Saraxs sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi                 = Saraxs
| asl nomi             = {{lang-tk|Sarahs}}
| mavqe = [[Turkmaniston shaharlari|Shahar]]
| tasvir =
| mamlakat = Turkmaniston
| mintaqa turi = Viloyat
| mintaqa = Axal viloyati
| lat_deg = 36
| lon_deg = 61
| lat_min = 32
| lat_dir = N
| lon_min = 13
| lon_sec =
| lon_dir = E
| rahbar turi = Hokim
| rahbar =
| balandlik_m = 285
| rasmiy til = [[Turkman tili]]
| aholi = 9 585<ref name="population">{{veb manbasi|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|script-title=ru:Всесоюзная перепись населения 1989 г.: Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|trans-title=All-Union Population Census of 1989: The urban population of the Union's republics, their territorial units, urban settlements and urban areas by sex|language=ru|publisher=demoscope.ru|issue=365–366|date=2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226132826/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|archivedate=26 February 2009}}</ref>
| sanalgan yil = 1989
| milliy tarkib = [[Turkmanlar]]
| vaqt mintaqasi = +5:00
| DST = <!-- нет-->
| telefon kodi =
| pochta indeksi =
| avtomobil kodi = AH
}}

'''Saraxs''', Seraxs — [[Turkmaniston]]ning [[Axal viloyati]] Saraxs tumani maʼmuriy-markazi. [[Tajan (daryo)|Tajan daryosi]] [[vodiy]]sida joylashgan [[Turkmaniston shaharlari|shahar]]. [[Aholi]]si 10,2 ming kishi (1991). [[Gilamchilik|Gilam ishlab]] chiqarish va boshqa [[rivojlanish|rivojlangan]].

== Etimologiyasi ==
Sovet davrida turkmancha Saragt deb atalgan shahar antik davrda va mahalliy aholi tomonidan doimiy ravishda Saras deb atalgan. Maʼnosi nomaʼlum, ammo oʻrta asr tarixchilari bu odamning ismi ekanligini taʼkidladilar<ref name=atanyyazov>{{kitob manbasi|title= Түркменистаның Географик Атларының Дүшүндиришли Сөзлүги|trans-title= Explanatory Dictionary of Geographic Names in Turkmenistan  |page=247 |publisher=Ылым |date=1980 |place=Ashgabat |first=Soltanşa |last=Atanyýazow|url=https://www.twirpx.com/file/2683178/ }}</ref>.

== Tarixi ==
Qadimgi Saraxs [[shahar]] harobasi miloddan avvalgi 1 ming yillikka oid. <nowiki>X</nowiki> asrdagi Saraxsni eski shahar harobalaridan maydon ajratib turgan. [[Islomiyat]]dan avvalgi Saraxsning kattaligi haqida maʼlumotlar saqlanmagan. Shahar miloddan avvalgi 507-yilda tashkil etilgan deb daʼvo qilinadi. Garchi bu sana oʻzboshimchalik bilan tanlangan boʻlsa-da<ref>Bradt Guide to Turkmenistan, 1-nashr, 131-bet.</ref>, 1993-yil Saraxs shahrining 2500 yilligi keng miqyosda nishonlandi. [[Sosoniylar davlati|Sosoniylar]] davrida shahardan 15&nbsp;km sharqda joylashgan Mele Hayramda [[Zardushtiylik|zardushtiylarning]] olov ibodatxonasi qurilgan. Ibodatxona 1997-yilda [[Varshava universiteti]]ning [[polsha]]lik arxeologlari tomonidan qazib olingan<ref name="mele">{{veb manbasi|title=Mele Hairam, Archaeology in Serakhs Oasis|url=http://serakhs-oasis.uw.edu.pl/index.php/en/research-mele-hairam|publisher=Polish Archaeological Mission in Iran and Central Asia|accessdate=23 March 2013}}</ref>.

