Samuel King Allison sahifasining manbasini koʻrish

{{Olim bilgiqutisi|image = |name={{PAGENAME:}}|birth_date={{tugʻilgan sanasi|1900|11|13}}|birth_place=[[Chicago]]|death_date={{vafot sanasi va yoshi|1965|9|15|1900|11|13}}|death_place=[[Chicago]]|residence=|citizenship=Amerika|nationality=|field=[[Fizika]]|work_institutions=[[California Universiteti, Berkeley]]<br />[[Chicago Universiteti]]<br />[[Los Alamos Milliy kutubxonasi]]|alma_mater=[[Chicago Universiteti]] (B.S. 1921, Ph.D. 1923)|thesis_title=Atomic Stability III, the Effects of Electrical Discharge and High Temperature|doctoral_advisor=[[William Draper Harkins]]|doctoral_students=[[James Cronin]]<br />[[Nicholas M. Smith, Jr. (fizik)|Nicholas M. Smith]]|known_for=[[Manhattan Loyihasi]]|influences=|influenced=|prizes=[[Medal for Merit]] (1946)|religion=|tasvir=Samuel King Allison.jpg}}
'''Samuel King Allison''' (1900-yil 13-noyabr — 1965-yil 15-sentabr) amerikalik [[fizik]]. [[Manhetten loyihasi|Manxetten loyihasidagi]] roli bilan mashhur boʻlib, u „Buyuk xizmatlari uchun“ medali bilan taqdirlangan. U 1943—1944-yillarda [[Metallurgiya laboratoriyasi|metallurgiya laboratoriyasining]] direktori boʻlgan va keyinroq [[Los Alamos laboratoriyasi|Los-Alamos laboratoriyasida]] ishlagan — u yerda „Cowpuncher qoʻmitasi“<ref>{{veb manbasi|url=http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Med/Med.html|sarlavha=The Manhattan Project|nashriyot=|qaralgan sana=26-mart 2017-yil}}</ref> tarkibida loyihaning yakuniy bosqichida [[Uchlik yadro sinovi|Trinity yadroviy sinovining]] portlashi uchun teskari hisoblani oʻqigan. Urushdan keyin u Chikago universitetiga [[Yadro tadqiqotlari instituti|Yadro tadqiqotlari institutiga rahbarlik qilish uchun]] qaytib keldi.

== Yoshlik davri ==
Samuel King Allison 1900=yil 13-noyabrda [[Chicago|Illinoys shtatining Chikago shahrida]] tugʻilgan. Otasi boshlangʻich maktab direktori Samuel Buell Allison edi. U Jon Fiske Grammatika maktabida va [[Hyde Park akademiyasi oʻrta maktabi|Hyde Park High Schoolda]] tahsil olgan. U 1917-yilda [[Chicago universiteti|Chikago universitetiga]] oʻqishga kirdi va [[matematika]] va [[kimyo]] fanlaridan taxsil olish mobaynida oliy oʻquv yurtlarida [[Suvda suzish|suzish]] va suv basketbolida sport turlariga ham qatnashdi. U 1921-yilda oʻqishni tugatdi va keyin William Draper Harkins rahbarligida kimyo [[PhD|fanlari nomzodi ilmiy darajasini]] oldi va [[eksperimental fizika]] bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan „Atom barqarorligi III, elektr razryadlari va yuqori haroratlarning taʼsiri“ mavzusida oʻz dissertatsiyasini yozdi{{Sfn|Hildebrand|1999}}.

Allison 1923-yildan 1925-yilgacha [[Harvard universiteti|Harvard universitetida]], soʻngra 1925-yildan 1926-yilgacha [[Karnegi instituti|Karnegi institutida]] ilmiy xodim boʻlgan. 1926—1930-yillari u [[California universiteti, Berkeley|Berkli Kaliforniya universitetida]] instruktor, keyin esa [[dotsent]] sifatida fizikadan dars bergan. U yerda u Helen Kempbell bilan uchrashdi va oila qurdi. Ularning ikkita farzandi bor edi: oʻgʻli Samuel va qizi Ketrin{{Sfn|Hildebrand|1999}}.

