Shirbudun saroyi sahifasining manbasini koʻrish

{{Bino bilgiqutisi
| nomi             = Shirbudun saroyi
| tasvir           = {{Photomontage
| photo1a                            = Gorskii 21875u.jpg
| photo1b                            = Дворец Ширбудун 00011.jpg
| photo2a                            = Gorskii 04653u.jpg
| photo2b                            = 
| photo3a                            = 
| photo3b                            = 
| size = 300
| spacing = 2
| color = white
| border = none
| color_border = tranparent
| text = <!-- Text displayed below montage but within border, wrapped to montage width -->
| text_background = <!-- Color of background behind text (default: #F8F8FF) -->
| foot_montage = <!-- Footer displayed under montage beneath border, not wrapped -->
}}
| eni =
| tasvir_alt =
| izoh = Shirbudun saroyining dastlabki Prokudin Gorskiy tomonidan olingan rangli suratlari. 1911-yil.
| map_type =
| map_alt =
| map_dot_mark =
| map_dot_label =
| relief =
| map_caption =
| map_size =
| coordinates =
| eski_nomlari =
| muqobil_nomlari = Shirbudun saroyi<br />Shirbudun chorbogʻi<br />
| etmologiya =
| maqom = tarixiy obida
| boshlangan = [[1870-yil]]
| tugagan =
| buzilgan_sana = taxm. [[1930-yil]]dan buzilish boshlangan
| turi = saroy
| tasnif =
| joylashuvi =
| manzil = Shirbudun mahalla fuqarolar yigʻini
| shahar = [[Buxoro]]
| mamlakat = [[Oʻzbekiston]]
| narx =
| ren_cost =
| mijoz =
| egasi =
| filial =
| balandligi =
| tip =
| antenna_shpil =
| tom =
| eng_yuqori_qavati =
| rasadxona =
| diameter =
| aylana_uzunligi =
| vazni =
| boshqa_oʻlchamlar =
| material = pishgan gʻisht, yogʻoch, ganch
| qavatlar_soni = 2
| binoning_ichki_maydoni =
| liftlar_soni =
| yerlar =
| meʼmor = [[Ibrohim Hafizov]]
| architecture_firm =
| quruvchi = Rahim Hayotov, Abdurasul
| muhandis =
| boshqa_dizaynerlar =
| main_contractor =
| mukofotlar =
| vebsayt = <!-- {{URL|namuna.com}} -->
| modul =
| manbalar =
| havolalar =
| Commons= Shirbudun palace
}}
'''Shirbudun saroyi''' — Buxoro amirlarining siyosiy qarorgohlaridan biri. Saroy [[Buxoro amirligi|Buxoro amirligida]] hukmronlik qilgan [[Amir Muzaffar|Amir Muzaffarxon]] (1860–1885) va [[Amir Abdulahadxon]] (1885–1910) davrlarida qurib bitkazilgan{{sfn|Ремпель|1981|p=151}}{{sfn|Шубинский|1892|p=118}}.

1870-yillarda Shirbudun atrofida [[Duradgorlik|durezgar]] [[Abdurasul]], [[ganchkor]] (gilkor) usta [[Rahim Hayotov]] va boshqa ustalar ishtirokida saroy, masjid, hovuz, tomoshagoh kabi binolar qurilgan. Bino tashqi koʻrinishida [[Eron]] va [[Yevropa]] arxitekturasi belgilarini mujassamlashtirgan{{sfn|Ремпель|1981|p=151}}. Saroydan, asosan, elchilarni kutib olish, yarmarkalar va turli xil sayllar oʻtkazilishida foydalanib kelingan. 

Shirbudun saroyi Yevropa dizayniga xos mebellar hamda qandillari bilan ajralib turgan. Buxoro amiri [[Amir Abdulahadxon]] hukmronlik qilgan davrda majmua uchun qoʻshimcha xonalar va koʻngilochar zal qurilgan{{sfn|Шубинский|1892|p=118}}. Saroy bugungi kunga qadar saqlanib qolmagan.

== Etimologiyasi ==
Shirbudun soʻzi Sherbudin, Shirbadan tarzida talaffuz qilinib, bu soʻzlar maʼno jihatdan bir-biridan keskin farq qiladi. Shirbadan soʻzi fors tilida Shir — [[sut]], badan — tana degan maʼnoni bildiradi. Shirbudun soʻzi esa shir xalqi yoki elati maʼnolarini anglatadi. ''Shir'', ''chir'', ''sir'' kabi nomlar qadimgi turkiy xalqlardan birining nomlanishi boʻlib, bu Sir budun, yaʼni „''sir qavmi''“, „''sir xalqi''“ maʼnolarida keladi{{sfn|Sayfullayeva|2010|p=9}}.

