Oysha sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Oisha bintu Abu Bakr
 | tasvir               = Aisha bint Abi Bakr.png
 | tavallud_paytidagi_ismi = {{Lang-ar|عائشة بنت أَبي بكر}}
 | tavallud_sanasi      = [[614-yil]]
 | tavallud_joyi        = [[Makka]], [[Hijoz]]
 | vafot_joyi           = [[Madina]], [[Damashq xalifaligi]]
}}

'''Oisha''' ({{Lang-ar|عائشة}}), '''Oisha bintu Abu Bakr roziyallohu anho'''({{Taxminan}} 613 – 678, iyul) [[Qurʼonda nomi kelgan Paygʻambarlar|Islom paygʻambari]] [[Muhammad]] sollallohu alayhi vasallamning uchinchi va eng yosh xotinlari edi{{Sfn|Esposito|2004a}}.

Uning bolaligi haqida maʼlumotlar kam. Baʼzi manbalarga koʻra, Oisha roziyallohu anho turmush qurganida 6 yoki 7 yoshda boʻlgan, 9 yoshda esa birga yashay boshlagan{{Sfn|Spellberg|1996}}; Oisha roziyallohu anho Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hayoti davomida ham, vafotidan keyin ham dastlabki islom tarixida muhim rol oʻynagan. [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|Sunniy]] urf-odatlarida Oisha roziyallohu anho olima, aqlli va izlanuvchan sifatida tasvirlangan. U Muhammad sollallohu alayhi vasallamning xabarlarini tarqalishiga hissa qoʻshgan va vafotidan keyin 44 yil davomida [[musulmon]] jamiyatiga xizmat qilgan{{Sfn|Aleem|2007}}. Shuningdek, Muhammad sollallohu alayhi vasallamning shaxsiy hayotiga oid masalalarda, balki [[Islomiy meros|meros]], [[Haj|ziyorat]] va [[Islom esxatologiyasi|esxatologiya]] kabi mavzularda 2210 [[hadis]] rivoyat qilgani bilan mashhur<ref>Islamyat: a core text for students.{{Aniq manba kerak|date=November 2022}}</ref>{{Sfn|Sayeed|2013}}. Uning turli fanlar, jumladan, sheʼriyat va tibbiyot sohasidagi aql-zakovati va bilimi [[Ibn Shihab al-Zuhriy|az-Zuhriy]] va shogirdi [[Urva ibn Zubayr|Urva ibn az-Zubayr]] kabi ilk olim va nuroniylar tomonidan yuqori baholangan{{Sfn|Sayeed|2013}}.
== Maʼlumotlar ==
Muhammad va uning sahobalari haqidagi biografik maʼlumotlar [[hadis]] va [[siyra]]larda qayd etilgan. Hadislar [[Hadis olimlari|muhaddislar]] tomonidan toʻplanib, jamlanmaguncha dastlab ogʻzaki rivoyat qilingan{{Sfn|Saeed|2008}}. Islomda hadislar [[Qurʼon|Qur’ondan]] keyingi asosiy manba hisoblanadi{{Sfn|Esposito|2004b}}. Biroq hadisning ham, siyraning ham tarixiy ishonchliligi ayrim ilmiy ulamolar oʻrtasida bahs mavzusi boʻlib kelgan{{Sfn|Nigosian|2004}}.

== Bolalik davri ==
Oysha [[Makka]]da tugʻilgan ({{Circa|613–614}}){{Sfn|Abbott|1942}}<ref>{{Harvard citation no brackets|Ibn Sa'd|1995|p=55}}

„Aisha was born at the beginning of the fourth year of prophethood“

i.e., the year 613–614</ref>. U Muhammadning eng ishonchli [[sahoba]]laridan Abu Bakr va [[Ummu Ruvmon|Ummu Rumonning]] qizi edi{{Sfn|Esposito|2004a}}. Hech bir manbada Oyshaning bolalik yillari haqida toʻliq maʼlumot berilmagan{{Sfn|Watt|1961}}.

=== Muhammad bilan turmush ===
Muhammad Oyshani tushida ikki marta koʻrganini, bir farishta ipak matoda koʻtarib, unga xotini boʻlishini maʼlum qilganini aytdi. Muhammad agar tushlar Xudodan boʻlsa, ularni amalga oshishiga ishongan{{Sfn|Leaman|2005}}. Birinchi xotini [[Xadicha bint Xuvaylid|Xadicha binti Xuvaylid]] vafot etgach, xolasi [[Xavla bint Hakim|Xavla binti Hakim]] unga Oyshaga uylanishini taklif qildi{{Sfn|Samadi|2021}}. Oyshaning otasi [[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakr]] qizini Muhammadga turmushga berishga avvaliga rozilik bermagan edi; Muhammad ularning dinda birodar ekanliklarini va Oysha bilan turmush qurishlari qonuniy ekanini aytdi{{Sfn|Samadi|2021}}. Shunda Oyshaning Jubayr ibn Mutʼim ismli deyarli tengdoshi boʻlgan yigit bilan nikohi bekor qilindi{{Sfn|Turner|2003}}. Sharqshunos [[V. Montgomeri Vatt|V.Montgomeri Vattning]] fikricha, bu nikoh orqali Muhammad Abu Bakr bilan aloqalarini mustahkamlashga umid qilgan{{Sfn|Watt|1960}}.