== Rentgen nurlari ==
1930-yilda Allison Chikago universitetiga qaytib keldi, u yerda 1942-yilda professor, 1959-yilda esa Frank P. Hixon fizika boʻyicha taniqli xizmat professori<ref name="obit">{{jurnal manbasi|title=Obituary: Samuel K. Allison|journal=Physics Today|date=1965-yil dekabr|volume=18|issue=12|pages=88|url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v18/i12/p88_s1?bypassSSO=1|doi=10.1063/1.3047071|bibcode=1965PhT....18l..88.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923094918/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v18/i12/p88_s1?bypassSSO=1|archivedate=2013-09-23}}</ref>. U [[Kompton effekti]] va [[X-nurlarining diffraksiyasi|rentgen nurlari diffraktsiyasining]] dinamik nazariyasini oʻrgangan. Oʻsha paytda [[rentgen nurlari]] atom tuzilmalarini tadqiq qilishning muhim vositasi edi, ammo [[Arthur Compton|Artur Kompton]] tomonidan koʻrsatilgandek, yorugʻlikning ham toʻlqin, ham zarracha xususiyatlariga ega ekanligi haqidagi tushuncha hamma tomonidan qabul qilinmadi. Harvardlik William Duane Kompton effekti haqidagi talqini notoʻgʻri ekanligini isbotlashga harakat qildi va Allison ham bu harakatning bir qismiga aylandi. Duane Komptonni inkor qilish uchun bir qator sinchkovlik bilan tajribalar oʻtkazdi, ammo buning oʻrniga Kompton effektining toʻgʻri ekanligiga dalil topdi. Oʻzining hurmatiga koʻra, Duane shunday boʻlganini tan oldi{{Sfn|Allison|1965}}.

Buning natijasi shundan iboratki, u Kompton bilan hamkorlikda yozgan „''Rentgen nurlari nazariya va eksperimentda“'' (1935) oʻquv qoʻllanmasi jamoat orasida keng qoʻllanila boshlandi. U aspirant John Harry Williams bilan yuqori aniqlikdagi rentgen [[Spektrometr|spektrometrini]] ishlab chiqdi{{Sfn|Hildebrand|1999}}. 1935-yilda Allison Angliyaning [[Cambridge universiteti|Kembrij universiteti qoshidagi]] [[Cavendish laboratoriyasi|Cavendish laboratoriyasida]] oʻqish uchun [[Guggenheim stipendiyasi|Guggenheim stipendiyasini]] qoʻlga kiritd<ref>{{veb manbasi|url=http://www.gf.org/fellows/230-samuel-k-allison|sarlavha=Samuel K. Allison|nashriyot=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|qaralgan sana=12-oktabr 2014-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141017070854/http://www.gf.org/fellows/230-samuel-k-allison|arxivsana=17-oktabr 2014-yil}}</ref> va u yerda [[John Cockcroft|Jon Kokkroft]] qoʻl ostida tahsil oldi. U Kembrij falsafiy jamiyatining Matematik ishlanmalarida oʻzining „Ishlab chiqarish samaradorligi va radio-uglerod va radio-azotning yarim yemirilsh davri boʻyicha eksperimentlar“ mavzusida maqola chop etdi<ref>{{jurnal manbasi|last=Allison|first1=Samuel K.|title=Experiments on the Efficiencies of Production and the Half-Lives of Radio-Carbon and Radio-Nitrogen|journal=Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society|volume=32|issue=1|date=1936-yil yanvar|issn=1469-8064|pages=179–182|doi=10.1017/S0305004100018983|bibcode=1936PCPS...32..179A}}</ref>. Cavendish laboratoriyasining [[Kokkroft-Uolton tezlatgichi|Cockcroft-Walton tezlatgichi]] uni shunchalik hayratda qoldirdiki, Chikagoga qaytib kelgach, u yerda ham shunday tezlatgich qurdirdi{{Sfn|Hildebrand|1999}}.