[[Arab xalifaligi]]ning dastlabki asrlarida Saraxs garchi [[Marv]]dan 2 barobar kichik boʻlsada, ancha yirik shahar sanalgan. Arab tarixchilaridan [[Yaʼqubiy]]ning yozishicha, Saraxsda [[kanal (suv yoʻli)|kanal]], [[buloqlar]] boʻlmagan, aholi [[quduq]]lardan suv ichgan; boshqa xabarlarga koʻra esa kanal boʻlgan, uning [[toʻgʻon]]i shahardan 2 farsax olisda joylashgan. [[Maqdisiy]]ning yozishicha, kanal shaharni oʻrtasidan kesib oʻtgan. Shaharning ancha obod ekanligini uning qulay savdo yoʻlida joylashganligi bilan izohlash mumkin. Saraxsda [[Nishopur]]dan [[Hirot]] va [[Marv]]ga boradigan yoʻllar tutashgan, shu tufayli Saraxs bir muncha harbiy ([[Hofizi Abru]] uni kuchli [[qalʼa]] deydi) va [[sanoat]] ahamiyatiga ([[Yoqut Hamaviy]]ning yozishicha, Saraxsda chachvon va [[salla]]lar mohirona tayyorlangan) ega boʻlgan. [[Oʻrta asr]]larda Saraxsda [[ilm-fan]], [[madaniyat]], [[savdo]], [[hunarmandchilik]] ancha taraqqiy etgan, koʻplab olimu fuzalolar yetishib chiqqan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

[[Saljuqiylar imperiyasi|Saljuqiylar]] davrida Saraxsda mashhur meʼmorlar maktabi va [[Tasavvuf|soʻfiy]] [[Abulfazl maqbarasi]] (taxminan 1024-yil) bunyod etilgan. 1089-yilda Saraxsdan 9&nbsp;km janubi-sharqda Yorti- Gumbaz [[maqbara]]si qurilgan, u yerda Shayx Ahmad al-Xodiy dafn etilgani taxmin qilinadi.

Zamonaviy aholi punkti 1884-yilda Saraxs vohasi [[Rossiya imperiyasi]] tomonidan qoʻshib olinganida tashkil etilgan. U [[Eron]] bilan chegaradagi Rossiya harbiy posti vazifasini bajargan. Bu yerda asosan [[Ruslar|rus]] va polyak millatiga mansub koʻchmanchilar istiqomat qilgan. Shaharda hozir saqlanib qolmagan [[pravoslav cherkovi]] qurilgan.

2010-yilda Saraxs yodgorliklari, jumladan Qadimgi Saraxs, Abul Fazl maqbarasi va Mele Hayram ibodatxona majmuasi Turkmaniston hukumati tomonidan „Turkmanistondagi Ipak yoʻli obʼyektlari“ roʻyxatining bir qismi sifatida [[UNESCO|YuNESKOning]] [[Jahon merosi]] obʼyektlari boʻlish uchun nomzodlar roʻyxatiga kiritilgan<ref name="unesco">{{veb manbasi|title=Silk Roads Sites in Turkmenistan, UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5521/|publisher=UNESCO|accessdate=23 March 2013}}</ref>.

== Iqlimi ==
Saraxsning iqlimi issiq [[Chala choʻl zonalari|yarim quruq iqlim]] (Köppen iqlim tasnifida BSh), qishi salqin va yozi juda issiq. Yomgʻir odatda yengil va tartibsiz boʻlib, asosan qish va kuz oylarida yogʻadi.

== Transporti ==
Saraxs Eron-Turkmaniston chegarasidagi oʻtish punkti boʻlib, 1996-yilda ochilgan Eronning [[Tejen shahri|Tajandan]] [[Mashhad]]gacha boʻlgan yuk temir yoʻlida vagonlar standartlari almashtirilishi kerak boʻlgan joy. Bu yoʻl orqali [[Yaqin Sharq]] [[mamlakat]]lariga chiqish imkoniyati paydo boʻldi.

Saraxs va Ashxobod oʻrtasida yoʻlovchi qatnovi ham yoʻlga qoʻyilgan{{citation needed|date=April 2021}}. Saraxsdagi aeroport ishlamayapti.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]
[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]
[[Turkum:Turkmaniston shaharlari]]