Paghman sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti|nomi=Paghman|asl nomi=پغمان|mavqe=Shahar|tasvir={{multiple image
| border                   = infobox
| total_width              = 300
| perrow                   = 1/2/2
| image1                   = Paghman Hill Castle.JPG
| alt1                     = Paghman Hill Castle
| image2                   = Taq-e-Zafar+.jpg
| alt2                     = Taq-e Zafar
| image3                   = Paghman monument.jpg
| alt3                     = Paghman monument
}}|aholi=143,000|sanalgan yil=[[2015-yil]]|maydon=600|zichlik=240|vaqt mintaqasi=+04:30|mamlakat=Afgʻoniston|mintaqa=Kobul provinsiyasi}}

'''Paghman''' ([[Fors tili|forscha]] / [[Pushtu tili|pushtu]]cha: پغمان; talaffuzi: Pagʻmon) — [[Afgʻoniston]] poytaxti [[Kobul (shahar)|Kobul]] yaqinidagi tepaliklarda joylashgan shahar. Bu 120 000 ga yaqin aholiga ega (Kobul viloyatining gʻarbiy qismida), asosan [[tojiklar]] va pushtunlar boʻlgan Paghman tumanining [[Pushtunlar|markazidir]]<ref name="aims">{{veb manbasi|url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/paghmani.pdf|sarlavha=UNHCR profile for Paghman District|kirish sanasi=2011-05-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20051027173613/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/paghmani.pdf|arxivsana=2005-10-27|iqtibos=ETHNIC COMPOSITION: About 70% Pashtun and 30% Tajiks}}</ref>. Pagʻmon bogʻlari sayyohlarning asosiy diqqatga sazovor joyidir va shuning uchun shahar Afgʻonistonning bogʻ poytaxti sifatida ham tanilgan.

== Tarix ==

=== XX asr ===
[[Fayl:Arc_de_Triumph_Paghman.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Arc_de_Triumph_Paghman.jpg/220px-Arc_de_Triumph_Paghman.jpg|left|thumb| Taq-e Zafar]]
1928-yilda podsho [[Omonullaxon]] va malika [[Soraya Tarzi]] Yevropadan qaytganidan soʻng, Omonulla Kobulni qayta qurish uchun chet ellik mutaxassislarni jalb qiladi. Oʻshanda '''Paghman'''ga kiraverishda ular Fransiyaning [[Parij]] shahridagi Ark de Zafarga oʻxshash, ammo undan kichikroq boʻlgan, Taq-e Zafar ({{Lang-fa|طاق ظفر}}) deb nomlangan Yevropa uslubidagi monumental darvozani yaratdilar. („Taq-e Zafar“ — ''Gʻalaba archasi''). Dastlab Hindukushning pastki qismidagi kichik bir qishloq boʻlgan Paghman villalar va [[Hindukush|chaletlar]], shuningdek, yozgi poytaxt bilan dam olish maskaniga aylandi. Uning keng xiyobonlarida archa, [[terak]] va [[Yongʻoq|yongʻoq]] daraxtlari boʻlgan. Bu boylar va [[Aristokratiya|aristokratlar]] tashrif buyuradigan mashhur joy edi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2006/02/060223_ws-aep-21th|sarlavha=BBCPersian.com|ish=www.bbc.com}}</ref>.

Yangi podsholik bogʻlari koʻpchilik uchun ochiq edi — islohot sifatida — u yerda, yaqin atrofdagi Kobulning boshqa turar joylarida boʻlgani kabi, gʻarbiy liboslar qabul qilindi. 1928-yil 1-sentabrda podsho Omonulla Paghmanga Loya Jirgʻani chaqirib, kiyinish qoidalariga zid boʻlgan koʻplab qonunlar orqali barchani hayratda qoldirdi. 1928-yil 7-sentabrda Kobuldagi nufuzli siyosiy arbob boʻlgan Shoʻr bozori hazratlari Omonullohning koʻplab islohotlariga qarshi chiqqan 400 ga yaqin diniy peshvolar imzolagan petitsiyani podshohga topshirdi. Bu harakat Hazratning hibsga olinishiga, baʼzi izdoshlarining qatl etilishiga va nihoyat, 1929-yildagi amir Habibulloh Kalakoniy boshchiligidagi qoʻzgʻolonga sabab boʻlib, podshohni hokimiyatdan agʻdardi<ref>Poullada 1973</ref>.