== Tarixi ==
Shirbudun saroyi [[Buxoro amirligi|Buxoro amirligida]] hukmronlik qilgan [[Amir Muzaffarxon]] (1860–1885) va [[Amir Abdulahadxon]] (1885–1910) davrida qurilgan. 1870-yillarida Shirbudunda ganchkor (gilkor) usta [[Rahim Hayotov]], [[Duradgorlik|durezgar]] [[Abdurasul]] va boshqalar ishtirokida saroy, [[masjid]], tomoshagoh kabi binolar qurilgan{{sfn|Ремпель|1981|p=151}}. Saroy taxminan [[Buxoro registoni]]dan 3 verst yoki 4 km uzoqlikda joylashgan boʻlib{{sfn|Ремпель|1981|p=151}}, u [[Yangi Buxoro]] yoʻlida baland devor bilan oʻrab olingan{{sfn|Ole|1911|p=558}}. Amir Muzaffarxon saroyda nufuzli mehmonlar va elchilarni kutib olishdan tashqari toʻylar, xalq sayllari, turli tadbirlar oʻtkazib kelgan. Sayllarda 500 tagacha chodirlar qurilib, unda turli yarmarkalar oʻtkazilgan{{sfn|Ремпель|1981|p=63}}. [[Tarjimon (gazeta)|Tarjimon gazetasida]] keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, 1897-yil 9–15-mart kunlari saroy bogʻida bayram tashkil etilib, u turli tomosha va oʻyinlar bilan birga kechgan{{sfn|Абдирашидов|2011|p=233}}.

[[Buxoro amirligi]] saroyi tarixchisi [[Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy|Mirza Abdulazim Somiy]] „Mangʻit sultonlari tarixi yoki Buxoro xonligining inqirozi“ asarida shunday yozadi:

{{quote|Qudratli amir (Buxoro amiri [[Amir Abdulahadxon]]) hijriy 1303-yilda (1885–1886) oʻz shuhratli otasining oʻrniga [[Buxoro amirligi]] taxtiga oʻltirib, ajdodlariga oʻxshab azamatlik va hukmronlik gilamida hamda mana oʻn yilga yaqin, hukmronlik qilmoqda. U vaqtining koʻp qismini Buxoroda, [[Buxoro arki|arkda]], Shirbudin va [[Sitorai Mohi xossa (qarorgoh)|Sitorai Mohi Xossa]] chorbogʻlarida oʻtkazadi{{sfn|Мирза Абдулазим Сомий|1990|p=146}}.}}

Muhamad Ali Baljuvoniy „[[Tarixi Nofeyi]]“ asarida Buxoro amirligi hukmdorlari saroy va chorbogʻlari haqida:

{{quote|Hukmdorlar saroyda dam olish uchun aʼyonlari bilan birga kelgan. [[Qarshi bekligi|Qarshi]], [[Shahrisabz bekligi|Shahrisabz]], va [[Buxoro bekligi|Buxoro]] tumanlarda ham xos joylar bisyordir. Har xil chorbogʻlar yasatilgan va qasrlar boshqa joylarda ham bor{{sfn|Муҳаммад Али Балжувоний|2001|p=36}}.}}

[[Sadriddin Ayniy]] oʻzining „Esdaliklar“ida Shirbudun saroyi va chorbogʻi toʻgʻrisida shunday yozgan:

{{quote|Shirbadandagi asosiy saylgoh amir chorbogʻi oldidan oʻtadigan katta yoʻlning ikki tomonida joylashgandi. Shahardan borayotganda chap tarafda atrofi devor olingan maydon bor edi, uni chil tanobi deyishardi, uning katta darvozasi bor. Bu oʻrab olingan maydonda jome masjidi, chavki (bazm maydonlari) va tomoshaxonalar joylashgandi, maydonning bundan boʻlak joylarini qassoblar va oshxonalar egallagan. Bu maydonning oxiridan darvoza orqali katta yoʻlga chiqilardi, bu yerning janub tarafida amir bogʻining darvozaxona yoʻli va bogʻ darvozasi tomonda ayvon boʻlardi, mazkur yerni xalq ahli tomosha qilardi{{sfn|Aйний|1966|p=201}}.}}

Shirbudun saroyiga Yevropadan mebellar, qandillar va boshqa jihozlar keltirilgan. Amir Muzaffarxondan keyingi hukmdor Amir Abdulahadxon davrida saroyni qurish bilan bogʻliq faoliyat davom ettirilgan. Buxoro amiri Amir Abdulahadxon davrida majmuada bir nechta saroy xonalari va koʻngilochar zal qurilgan{{sfn|Шубинский|1892|p=118}}.

