Pulpit sahifasining manbasini koʻrish

== Pulpitlarni davolash ==
Pulpit kasalligini davolashdan asosiy maqsad tishning anatomik va funksional holatini tiklash. Pulpitlarni davolashning barcha usullarini quydagi koʻrinishda tizimlashtirish mumkin.

=== Biologik usulda davolash ===
[[Fayl:Pulpit3rd.JPG|thumb|290x290px|Pulpitlarni biologik usulda davolash: 1 – pulpa; 2 – davolovchi taglik; 3 – dentin; 4 –ajratuvchi taglik; 5 – plomba.]]
Davolashning bu usuli tish pulpasining toʻliq saqlanishini va hayotiy faolligini davom ettirishni taʼminlaydi. Davolash texnikasi klinik belgilarga qarab oʻziga xos boʻlishi mumkin. Tish kariyes kovagi charxlanayotgan paytda qoʻqqisdan pulpa boʻshligʻi ochilib qolgan (travmatik pulpit) taqdirda, kariyes kovagiga soʻlak tushirmaslikka harakat qilish zarur. Tezlik bilan kovakni biror iliq antiseptik bilan yuvib, quritib jarohatlangan sohaga tarkibida gidrooksi kalsiysi boʻlgan pastadan qoʻyiladi. Kariyes kovagi suvli [[dentin]] bilan vaqtinchalik berkitiladi. Jarohatlangan tish 5-7 kun mobaynida bolani bezovta qilmasa, ikkinchi qatnovda vaqtinchalik plombani doimiy plomba bilan almashtiriladi. Oʻtkir pulpitda birinchi murojaat paytida tish kariyes kovagi birmuncha kengaytirilib ochiladi. Kovak tub sathidagi yumshoq dentin 3-4 %li dikainning suvdagi eritmasi bilan yoki anestezin kristallari yordamida 2-3 minut mobaynida ogʻriqsizlantiriladi. Shundan keyin kariyes kovagi tub sathi va devorlaridan jarohatlangan dentin toʻqimasi qavatma qavat koʻchiriladi. Tish koronka boʻshligʻi kichik sharsimon bor yordamida ehtiyotkorlik bilan ochiladi. Bu hol umumiy oʻtkir diffuz pulpitda yalligʻlangan pulpa kovagida yigʻilgan ekssudatning oqib chiqishini va bir qadar pulpa toʻqimasida (qoʻyilgan davolovchi plomba taʼsirida) tiklanish jarayonlarini taʼminlaydi. Qisman (chegaralangan) oʻtkir pulpitda koronka boʻshligʻini ataylab ochish shart emas. Yalligʻlanish natijasida hosil boʻlgan pulpa boʻshligʻidagi ekssudat shakllanmagan boʻlib, anchagina keng ildiz kanallari orqali sizib oqib, pastga tushishi mumkin. Yupqa dentin qavati dentin yoʻllari orqali kovakka qoʻyilgan dori diffuz yoʻli bilan yalligʻlangan pulpaga bemalol oʻtib, taʼsir koʻrsatadi.

=== Vital amputatsiya usuli ===
Bu usul pulpaning faqat toj qismini olib tashlash va ildiz qismidagi pulpani saqlab qolishga asoslangan. Ushbu usulda davolash uchun koʻrsatmalar:

1. Shakllanmagan ildizli sut va doimiy tishlarda (asosan oldingi guruh) kechadigan surunkali fibroz pulpitda;

2. Oʻtkir mexanik jarohat natijasida koronka qismi sinib, pulpa ochilib qolgan hollarda (jarohatdan keyin 48 soat mobaynida).

'''Davolash quyidagi bosqichlardan iborat:'''

1. Ogʻriqsizlantirish;

2. Borlarni tez-tez almashtirib, kariyes kovagidagi nekrozga uchragan toʻqimalarni qatlamma-qatlam olib tashlash;

3. Kariyes kovagini antiseptik eritmalar bilan yuvib quritish;

4. Sterillangan bor yordamida pulpa boʻshligʻini ochish va toj qismidagi pulpani amputatsiya qilish;

5. Qonni toʻxtatish;

6. Pulpa boʻshligʻining tub qatlamiga tarkibida gidrooksi kalsiysi boʻlgan pasta qoʻyib steril paxta ustidan 5-7 kunga suvli dentin bilan berkitish;

7. 5-7 kun ichida bezovta qilmasa, doimiy plombaga almashtirish.

=== Vital eksterpatsiya usuli ===
Vital eksternatsiya usuli bilan davolanganda bemor bir marta keladi va pulpani nekroz qiluvchi vositalardan foydalanmaydi. Vital eksterpatsiya usuli quyidagi bosqichlardan iborat:

1. [[Ogʻriqsizlantirish|Ogʻriqsizlantirish]]. Buning uchun oʻtkazuvchi va infiltratsiya usullaridan foydalaniladi;

2. Kariyes kovagini charxlash, tish boʻshligʻini ochish;

3. Toj qismidagi va ildiz qismidagi pulpani olib tashlash;

4. Ildiz kanaliga mexanik va dorili ishlov berish;

5. Ildiz kanalini plombalash;

6. Doimiy [[plomba]] qoʻyish.

Hozirda pulpitlarni davolashda vital eksternatsiya usulidan keng foydalaniladi.

