 = http://en.climate-data.org/location/21905/
|date=
}}

== Qardosh shaharlar ==
* {{flagicon|ARM}}[[Vagharshapat, Armaniston|Vagarshapat]], [[Armaniston]] (2010-yildan).<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Official page of Vagarshapat city |url=http://ejmiatsin.am/foreign-relations/sister-cities/976-martakert.html |qaralgan sana=2022-12-21 |arxivsana=2015-02-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150207162943/http://ejmiatsin.am/foreign-relations/sister-cities/976-martakert.html }}</ref>

Hamkorlik shartnomasi:
* {{flagicon|Lebanon}} [[Bourj Hammoud]], [[Lebanon]]. 2018-yil may oyida Artsaxning Oqdara shahri va Livanning Burj Hammud shaharlari vakillari hamkorlik to‘g‘risidagi memorandumni imzoladilar. Memorandumda ikki shahar oʻrtasida ijtimoiy, iqtisodiy, turizm va madaniy aloqalarni yoʻlga qoʻyish, shaharlar oʻrtasidagi hamkorlik mintaqaviy barqarorlik va tinchlikni mustahkamlashga hissa qoʻshishi mumkinligini anglash taʼkidlangan.<ref>{{Veb manbasi|title=Karabakh's Martakert, Lebanon's Bourj Hammoud sign memorandum of cooperation|url=https://news.am/eng/news/451940.html|access-date=2021-12-25|website=news.am|language=en}}</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Commons turkum}}
* [http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-26&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=x World Gazetteer: Azerbaijan] {{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} — World-Gazetteer.com
* {{GEOnet2|32FA881522CE3774E0440003BA962ED3}}
* {{YouTube|5DfRLm7lweM|A short documentary about the town}}

{{Portal bar|Geography}}

[[Turkum:Ozarbayjon qishloqlari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]


{{Azerbaijan-geo-stub}}