Majmua 1920–1924-yillarda [[Buxoro Xalq Sovet Respublikasi|Buxoro Xalq Sovet Respublikasining]] Ziroat nozirligi ixtiyoriga oʻtkazilgan{{sfn|Бухоро ахбори|1923|p=7}}{{sfn|Baqoyev|2021|p=79}}. Shirbudun saroyi va bino oʻrni bugungi kunga qadar saqlanib qolmagan. Saroy hududida bogʻ yangidan barpo etilgan va 1960-yillarda bogʻ hududida [[Buxoro viloyati]] suv xoʻjaligi binosi qurilgan. [[SSSR]] qulab [[Oʻzbekiston]] mustaqillikka erishganidan soʻng, bogʻdagi ushbu bino mahalla fuqarolar yigʻiniga topshirilgan{{sfn|Baqoyev|2021|p=79}}.

== Meʼmorchiligi ==
[[Fayl:Дворец Ширбудун 00013.jpg|thumb|300px|right|Shirbudun saroyidagi amir taxti oʻrnatilgan zal. [[Sergey Prokudin Gorskiy|Prokudin Gorskiy]] tomonidan olingan rangli surat. XX asr boshlari.]]
Shirbudun saroyi devorlari balandligi 10 metr boʻlib, u aylana shaklidagi paxsa devor bilan oʻrab olingan. U boshqa saroylar singari, tekis tomlar, atirgul butalari, mevali daraxtlar, ajoyib bogʻlardan tarkib topgan. Majmua binolarining bir qismi yogʻoch, bir qismi esa gʻisht bilan qurilgan{{sfn|Ole|1911|p=558}}.

Shirbudun saroyi bir qancha kichik arab-fors uslubida bezatilgan xonalardan iborat boʻlgan. Baʼzi xonalar devoriy suratlar bilan bezatilgan. Saroy xonalarida medalyonlar ichidagi naqqoshlik namunalari sharq uslubida bezatilgan. Shuningdek, oynali xona ham mavjud boʻlib, uning balandligi 4 arsh, devorlari esa hoshiyasiz oynalar bilan oʻralgan. Xonaga fransuz gilami toʻshalgan va shiftida fransuz bronzasidan ishlangan qandil osilgan. Saroy xonasi oʻrtasidagi gumbaz  arab uslubidagi naqshlar bilan bezatilgan va oltin suvi yuritilgan{{sfn|Дмитрiева-Кавказскoго|1894|p=93}}.

Saroyda bir nechta hovlichalar markazida oq marmardan favvorali hovuzlar  boʻlgan{{sfn|Дмитрiева-Кавказскoго|1894|p=94}}. Qarorgohda amirning elchilarni kutib olishi uchun qabulxonasi boʻlib, turli nashqlar bilan bezatilgan va jihozlangan, xona balkoni esa yogʻoch ustunlar bilan oʻralgan. Qabulxonaning toʻrida amir taxti joylashgan boʻlib, bu taxt [[Rossiya imperatori]] tomonidan sovgʻa qilingan. Barcha xonalarga qimmatbaho gilamlar toʻshalgan{{sfn|Ole|1911|p=558}}.

Shirbudun saroyi turli xil bezaklar, xususan, yogʻochdan yasalgan ustunlar, verandalar va chiroyli balkonchalar bilan bezatilgan. Saroyda, shuningdek, haram, hovuz, hammomlar, keng gumbazli xonalar, favvoralar va ichki hovli atrofida bogʻlar boʻlgan{{sfn|Ole|1911|p=558}}.