Bogʻlar oxir-oqibat mahalliy va xorijiy sayyohlar uchun mashhur maskanga aylandi. Bu yerda kobullik boylarning yozgi uylari bor edi, ularda xizmatkor va kanizaklar ishlagan<ref>{{veb manbasi|url=https://www.gonomad.com/5362-afghanistan-as-a-tourist-really|sarlavha=Afghanistan as a Tourist. Really.|sana=12-dekabr 2013-yil|ish=GoNOMAD Travel}}</ref>.

1980-yillardagi [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushi paytida]] Paghman asosiy jang maydoni boʻlgan va u Sovet tomonidan qoʻllab-quvvatlangan hukumat joylashgan. Keyinchalik bu joy [[mujohid]] isyonchilar tomonidan bombardimon qilingan. Aksariyat binolar vayron boʻlgan va aholi qochib ketgan. Gullab yashnagan bogʻlardan faqat ozroq narsa qolgan, faqat ustki qismi uchib ketgan Ark de Triomphe uslubidagi kamar qoldiqlari<ref>{{yangiliklar manbasi |last=Lorch |first=Donatella |date=6-may 1992-yil |title=Only Flowers, Nothing Else, Survive in an Afghan Town (Published 1992) |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1992/05/06/world/only-flowers-nothing-else-survive-in-an-afghan-town.html}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=http://www.aisk.org/photos/van/Paghman/112_1284.jpg|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=2010-07-08|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110724204843/http://www.aisk.org/photos/van/Paghman/112_1284.jpg|arxivsana=2011-07-24}}</ref> bugungacha saqlangan.

=== XXI asr ===
[[Fayl:Paghman-Cinema-Turned-into-Mosque.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Paghman-Cinema-Turned-into-Mosque.jpg/220px-Paghman-Cinema-Turned-into-Mosque.jpg|left|thumb| Paghmandagi Yevropa uslubidagi bosh masjid]]
Karzay maʼmuriyati shakllanganidan soʻng, Ark rekonstruksiya qilindi va 2005-yil may oyida qurib bitkazildi. Sobiq bogʻlarning boshqa shikastlangan qismlari ham qayta tiklandi. U yana mashhur sayyohlik maskaniga aylandi va Kobul aholisi orasida mashhur boʻldi. 2010-yillarda yanada rivojlanish kuzatildi.

2012-yilda Paghman tumanida 1000 ta oila elektr energiyasi bilan taʼminlandi. Elektr quvvati 1000 kilovoltlik uchta [[transformator]] oʻrnatilgandan soʻng Pashaee vodiysidagi Pracha qishlogʻidagi oilalarga tarqatildi. Surobi tumanidagi Mahipar toʻgʻonidan aholiga elektr energiyasi 35 million AFN (622 443 AQSh dollari) qiymatida yetkazib berildi.

2014-yilda yangi qurilgan saroy, Paghman Hill qal’asi jamoatchilikka ochildi. Saroy atrofi minglab yangi ekilgan daraxtlar, shuningdek, [[Uloq|Buzkashi]] dalasi, sharshara va boshqa diqqatga sazovor joylardan iborat. Saroyning ichki qismi anʼanaviy qoʻlda ishlangan afgʻon gilamlari va boshqa materiallar bilan bezatilgan. Undan yirik festivallarda foydalanish rejalashtirilgan edi<ref>{{veb manbasi|url=http://www.afghanzariza.com/2014/07/01/in-pictures-newlybuilt-paghman-palace-becomes-the-cynosure-of-all-eyes|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=2018-01-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190704160713/http://www.afghanzariza.com/2014/07/01/in-pictures-newlybuilt-paghman-palace-becomes-the-cynosure-of-all-eyes|arxivsana=2019-07-04}}</ref>.

== Geografiya ==
Paghmon hududi mintaqaning boshqa koʻplab hududlariga qaraganda yashil tusga ega. Mevali daraxtlar ham koʻp. U [[Hindukush]] togʻ tizmasi etagida joylashgan.

Kobul viloyatidagi yagona yirik daryo boʻlgan [[Kobul|Kobul daryosi]] Paghmandan buloqlar va qor erigan suvlari bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, Paghmandan Tapagacha choʻzilgan taʼmirga muhtoj [[Kanal (suv yoʻli)|kanal]] tizimi mavjud.

Tumanda Xaldari, Bektoot, Adam Xel qalʼa, Hatam qalʼa, Seeno qalʼa, mulla Xel qalʼa, Muhabbat Xon qalʼa, Lachi Xel qalʼa, Pajakk Tappa kabi bir qancha qishloqlar bor.

