Tagetes sahifasining manbasini koʻrish

{| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%"
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)" |Marigold
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |[[Fayl:Tagetes_erecta_chendumalli_chedi.jpg|frameless]]
|-
| colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |''[[Tagetes erecta]]''
|- style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)"
|-
! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)" |
|-
|
|Oʻsimliklar
|-
|
|Yuksak oʻsimliklar
|-
|
|Gulli oʻsimliklar
|-
|
|Ikki urugʻpallalilar
|-
|
|[[Asterids]]
|-
|
|[[Asterales]]
|-
|
|[[Asteraceae]]
|-
|
|[[Asteroideae]]
|-
|
|[[Tageteae]]
|-
|
|[[Pectidinae]]
|-
|
|''[[Tagetes]]''<br /><br /><small>[[Carl Linnaeus|L.]]<ref name="GRIN"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="418">[https://web.archive.org/web/20120309204231/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11840 „Genus: ''Tagetes'' L.“] ''Germplasm Resources Information Network''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="419">United States Department of Agriculture. 2011-01-06. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="420">Archived from [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11840 the original] on 2012-03-09<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="421"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2011-07-14</span></span>.</span></cite></ref></small>
|- style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)"
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)" |Sinonimlar
|-
| colspan="2" style="text-align: left" |
* ''Diglossus'' <small>Cass.</small>
* ''Enalcida'' <small>Cass.</small>
* ''Solenotheca'' <small>Nutt.</small>
* ''Vilobia'' <small>Strother</small>
|}
'''''Tagetes''''' ({{IPAc-en|t|ae|'|dZ|i:|t|i:|z}}) — asteraceae oilasiga mansub bir [[Bir yillik oʻsimliklar|yillik]] va koʻp yillik, [[Oʻt|oʻt oʻsimliklar]]<ref name="Soule1996">Soule, J. A. 1996. </ref> turkumi. Ular ingliz tilida '''marigoldlar''' sifatida tanilgan. ''Tagetes'' turkumi 1753-yilda [[Carl Linnaeus|Karl Linney]] tomonidan tasvirlangan<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/358908#page/329/mode/1up Linnaeus, Carl von. 1753. ]</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.tropicos.org/Name/40009619|sarlavha=Tropicos &#124; Name - !Tagetes L.|ish=www.tropicos.org}}</ref>.

Bu oʻsimliklarning vatani [[Meksika]] boʻlib, tabiiy sharoitda Meksika vodiysidan janubda oʻsadi. Lotinamerikasining boshqa bir qancha mamlakatlariga yetib borgan, baʼzi turlari butun dunyo boʻylab naturalizatsiya qilingan. Bir turi ''T. minuta'', baʼzi hududlarda zararli invaziv oʻsimlik hisoblanadi<ref name="Soule1996">Soule, J. A. 1996. </ref>.

== Tavsif ==
''Tagetes'' turlarining kattaligi 0,1 dan 2,2 m gacha boʻladi. Koʻpgina turlarda yashil [[Barg|barglari]] bor. Gullar tabiiy ravishda oltin, toʻq sariq, sariq va oq ranglarda boʻladi. [[Gul]] boshlari diametri 4-6 sm gacha. Bogʻdorchilikda ular [[Bir yillik oʻsimliklar|bir yillik oʻsimliklar]] sifatida ekilgan boʻlsa-da, koʻp yillik turlari mashhurlikka erishmoqda. Ularning tolali ildizlari bor. 
[[Fayl:Tagetes patula fruits (3).jpg|thumb|Tagetes patula urugʻlari]]
''Tagetes'' turlari deyarli har qanday tuproqda yaxshi oʻsadi. Koʻpgina bogʻdorchilik navlari drenajlangan tuproqda yaxshi oʻsadi va baʼzi navlar qurgʻoqchilikka yaxshi chidamliligi maʼlum<ref>Cicevan R, Al Hassan M, Sestras AF, Prohens J, Vicente O, Sestras RE, Boscaiu M. (2016) Screening for drought tolerance in cultivars of the ornamental genus Tagetes (Asteraceae) PeerJ 4:e2133 https://doi.org/10.7717/peerj.2133</ref>.

