Surma sahifasining manbasini koʻrish

{{kimyoviy unsur|Surma(Sb)<!-- Symbol-->|51<!-- Atomic Number-->|Oq-kumush rangli<br />qattiq, moʻrt [[nimmetall]]<!-- Appearance-->|121.760<!-- Atomic Weight (u.m)-->|159<!-- Atomic Radius (pm)-->|833.3(8.64)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Kr] 4d<sup>10</sup> 5s<sup>2</sup> 5p<sup>3</sup><!-- Electronic Configuration-->|140<!-- Covalent Radius
(pm)-->|(+6e)62 (-3e)245 <!-- Ionic Radius (pm)-->|2.05<!-- Pauling Negativity Number-->|0<!--Electrode potential30-->|5, 3, −2<!-- Oxidation states-->|6.691<!-- Density (g/cm<sup>3</sup>) -->|0.205<!-- Specific Heat (@20°C J/g mol)-->|24.43<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|903.9<!-- Melting Point (K)-->|20.08<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|1908<!-- Boiling Point (K)-->|195.2<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|18.4<!-- Atomic Volume (cm<sup>3</sup>/mol)-->|trigonal<!-- Lattice structure-->|4.510<!-- Lattice constant (Å)-->|n/a<!-- Lattice c/a ratio-->|200.00<!-- Debye temperature (K)-->}}{{Kimyoviy jadval unsuri|view=center|white=1|number=51|fontsize=100%}}<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Surma''' (turkcha vggpe, lot. Stibium), Sb – [[Mendeleyev davriy sistemasi]]ning V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 51, atom massasi 121,25. Tabiiy Surma 2 ta barkaror izotopdan iborat. 121Sb (57,25%) va 124Sb(42,75%). Surmaning sunʼiy izotoplaridan muhimlari 122Sb, l23Sb va 125Sb<ref>John R, [https://www.ciaaw.org/antimony.htm|Standard Atomic Weights: Antimony]{{Oʻlikhavola|date=dekabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

Surma juda qadimdan maʼlum. Sharq mamlakatlarida miloddan 3000-yil avval Surmadan turli idishlar yasashgan. Qad. Misrda mil. av. <nowiki>XIX</nowiki> asrda surma yaltirogʻi (tabiiy) mesten yoki stem nomi bilan qoshni boʻyashda qoʻllangan. Surma Yer poʻstining massa jihatidan '''4•10–⁵%''' ini tashkil qiladi. Surma kristall va amorf shakllarda boʻladi. Kristall holdagi Surma oddiy sharoitda barqaror boʻlib, kumush kabi oq, yaltiroq, moʻrt metall. Suyuqlanish temperaturasi 630,5°, qaynash temperaturasi 1640Q5°, zichligi 6,69 g/sm³. Birikmalarda Q5, Q3 va —3 valentli. Surma havoda qizdirilsa, amfoter Surma(III)oksid Sb2O3 ga aylanadi. Surmaning kislotali xossalarini namoyon qiladigan oksidi – Sb2O5 (antimonat angidrid) ham maʼlum<ref>Ashcheulov, A. A.; Manyk, O. N.; Manyk, T. O.; Marenkin, S. F.; Bilynskiy-Slotylo, V. R. [https://link.springer.com/article/10.1134/S0020168513070017|Some Aspects of the Chemical Bonding in Antimony, Inorganic Materials]</ref>.

Surma texnikada qotishma va birikmalar (200 dan ortiq qotishma tarkibiga qoʻshiladi) holida koʻp ishlatiladi, chunki Surma qoʻshilgan metallning qattiqligi ortadi, qiyin oksidlanadi. Sb qotishmalaridan muhimlari – qattiq [[qoʻrgʻoshin]] „gartbley“, bosmaxona qotishmalari, babbitlar. Surmaning [[Aluminiy|alyuminiy]], [[galliy]], [[indiy]] bilan hosil qilgan qotishmalari [[yarimoʻtkazgich]]lar ishlab chiqarish.da qoʻllanadi. Oʻsimliklarda (100 g quruq modda hisobida) 0,06&nbsp;mg, dengiz hayvonlarida 0,02&nbsp;mg, quruqlikda yashaydigan hayvonlarda 0,0006&nbsp;mg S boʻladi. Surma odam va hayvon organizmiga [[Nafas yo'llarining traxeyasi|nafas yoʻllari]] yoki meʼdaichak orqali kiradi. Surmaning biologik ahamiyati toʻliq oʻrganilgan emas. Tibbiyotda Surma [[leyshmanioz]] va baʼzi [[Gelmintozlar|gelmintoz]] (mas, [[shistosomatoz]])ni davolashda qoʻllanadi. Surma va uning qotishmalari zaharli. Sb dan kuchli zaharlanganda yuqori nafas yoʻllarining shilliq pardalari, [[koʻz]] va [[teri]] zararlanadi. Sb dan zaharlanishdan saqlanish uchun Sb ishlab chiqarish jarayonlari mexanizatsiyalashtirilishi, bino yaxshi shamollatilishi lozim.

Surma birikmalari. Surma [[vodorod]] bilan rangsiz, badboʻy, oʻta zaharli gaz – Surma gidrid SbH2 (stibin) hosil qiladi. Suyuqlanish temperaturasi – 88,5°, qaynash temperaturasi 17°, zichligi 2,2 g/sm³ (— 17° da, sutok, holatda). Surma qotishmalariga (ruxli yoki magniyli) suyultirilgan kislotalar taʼsir ettirib yoki Sb2O5 ni yuqori bosim ostida atomar vodorod bilan kaytarib olinadi. gacha qizdirilsa oʻzidan oltingugurt chiqarib, Sb2S, ga aylanadi. Rezina sanoatida kauchukni [[vulkanizatsiya]] qilishda ishlatiladi.

== Adabiyotlar ==
* Parpiyev Surma Surma, Muftaxov Surma Surma, Rahimov SurmaSurma, Anorganik kimyo, Surma, 2003; Axmerov Surma, Jalilov Surma, Sayfutdinov Surma, Umumiy va anorganik kimyo, Surma, 2003.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

'''Surma''' – [[unsurlar davriy jadvali]]ning 51 unsuri, [[nimmetall]].
{{Unsurlar davriy sistemasi}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Kimyo]]
[[Turkum:Kimyoviy unsurlar]]


{{chem-stub}}