== Manhattan loyihasi ==
Ikkinchi [[Ikkinchi Jahon urushi|jahon urushi paytida]] Allison mudofaa bilan bogʻliq ishlarga jalb qilingan. U 1940-yil oktabrdan 1941-yil yanvarigacha Milliy Mudofaa Tadqiqot Qoʻmitasining (NDRC) maslahatchisi edi<ref>{{veb manbasi|url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?allisons|sarlavha=Samuel Allison|nashriyot=Array of Contemporary American Physicists|qaralgan sana=12-oktabr 2014-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141018144624/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?allisons|arxivsana=18-oktabr 2014-yil}}</ref>. 1941-yil yanvar oyida NDRC unga berilliy elementini neytron moderatori sifatida ishlatish imkoniyatini oʻrganish uchun shartnoma imzoladi{{Sfn|Hewlett|Anderson|1962}}. U Chikagoda yigʻgan jamoa [[Manhetten loyihasi|Manhattan loyihasining]] [[Metallurgiya laboratoriyasi|metallurgiya laboratoriyasiga]] aylanadi{{Sfn|Hildebrand|1999}}.

1941-yil sentabr oyida Allison S-1 boʻlimiga qoʻshildi, u [[Yadro quroli|atom bombasini]] yaratish boʻyicha dastlabki tadqiqotlarni muvofiqlashtirdi{{Sfn|Hewlett|Anderson|1962}}. U Stagg maydonlarinig foydalanilmagan stendlari ostidagi qovoq maydonlarida reaktor qurishni boshladi{{Sfn|Hewlett|Anderson|1962}}. Alisson 1942-yil yanvar oyida Metallurgiya laboratoriyasining kimyo boʻlimiga mudirlik qildi{{Sfn|Hildebrand|1999}} va mart oyida uning berilliydan foydalanadigan kichik eksperimental reaktori [[Columbia universiteti|Kolumbiya universitetidagi]] [[Enrico Fermi|Enriko Fermi]] guruhining grafit-moderatorli dizaynidan koʻra, kritiklikka yaqinlashdi{{Sfn|Hewlett|Anderson|1962}}. 1942-yil davomida Kompton Kolumbiya universiteti, [[Princeton universiteti|Prinston universiteti]] va Kaliforniya universitetlarida plutoniy va yadro reaktorlari dizayni ustida ishlayotgan barcha tadqiqot guruhlarini Chikagodagi Metallurgiya laboratoriyasida birlashtirdi. Allison ushbu eksperimental ish uchun mas’ul etib tayinlandi{{Sfn|Hewlett|Anderson|1962}}.

1942-yil oktabr oyiga kelib, Metallurgiya laboratoriyasi eksperimental reaktorni ishga tushirmagan holda yirik ishlab chiqarish reaktorlarini loyihalashda qanday davom etishini koʻrib chiqishi kerak edi. Fermi loyihalashtirish ishlarini mayda bosqichlar bilan amalga oshirishni maʼqul koʻrdi, Allison va [[Eugene Wigner]] esa urushning borishiga taʼsir qilish uchun atom bombalari oʻz vaqtida ishlab chiqarish uchun kattaroq qadamlar kerak, deb taʼkidladilar. Manhattan loyihasi direktori, brigada generali Leslie R. Groves, ularga vaqt puldan muhimroq ekanligini va agar ikkita yondashuv istiqbolli koʻrinsa, ikkalasini ham qurish kerakligini aytdi. Oxir-oqibat, shunday boʻldi{{Sfn|Hewlett|Anderson|1962}}.. Allison 1942-yil 2-dekabrda Stagg Fieldda [[Chikago qozigʻi-1|Chikago Pile-1]] halokatga uchraganida loyihaning oldinga siljishini kuzatgan 49 nafar olimdan biri edi<ref>{{veb manbasi|url=http://www.ne.anl.gov/About/cp1-pioneers/|sarlavha=The Chicago Pile 1 Pioneers|nashriyot=[[Argonne National Laboratory]]|qaralgan sana=12-oktabr 2014-yil}}</ref>. Komptonning reaktor loyihasi 1943-yilda Chikago tashqarisida tarqala boshlaganligi sababli, Allison 1943-yil iyun oyida Metallurgiya laboratoriyasining direktori boʻldi.