=== Divital eksterpatsiya usuli ===
Divital eksterpatsiya usulida davolash uchun bemor ikki marta keladi va pulpani nekroz qiluvchi vositalardan foydalaniladi.

Koʻrsatma: oʻtkir umumiy pulpit, surunkali pulpitlar, surunkali pulpit huruji.

Qarshi koʻrsatmalar: ildizi shakllanmagan tishlar, ildizi soʻrilgan sut tishlar, ildiz kanali yomon oʻtuvchi premolyar va molyar tishlar.

Pulpani toʻliq olib tashlash nekroz qiluvchi pastalar (mishyakli pasta) qoʻyilganidan soʻng amalga oshiriladi.

Divital eksternatsiya usuli quyidagi bosqichlardan iborat:

'''Birinchi qatnov'''

1. Ogʻriqsizlantirish;

2. Kichik oʻlchamli sharsimon yoki teskari konus shaklli bor yordamida tish boʻshligʻini bir nuqtada ochish;

3. Tish boʻshligʻining ochilgan, qonayotgan nuqtasiga mishyak pastasi, ogʻriqsizlantiruvchi suyuqlikka xoʻllangan paxta tamponi bilan qoʻyish. Soʻng suvli dentin bilan berkitish. Nekroz qiluvchi pasta bir ildizli tishlarda 24 soatga, koʻpildizli tishlarda 48 soatga qoldiriladi. Surunkali gipertrofik pulpitda nekroz qiluvchi pastani 1,5-2 marta oshirish lozim boʻladi.

'''Ikkinchi qatnov'''

1. Vaqtinchalik plombani olib tashlash;

2. Kariyes kovagini charxlash tish boʻshligʻini ochish;

3. [[Nekroz]] boʻlgan pulpani olib tashlash;

4. Ildiz kanalida mexanik va dori-darmon bilan ishlov berish;

5. Ildiz kanalini plombalash;

6. Ildiz kanalini toʻliq plombalanganligini rentgenogramma yordamida tekshirish;

7. Doimiy plomba qoʻyib tishning anatomik shaklini tiklash.

Hozirgi vaqtda ushbu usul kam qoʻllanadi.

=== Divital amputatsiya usuli ===
Divital [[amputatsiya]] usuli oʻtkir umumiy pulpit, surunkali pulpitlarni davolashda qoʻllanadi. Bu usul quyidagi bosqichlardan iborat.

1. Ogʻriqsizlantirish;

2. Kariyes kovagini charxlash, tish boʻshligʻini ochish;

3. Toj qismidagi pulpani olib tashlash;

4. Ildiz qismidagi pulpani mumlash. Buning uchun rezorsinformalin eritmasini ildiz kanallariga yuborish va plombalash.

'''Pulpitlarni davolashda vujudga kelishi mumkin boʻlgan asoratlar.'''

1. Biologik usul bilan davolashda koʻrsatmani toʻgʻri aniqlamaslik;

2. Tashxisni notoʻgʻri aniqlanishi;

3. Ildiz yoki bifurkatsiya sohasi perforatsiyasi;

4. Ildiz kanalida endodontik asbobning sinishi;

5. Ildiz kanali uchun plombani notoʻgʻri tanlanishi;

6. Ildiz kanalini toʻliq plombalanmasligi;

7. Ildiz kanalini plombalashda plomba ashyosini ildiz uchi teshigidan chiqarib yuborish;

8. Davolashning divitalizatsiya usuli qoʻllanganda vaqtinchalik plombani notoʻgʻri qoʻyilishi sababli tishda ogʻriq paydo boʻlishi;

9. Arsenat kislotasining ortiqcha miqdorda qoʻyilganligi yoki koʻrsatilgan muddatdan uzoqroq vaqt mobaynida tish kovagida qolishi oqibatida periodontning yalligʻlanishi.

=== Tayanch iboralar: ===
'''Pulpit''' – pulpa toʻqimasining yalligʻlanishi;

'''Vital amputatsiya usuli''' – pulpaning faqat toj qismini olib tashlash va ildiz qismidagi pulpani saqlab qolishga asoslangan davolash usuli;

'''Vital eksterpatsiya usuli''' – bemorning birinchi qatnovida pulpani nekroz qiluvchi vositalardan foydalanilmasdan toʻliqligicha olishga asoslangan davolash usuli;

'''Divital eksterpatsiya usuli''' – pulpani nekroz qiluvchi vositalardan foydalanilgan holda, ikki qatnovda davolashga asoslangan usul;

'''Arsenat kislotasi''' – nekroz qiluvchi vosita.

'''Ekssudat''' – suyuqlik<ref>{{Kitob manbasi|title=Stomatologik kasalliklar|author=N.A. TASHPULATOVA|publisher=«Fan va texnologiya» 2016}}</ref>.