== Nomenklatura ==
Lotin tilida ''Tagētes soʻzi yerni haydashdan tugʻilgan tagelar nomidan'' [[Tages|kelib]] chiqqan<ref>{{Kitob manbasi|last=Everett|first=Thomas H.|title=The New York Botanical Garden illustrated encyclopedia of horticulture|url=https://books.google.com/books?id=KeGzp-YXrPYC&pg=PA3290|year=1982|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8240-7240-7|page=3290}}</ref>. Bunday nom bu turdagi oʻsimliklarning har yili oʻtgan yili hosil boʻlgan urugʻlaridan osonlik bilan unib chiqishiga ishora qiladi<ref>{{Kitob manbasi|last=Filippi|first=Olivier|date=2007|title=Pour un jardin sans arrosage (For a garden without irrigation)|location=Arles|publisher=Actes Sud|page=188|isbn=978-2-7427-6730-4|language=fransuzcha}}</ref>.

Ingliz tilidagi umumiy nomi, marigold, ''Maryam oltinidan'' olingan. Bu nom birinchi boʻlib Yevropadan kelib chiqqan oʻxshash oʻsimlik ''[[Qushtirnoq|Calendula officinalis]]'' uchun qoʻllangan.

Tagetesning eng koʻp yetishtiriladigan navlari Afrika marigoldlari (odatda ''[[Tagetes erecta]]'' navlari va duragaylari) yoki fransuz marigoldlari (odatda ''[[Tagetes patula]]'' gibridlari va navlarini nazarda tutadi, ularning koʻpchiligi Fransiyada ishlab chiqilgan) deb nomlanadi.

== Oʻstirish va foydalanish ==
[[Fayl:Urbana_Illinois_park_20070928_img_2120-crop.jpg|left|thumb| ''Tagetes patula'' gullari]]
Turlarga qarab, marigold barglari shilimshiq, oʻtkir hidga ega, ammo baʼzi navlari hidsiz boʻlishi mumkin.''Tagetes'' turlari, ayniqsa ''[[Tagetes patula|T. patula]]'' koʻpincha [[pomidor]], [[baqlajon]], [[chili qalampiri]], [[tamaki]] va [[Kartoshka|kartoshkaga]] hamroh sifatida ekiladi. Ildiz orqali chiqariladigan antibakterial tiofenlar tufayli, ''Tagetes'' har qanday [[Dukkakli don ekinlari|dukkakli]] ekinlar yaqinida ekilmasligi kerak<ref name="Soule1993">Soule, J. A. 1993. </ref>.
[[Fayl:Tagetes tenuifolia g122.JPG|thumb|Tagetes tenuifolia]]
''T. minuta'' (khakibush yoki huacatay) „marigold yogʻi“ deb nomlanuvchi [[atir]] va [[Efir moylari|efir moyi]] manbai, oziq-ovqat va tamaki sanoatida xushboʻy hid sifatida ishlatilgan. U koʻpincha [[Janubiy Afrika Respublikasi|Janubiy Afrikada]] yetishtiriladi, bu yerda bu tur buzilgan yerlarni qayta tiklashda foydali oʻsimlik hisoblanadi. 
[[Fayl:'Gonepteryx_rhamni'_2_male.JPG|thumb| ''Gonepteryx rhamni'' nektarni soʻradi]]
''[[Tagetes erecta]]'' gullari toʻq sariq karotinoid luteinga boy va Yevropa Ittifoqida makaron, oʻsimlik yogʻi, margarin, mayonez, salat, non mahsulotlari, qandolatchilik kabi oziq-ovqat mahsulotlari uchun oziq -ovqat rangi sifatida ishlatiladi (INS raqami E161b). Amerika Qoʻshma Shtatlarida esa, kukunlar va ekstraktlar faqat parranda ozuqasida rang beruvchi mahsulat sifatida tasdiqlangan. 

Marigoldlar baʼzi [[Kapalaklar|kapalak]] [[Qurt|qurtlari]] uchun oziq-ovqat oʻsimlik sifatida qayd etilgan. Yovvoyi tabiatda koʻplab turlar qoʻngʻizlar tomonidan changlantiriladi<ref name="Soule1993">Soule, J. A. 1993. </ref>.

== Madaniy ahamiyati ==
[[Fayl:Tagetes linifolia.jpg|thumb|Tagetes linifolia]]
=== ''Tagetes lucida'' ===
''[[Tagetes lucida]]'' turi, ''perikon'' nomi bilan tanilgan, Meksikada shirin, [[Arpabodiyon|qizilmiya]] dorivor choyini tayyorlash uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, u koʻplab issiq iqlimli mintaqalarda pazandalik oʻti, estragon oʻrnini bosuvchi sifatida ishlatiladi.