== Iqtisodiyot ==
[[Kobul (shahar)|Kobulda]] dehqonchilik, [[chorvachilik]] va yollanib ishlash asosiy daromad manbalari hisoblanadi.

== Taniqli mahalliy aholi ==
Bu joy anʼanaviy ravishda oʻzining mashhur avlodi Idris Shoh bilan mashhur boʻlgan Paghman sulolasining oilaviy qarorgohi boʻlgan<ref>Saira Shah 2003</ref>.

Taniqli paghman mahalliy aholisi orasida Loya Jirgʻaning baʼzi rahbarlari, qabila boshliqlari, prezident va bitta podsho oʻtgan.

1. Podsho [[Omonullaxon]] — islohotchi sifatida tanilgan Omonullaxon Afgʻonistonni 1919-yildan 1929-yilgacha boshqargan.

2. PDPA Bosh kotibi Hafizulloh Amin — Hafizulloh Amin Afgʻoniston Kommunistik Demokratik Respublikasi davrida Nur Muhammad Tarakiyni oʻldirgandan soʻng Afgʻoniston Xalq Demokratik partiyasining (XDP) ikkinchi rahbari edi.

3. [[Luvgar (viloyat)|Logar viloyatining]] marhum gubernatori Abdulla Vardak 2008-yil sentabrida Pagman yaqinida oʻz kortejiga [[Tolibon|toliblar]] tomonidan uyushtirilgan hujum natijasida oʻldirilgan.

4. Sayid Omer Munib 1992-1996-yillarda oliy taʼlim vaziri boʻlgan. U Kobul universitetida oʻqituvchi, Afgʻoniston Oliy sudi aʼzosi sifatida ham ishlagan.

== Galereya ==
<gallery>
Fayl:NO-NB BLDSA GM2a320n.jpg|alt=Mosque in Paghman, 1924|Paghmandagi masjid, 1924-yil
Fayl:NO-NB BLDSA GM2a318n.jpg|alt=The valley beyond Paghman, 1924|Paghmandan narigi vodiy, 1924-yil
Fayl:NO-NB BLDSA GM2a322n.jpg|alt=A brass band in Paghman, 1924|Paghmandagi guruch ansambli, 1924-yil
Fayl:Paghman garden stone.jpg|alt=A stone in one of the gardens|Bog'lardan biridagi tosh
Fayl:Paghman garden fountain.jpg|alt=A fountain in one of the gardens|Bog'lardan biridagi favvora
Fayl:Paghman gardens.jpg|Monument
Fayl:Paghman monument.jpg|Monument
Fayl:Script-of-Arch-de-Triumph.jpg|alt=The wall of the Victory Arch|G'alaba archasi devori
Fayl:Pagman arch - 08-12-2008.jpg|alt=An ISAF soldier standing by the ruins of the Victory Arch in 2004, before its renovation|ISAF askari 2004-yilda G'alaba archasi vayronalari yonida, uni ta'mirlashdan oldin turibdi
Fayl:Paghman2.jpg|alt=The historic mosque and memorandum after being destroyed by the war|Urush natijasida vayron boʻlgan tarixiy masjid va memorandum
Fayl:Emblem of Amanullah khan.jpg|alt=Emblem of King Amanullah Khan|Podshoh Omonullaxon gerbi
Fayl:Paghman - panoramio.jpg|alt=Localler selling Afghan bread in the market|Bozorda afg'on nonini sotayotgan mahalliy aholi
</gallery>

== Manbalar ==
<references group="" responsive="1"></references>

=== Adabiyotlar ===
<nowiki>*</nowiki> Leon B. Poullada: „Afgʻonistonda islohot va qoʻzgʻolon, 1919-1929 — Qirol Omonullohning qabila jamiyatini modernizatsiya qila olmasligi“ Cornell University Press/Ithaca va London 1973

<nowiki>*</nowiki> Sayra Shoh: „Hikoyachilarning qizi“ Maykl Jozef ed. 2003-yil
 

== Havolalar ==

* Media related to Paghman at Wikimedia Commons
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1VOGOVm3ks Paghman (video)] (Pajhwok Afghan News, Nov. 17, 2019)
* [https://www.youtube.com/watch?v=a7Z4GWUQykc Paghman Gardens (video)]
[[Turkum:Afgʻoniston shaharlari]]
[[Turkum:Turizm]]
[[Turkum:Afgʻoniston tarixi]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaharlar]]