Rus tili sahifasining manbasini koʻrish

{{Til
|nom = Rus tili
|milliy nom = русский язык
|mamlakatlar = [[Rossiya]], [[Qirgʻiziston]], [[Qozogʻiston]], [[Olmoniya]]
|biluvchilar = 258 000 000
|o'rin = 4-8
|yozuv = [[kirill]]
|rasmiy = {{flagicon|Russia}} [[Rossiya]]<br />{{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Qirgʻiziston]]<br />{{flagicon|Kazakhstan}} [[Qozogʻiston]]<br />{{flagicon|Belarus}} [[Belarus]]
|til oilasi = [[Hindyevropa tillari|Hindyevropa]]
|iso1=ru
|iso2=rus
|iso3=rus
|sil=
|turkumlanishi = Turkumlanishi
|til_kodlari = Til kodlari
|xarita=Russian language status and proficiency in the World.svg
}}

'''Rus tili''' ({{lang-ru|русский язык}}) — rus xalqi tili, jahonda keng tarqalgan tillardan. Avval [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]]<nowiki/>da, soʻng [[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]] va MDHda millatlararo va davlatlararo aloqa vositasi. Rus tili [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]]<nowiki/>dagi 6 rasmiy tildan biri sanaladi. [[Ukraina|Ukrain]] va belorus tillari bilan birga hindevropa tillari oilasiga kiruvchi slavyan tillarining sharqiy guruhini tashkil etadi. Oʻtgan asrning 80-yillaridagi maʼlumotlarga koʻra, rus tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 250 million kishidan, jumladan, hozirgi Rossiya Federatsiyasi va MDH mamlakatlarida 185 million kishidan iborat. Bundan tashqari, mazkur hududlardagi 60 milliondan ortiq kishi Rus tilida erkin soʻzlasha oladi.

Rus tili juda uzoq va murakkab rivojlanish tarixiga ega. Eng qadimgi rus adabiy tili [[Kiyev rusi|Kiyev Rusi]]<nowiki/>da shakllangan boʻlib, u XIV asrgacha sharqiy slavyanlar uchun umumiy til hisoblangan. XIV-XV asrlarda qadimgi rus tili 3 tilga — velikorus (rus), ukrain va belorus tillariga boʻlinib ketadi. Shu davrdan boshlab rus tili, boshqacha aytganda, velikorus tili markazi Moskva boʻlgan Rus davlati hududida rivojlana boshlaydi.

Rus tili lahja va shevalari 2 ga: shimoliy velikorus („o“ lovchi) va janubiy velikorus („a“ lovchi) guruhlariga boʻlinadi; oʻrta rus shevalari mazkur har ikkala guruh xususiyatlarini oʻzida aks ettiradi. XVI-XVII asrlarda shimoliy va janubiy lahjalar chegarasida boʻlgan Moskvada oʻziga xos koyne (umumiy lahja) shakllanib, u namunali tilga aylanadi.

Qadimgi rus tili xususiyatlarini saqlab qolgan adabiy til bilan soʻzlashuv tili oʻrtasida sezilarli tafovutlar paydo boʻlib, XVII asrdan boshlab rus millati va rus milliy tili shakllana boshlaydi. XVII asr oxiri — XVIII asr boshidagi adabiy til boy va ifodali, koʻplab gʻarbiy yevropa oʻzlashmalariga ega esada, barqaror boʻlmagan. Uni tartibga solish va barqarorlashtirishda M. V. <nowiki/>[[Mixail Lomonosov|Lomonosov]]<nowiki/>ning xizmatlari katta boʻlgan. XIX asr boshlarida adabiy tilning xalqchilligi bosh muammo hisoblanib, bu muammoning yechimida [[Ivan Krilov|I. A. Krilov]], A. S. <nowiki/>[[Griboyedov Aleksandr Sergeevich|Griboyedov]], ayniqsa, A. S. <nowiki/>[[Aleksandr Pushkin|Pushkin]] ijodi alohida oʻrin tutadi. Ayni Pushkin ijodida umummilliy rus adabiy tilining shakllanishi yakun topadi. Pushkinning buyuk xizmati shundaki, uning ijodida adabiy Rus tilining umummilliy meʼyorlari ishlab chiqilgan va mustahkamlangan hamda bu meʼyorlar Pushkinning zamondoshlari va undan keyingi avlod tomonidan qabul qilingan.