1944-yil oxiriga kelib, Manhattan loyihasining joylashuvi [[Nyu-Meksiko|Nyu-Meksikodagi]] Los-Alamos laboratoriyasiga koʻchdi va Allison 1944-yil noyabr oyida Texnik va rejalashtirish qoʻmitasi raisi sifatida u yerga bordi. Alisson 1945-yil mart oyida Grovesga portlovchi yadro quroli iyul oyida sinovga tayyor boʻlishi haqida xabar berishga muvaffaq boʻldi. U 1945-yil iyulida Trinity yadroviy sinovida ovoz kuchaytirgichlar orqali teskari hisobni oʻqigan edi. 1946-yil 12-yanvar Groves Manhattan loyihasidagi faoliyati uchun Allisonga Chikago universitetidagi tantanali marosimda „Buyuk xizmatlari uchun“ [["Buyuk xizmatlari uchun" medali|medalini topshirdi]].

== Keyingi hayot davri ==
Urushdan keyin Allison 1946—1957-yillar va 1963—1965-yillar [[Enriko Fermi instituti|Enriko Fermi Yadro tadqiqotlari institutining]] direktori boʻlgan. U 1960-yildan 1963-yilgacha [[Milliy tadqiqot kengashi (AQSh)|Milliy tadqiqot kengashining]] fizika boʻlimi raisi, 1962-yildan 1965-yilgachaa esa kengashning Yadro fanlari boʻyicha qoʻmitasi raisi<ref>{{veb manbasi|url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?allisons|sarlavha=Samuel Allison|nashriyot=Array of Contemporary American Physicists|qaralgan sana=12-oktabr 2014-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141018144624/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?allisons|arxivsana=18-oktabr 2014-yil}}</ref> lavozimida ishladi. U atom qurollarini nazorat qilish uchun „olimlar harakati“da faol ishtirok etgan. Olimlar [[1946-yil Atom energiyasi toʻgʻrisidagi qonun|1946-yilgi Atom energiyasi toʻgʻrisidagi qonunga kiritilgan]] yadroviy qurolning harbiy emas, balki fuqarolik nazorati ostida boʻlishi say-harakatlar olib bordilar. U ilm-fanda maxfiylikning qarshi edi va Enriko Fermi instituti tashkil etilganini eʼlon qilgan nufuzli nutqida shunday dedi:
{{Quote|Biz urushdan oldingi kabi erkin tadqiqotga qaytishga qaror qildik. Agar fizikadagi ilmiy izlanishlarga maxfiylik joriy etilsa, biz barcha birinchi darajali olimlarni kapalak qanotlarining ranglari kabi zararsiz mavzularda ishlayotganini topamiz.{{sfn|Hewlett|Anderson|1962|p=422}}}}
Allison oʻzining „kevatron“ deb atagan tezlatgichini qayta qurdi, chunki u zarralarni 400 [[Elektronvolt|KeV]] energiyagacha tezlashtirishi mumkin edi. Bu nom [[Lourens Berkli laboratoriyasi|Lawrance Berkeley laboratoriyasida]] qurilayotgan ulkan [[Bevatron|bevatronga]] ishora edi, u zarrachalarni milliardlab elektron voltgacha tezlashtirishi rejalashtirilgan edi. Allison hali ham past energiya bilan foydali natijalar topilishi kerakligiga ishondi. U „ogʻir ionlar fizikasi“ deb nomlanuvchi, [[proton]] va [[Deyteriy|deytronlarni]] tezlashtirish va [[litiy]] va [[Berilliy|berilliyni]] nishon sifatida ishlatishni kashf etdi desak ham boʻladi. Yengil elementlarning bu reaksiyalari haqidagi maʼlumotlar keyinchalik [[Yulduz nukleosintezi|yulduz nukleosintezini]] oʻrganishda foydali boʻladi{{Sfn|Hildebrand|1999}}.