== Galereya ==
<gallery align="center">
Tasvir:Дворец Ширбудун 00019.jpg
Tasvir:Дворец Ширбудун 00018.jpg
Tasvir:Дворец Ширбудун 00016.jpg
Tasvir:Дворец Ширбудун 00001.jpg
Tasvir:Дворец Ширбудун 00017.jpg
Tasvir:Дворец Ширбудун 00015.jpg
Tasvir:Дворец Ширбудун 00005.jpg
Tasvir:Дворец Ширбудун 00002.jpg

</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Adabiyotlar ==
{{refbegin|2}}
=== Ilmiy adabiyotlar ===
* {{kitob manbasi|author=Ремпель Л.И|title= Далёкое и близкое|date=1981|publisher=Издательсва  литературы и  искусства имене Гафура Гуляма|location=Tашкент|pages=304||ref=Ремпель}}
* {{kitob manbasi|author= Sayfullayeva R, Mengliyev|title= Hozirgi oʻzbek adabiy tili|date=2010|publisher= Fan va texnologiyalar|location= Toshkent|pages=200||ref= Sayfullayeva}}
* {{kitob manbasi|author= Абдирашидов З|title= Аннотированная библиография Туркестанских материалов  в газете Таржуман|date=2011|publisher=|location= Токио|pages=232||ref= Абдирашидов}}
=== Tarixiy manbalar ===
* {{kitob manbasi|author= Мирза Салимбек|title= Тарих-и Салими  (Источник по истории Бухарского эмирата). Перевод с персидского Н. К. Норкулова |date=2009|publisher= Академия|location= Ташкент|pages=330||ref= Мирза Салимбек}}
* {{kitob manbasi|author= Муҳаммад Али Балжувоний|title= Тарихи нофеий. Тожик тилидан таржима, сўз боши ва изоҳлар муаллифлари Ш. Воҳидов, З. Чориев.|date=2001|publisher= Академия|location= Тошкент|pages=122||ref= Муҳаммад Али Балжувоний}}

=== Esdaliklar ===
* {{kitob manbasi|author= |title= Дмитрiева-Кавказскoго Л.Э. По Cредней Азии Записки Художника|date=1894|publisher=Издание А.Ф. Деврiена|location= C-Петербургъ|pages= 116||ref= Дмитрiева-Кавказскoго}}
* {{kitob manbasi|author= Е.Маркова |title=Россiя въ Средней Азiи; Очерки путешествiя по Закавказью, Туркменiи, Бухарҍ, Самаркандской, Ташкенской и Ферганской областямъ, Каспiйскому морю и Волгҍ|date=1901|publisher= |location=C-Петербургъ|pages=531||ref= Маркова}}
* {{kitob manbasi|author= Ole Olufsen|title= The Emir of Bokhara and his country ; Journeys and  studies  in Bokhara (With a  chapter on my voyage on the  Amu darya to Khiva)|date=1911|publisher= William Heinemann|location= Gyldendalske Boghanel, Nordisk Forlag Copenhagen London|pages=599||ref= Ole}}
* {{kitob manbasi|author= K. Baedeker|title= Russia with Teheran, Port Arthur,  and  Peking; Handbook for travelers|date=1914|publisher= London|location=C-Петербургь|pages=810||ref= Baedeker}}
* {{kitob manbasi|author= Aйний С |title=  Асарлар саккиз томлик  VII том „Эсдаликлар“ IV кисм. Тожик тилидан Абдулла Хакимов таржимаси|date=1966|publisher= Бадиий адабиёт нашриёти|location= Tошкент|pages=240||ref= Aйний}}

=== Ilmiy maqolalar ===
* {{Статья|автор=Шубинский П.П|заглавие=Очерки Бухарҍ|ссылка=|издание=Историчискiй вҍстникъ. Томъ L|язык=|место=C-Петербургъ|издательство=Типографiя А.С.Суворина|1892|номер=|ref=Шубинский}}
* {{Статья|автор=|заглавие= Ширбудун саройи зироат назоратига|ссылка=|издание=Бухоро ахбори|язык=|место=Бухоро|издательство=|1923|номер=|ref=Бухоро ахбори}}
* {{Статья|автор= Мирза  Абдулазим Сомий |заглавие= Манғит султонлари тарихи ёки Бухоро хонлигининг инкирози. Форс-тожик тилидан Илхом Султонов таржимаси; Шарк юлдузи журнали|ссылка=|издание=|язык=|место= Тошкент|издательство=|1990|номер=|ref= Мирза Абдулазим Сомий}}
* {{Статья|автор= Baqoyev U|заглавие=Buxoro amirining Shirbudun saroyi. „Imom Buxoriy saboqlari jurnali“|ссылка=|издание=|язык=|место= Toshkent|издательство=|2021|номер=|ref=Baqoyev}}
{{refend}}
{{bu xushsifat maqola}}
{{Yil maqolasi|2024}}
[[Turkum:Saroylar]]
[[Turkum:Oʻzbekiston saroylari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi Jahon merosi obʼyektlari]]
[[Turkum:Buxoro meʼmoriy yodgorliklari]]
[[Turkum:Buxorodagi bino va inshootlar]]