Adabiy tilning boyishiga XIX-XX asrlardagi rus adabiyotining mumtoz vakillari ulkan hissa qoʻshdilar; XIX asrning 2-yarmidan boshlab uning rivojlanishiga yozuvchilar bilan bir qatorda jamoat arboblari, fan va madaniyat namoyandalari ham katta taʼsir koʻrsatib kelmoqdalar. Oktyabr toʻntarishidan soʻng oʻzgacha ijtimoiy tuzum hamda fan va texnikaning rivojlanishi tufayli rus tilida, ayniqsa, uning leksikasida sezilarli oʻzgarishlar paydo boʻldi, adabiy tilning umumiy demokratlashuvi kuchaydi.

Rus tili [[Flektiv tillar|flektivsintetik]] tillardan boʻlib, unda 3 ta grammatik jins turkumi, otlarning 3 xil turlanishi, feʼllarning 2 xil tuslanishi mavjud; koʻmakchilar predlog koʻrinishida, yaʼni oʻzi bogʻlanadigan soʻzlar oldidan joylashadi.

Hozirgi rus alifbosi kirill yozuvi (kirillitsa) asoslangan (qarang: [[Rus alifbosi]]). Unda bitilgan eng qadimgi yodgorliklar XI asrga taalluqlidir.

XX asr oʻrtalaridan boshlab butun jahonda rus tilini oʻrganish keng tarqaladi. Rus tili dunyodagi 100 dan ortiq mamlakatda oʻqitiladi. 1967-yilda Rus tili va adabiyoti oʻqituvchilarining xalqaro assotsiatsiyasi, 1973-yilda A. S. Pushkin nomidagi Rus tili instituti tashkil etilgan. Shoʻro davrida Oʻzbekistonda va MDHning bir qancha mamlakatlarida rus tilini oʻqitish va oʻrgatishga alohida eʼtibor berilgan, hatto bu jarayon majburiy asosda olib borilgan. Hozirgi paytda ham respublikamizda rus tilini oʻrgatish, avvalgiday majburiy boʻlmasada, oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan.

== Adabiyotlar ==
* Vinogradov V. V., Russkiy yazik. Grammaticheskoye ucheniye o yazike, 2 izd., M., 1972; Russkaya grammatika, t., 1—2, M., 1980.

Abduvahob Madvaliyev.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->

'''Rus tili''' (''russkiy yazik'') — bir [[til]] sharqiy [[Yevropa]]da. [[Slavyan tillari]] oilasiga kiradi.

== Rus alifbosi ==
{| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center"
| style="width:3em"| A a
| style="width:3em"| B b
| style="width:3em"| V v
| style="width:3em"| G g
| style="width:3em"| D d
| style="width:3em"| Ye e
| style="width:3em"| Yo yo
|-
| J j
| Z z
| I i
| Y y
| K k
| L l
| M m
|-
| N n
| O o
| P p
| R r
| S s
| T t
| U u
|-
| F f
| X x
| Ts s
| Ch ch
| Sh sh
| Щ щ
|Ъ ʼ
|-
| I i
|
| E e
| Yu yu
| Ya ya
|
|
|}

== Havolalar ==
* [http://www.czudovo.info/list.php?what=1&ln=uz&in=into_ru Oʻzbekcha-Ruscha lugʻat (lotin va kirill)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140814204631/http://www.czudovo.info/list.php?what=1&ln=uz&in=into_ru |date=2014-08-14 }}
{{Interwiki|ru|Заглавная страница|rus|logo=Wikipedia-logo-ru.png}}
{{Oʻzbekiston tillari}}

[[Turkum:Slavyan tillari]]