Bizgacha yetib kelgan barcha hadislar Oysha roziyallohu anho Muhammad bilan Makkada turmush qurganliklarini tasdiqlaydi, lekin bu nikoh Madinaga ''[[hijrat]]'' qilganidan keyin [[Shavvol]] oyida (623 yil aprel) boʻlgan degan taxminlar ham bor{{Sfn|Bahramian|2015}}.

=== Nikoh ===
Islomiy manbalarda Oyshaning turmushga chiqqandagi yoshi olti yoki yetti, birga yashashni boshlaganda esa toʻqqiz yoki oʻn yosh deb qayd etilgan. [[Sahihi Buxoriy|Sahih al-Buxoriy]] hadisi sharifda Oysha olti yoshida turmushga chiqqan deyilgan{{Sfn|Spellberg|1994}}. [[Ibn Hisham|Ibn Hishomning]] tarjimai holida esa u oʻn yoshda boʻlgan boʻlishi mumkinligini aytilgan{{Sfn|Spellberg|1994}}.

Islom adabiyotida uning turmush qurgan yoshi hech qanday jiddiy munozaraga sabab boʻlmagan; Shunday boʻlsa-da, Spellberg va Ali uning yoshi haqidagi maʼlumotlar musulmonlarning dastlabki biograflariga xos boʻlmagan narsa deyishadi{{Sfn|Spellberg|1994}}. Uning yoshi keyingi musulmon olimlarini ham qiziqtirmadi va hatto oʻrta asrlar va ilk zamonaviy nasroniy polemikistlari tomonidan ham eʼtiborga olinmadi{{Sfn|Ali|2014}}. Ilk [[Oriyentalizm|sharqshunos]] yozuvchilar, hatto Muhammad va Islomga nisbatan kamsituvchi yondashishlarida ham, birinchi navbatda, Muhammadning koʻpxotinlilikni qabul qilishi va siyosiy sabablarga koʻra turmush qurishini tanqid qilishgan{{Sfn|Ali|2014}}.

<nowiki>XX</nowiki> asrning oʻrtalaridan boshlab, islomiy ekstremizmga oid xavotirlar kuchayib borayotgan bir paytda, musulmon jamiyatlari va islom qaytadan nazorat ostiga olinar ekan, Oyshaning turmushga chiqqan yoshi haqidagi tanqidlar koʻpaya boshladi{{Sfn|Ali|2014}}. Yigirmanchi asrning oxiridan beri polemiklar Oyshaning yoshidan Muhammadni [[pedofiliya]]da ayblash va musulmon jamiyatlarida [[Bolalar nikohi|yosh nikohlar]] koʻproq tarqalganligini isbotlash uchun foydalanishadi{{Sfn|Ali|2014}}.

== Shaxsiy hayoti ==
=== Muhammad bilan munosabati ===
Aksariyat [[Islom madaniyati|musulmon urf-odatlarida]] [[Xadicha bint Xuvaylid|Xadicha binti Xuvaylid]] Muhammadning eng sevimli ayoli sifatida tasvirlangan; Sunniylar Oyshani Xadichadan keyin ikkinchi oʻrinda hisoblashadi{{Sfn|Ahmed|1992}}. Buni tasdiqlovchi bir qancha hadislar yoki Muhammadning hikoyalari yoki soʻzlari mavjud. Bir kishi rivoyat qiladiki, bir sahoba Muhammad alayhissalomdan: „Dunyoda eng yaxshi koʻrgan insoningiz kim?“ deb soʻraganida. „Oysha“, deb javob bergan{{Sfn|Mernissi|1988}}. [[Fayl:Mohammed_and_his_wife_Aisha_freeing_the_daughter_of_a_tribal_chief._From_the_Siyer-i_Nebi.jpg|thumb|Muhammad va Oysha qabila boshligʻining qizini ozod qilishmoqda]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{vikiiqtibos}}

{{OʻzME}}
{{Muhammadning ayollari}}
{{Islomda sharaflangan ayollar}}
{{tashqi havolalar}}

[[Turkum:Abu Bakrning oilasi]]
[[Turkum:Makkada tugʻilganlar]]
[[Turkum:Muhammadning ayollari]]
[[Turkum:Madinada vafot etganlar]]
[[Turkum:Roshidun xalifalarining farzandlari]]
[[Turkum:Ayol sahobalar]]
[[Turkum:Birinchi fitnada ishtirok etgan kishilar]]