Keyinchalik Allison 2 MeV Van de Graaff generatorini sotib oldi va u Evkriptit kabi minerallardan litiy ionlarini ishlab chiqarish boʻyicha eski qoʻlyozmalardagi maʼlumotlarga tayandi. Bu unga 1,2 MeV litiy ion nurini ishlab chiqarish imkonini berdi. U bor va boshqa yengil elementlarining shu paytgacha nomaʼlum izotoplarini yaratdi va ularning neytronni tutib olish kesimlarini oʻlchadi. Ushbu ishning yana bir taʼsiri kimyoviy tahlil mavjud boʻlmagan sirt materiallarini tahlil qilish usuli edi. Keyinchalik uning hamkasbi [[Entoni L. Turkevich|Anthony L. Turkevich]] bu usuldan keyinroq [[Surveyor dasturi|Surveyor dasturining]] missiyalarida Oyning tuzilishini tahlil qilish uchun foydalangan.

Allison 1965-yil 15-sentabrda Angliyaning Kulham shahrida plazma fizikasi va boshqariladigan yadro sintezi tadqiqot konferensiyasida qatnashayotganda [[Aorta anevrizmasi|aorta anevrizmasidan]] keyingi asoratlardan vafot etdi. Uning hujjatlari [[Amerika fizika instituti|Amerika fizika institutida]] saqlanadi<ref>{{veb manbasi|url=https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.ALLISON|sarlavha=Guide to the Samuel King Allison Papers 1920–1965|qaralgan sana=11-oktabr 2014-yil}}</ref>.


== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}

== Adabiyotlar ==

* {{kitob manbasi|last=Compton|first=Arthur Holly|authorlink=Arthur H. Compton|year=1935|title=X-rays in Theory and Experiment|url=https://archive.org/details/b32775301|publisher=Van Nostrand Reinhold|location=New York}}

* {{jurnal manbasi|last=Allison|first1=Samuel K.|year=1965|title=Arthur Holly Compton 1892—1962|journal=Biographical Memoirs|volume=38|pages=81–110|publisher=National Academy of Sciences|issn=0077-2933|oclc=1759017}}
* {{kitob manbasi|last=Hewlett|first=Richard G.|authorlink=Richard G. Hewlett|title=The New World, 1939–1946|url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf|accessdate=26-mart 2013-yil|location=University Park|publisher=Pennsylvania State University Press|year=1962|isbn=0-520-07186-7|oclc=637004643}}
* {{jurnal manbasi|last=Hildebrand|first1=Roger H.|year=1999|url=http://books.nap.edu/html/biomems/sallison.html|access-date=11-oktabr 2014-yil|title=Samuel King Allison 13-noyabr 1900-yil – 15-sentabr 1965-yil|journal=Biographical Memoirs|volume=76|pages=1–17|publisher=National Academy of Sciences|issn=0077-2933}}

== Havolalar ==

* [http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/samuel-k-allisons-interview 1965 Samuel K. Allison bilan audio intervyu Stefan Grouff] Manhattan loyihasi ovozi
* [https://www.lib.uchicago.edu/scrc/ Chikago universiteti maxsus toʻplamlar tadqiqot markazidan] [https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.ALLISON Samuel King Allison Papers 1920-1965 uchun qoʻllanma]
{{DEFAULTSORT:Allison, Samuel}}
[[Turkum:1965-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1900-yilda tugʻilganlar]]