=== ''Tagetes minuta'' ===
''Tagetes minuta'' Janubiy Amerikaning janubidan kelib chiqqan boʻli, Peru, Ekvador va Chili va Boliviyaning baʼzi qismlarida pazandalik oʻti sifatida xamir ''ocopa'' deb ataladigan mashhur kartoshka taomini tayyorlash uchun ishlatiladi. „Yashil“ va „sariq/toʻq sariq“ ranga ega boʻlgan yangi ''T. minutaning'' taʼmi va hidi shirin [[Rayhon (oʻsimlik)|rayhon]], [[Sherolgʻin|estragon]], [[yalpiz]] va sitrus aralashmasiga oʻxshaydi. Shuningdek, u oshqozon-ichak kasalliklarida va ayniqsa nematodlarga qarshi dorivor choy sifatida ishlatiladi<ref>{{jurnal manbasi|last=Weaver|first1=David K.|last2=Wells|first2=Carl D.|last3=Dunkel|first3=Florence V.|last4=Bertsch|first4=Wolfgang|last5=Sing|first5=Sharlene E.|last6=Sriharan|first6=Shobha|title=Insecticidal Activity of Floral, Foliar, and Root Extracts of Tagetes minuta (Asterales: Asteraceae) Against Adult Mexican Bean Weevils (Coleoptera: Bruchidae)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-entomology_1994-12_87_6/page/1718|journal=Journal of Economic Entomology|date=1-dekabr 1994-yil|volume=87|issue=6|pages=1718–1725|doi=10.1093/jee/87.6.1718}}</ref><ref>Soule, J. A. 1993. </ref>.
[[Fayl:Tagetes filifolia.jpg|thumb|Tagetes filifolia]]
=== ''Tagetes'' — har xil turlar ===
[[Fayl:Sepulcro_adornado.jpg|thumb| Marigoldlar Meksikada oʻliklar kuni uchun qabrni bezamoqda]]
Meksikada tagetes oʻliklarning guli deb hisoblangan va hali ham Oʻliklar kunini nishonlashda keng qoʻllanadi. 

Marigoldning yana bir turi [[Qushtirnoq|(Calendula officinalis)]] [[Qadimgi yunon tili|qadimgi yunon]], [[Qadimgi Rim|Rim]], [[Oʻrta Sharq|Yaqin Sharq]] va [[Hindiston]] madaniyatlarida [[Dorivor oʻsimliklar|dorivor oʻt]], shuningdek, mato, oziq-ovqat va kosmetika uchun boʻyoq sifatida ishlatilgan. Bundan tashqari, ular terini himoya qiladigan yogʻni tayyorlash uchun ishlatiladi. 

[[Fayl:Tagetes Patula.jpg|thumb|Tagetes Patula]]Mustamlaka davrida bu gullarning mahalliy navlari ''[[Tagetes erecta|T. erecta]]'', ''[[Tagetes patula|T. patula]]'' va ''T. tenuifolia'' kabi Amerika turlari bilan almashtirildi. Marigold Hindiston va Tailandda ham keng tarqalgan.

Koʻp miqdordagi marigoldlar toʻylar, bayramlar va diniy tadbirlar uchun gulchambarlar va bezaklarda ishlatiladi. Marigold yetishtirish Hindistonning Telangana, [[Andhra Pradesh|Andxra-Pradesh]], [[Tamilnad|Tamil Nadu]], [[Gʻarbiy Bengaliya|Gʻarbiy Bengal]], [[Karnataka]] va [[Uttar-Pradesh]] shtatlarida (Dipavali bozori uchun<ref name="Gupta 2002">{{Veb manbasi|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020909/agro.htm#3|sarlavha=Let the flower of gods bless you|qaralgan sana=1-sentabr 2007-yil|muallif=Gupta|ism=Y.C.|sana=9-sentabr 2002-yil|ish=The Tribune, Chandigarh, India (web site)}}</ref>) keng tarqalgan.

[[Ukraina|Ukrainada]] ''chornobryvtsi'' (''T. erecta'', ''T. patula'' va signet marigold) milliy ramzlardan biri hisoblanadi va koʻpincha qoʻshiqlar, sheʼrlar va ertaklarda tilga olinadi. 

[[Fayl:Tagetes minuta flower.jpg|thumb|Tagetes minuta gullari]]

== Turlar ==
[[Fayl:Tagetes lemmonii 4.jpg|thumb|Tagetes lemmonii ]]
{{Columns-list|* ''[[Tagetes apetala]]'' 
* ''[[Tagetes arenicola]]'' 
* ''[[Tagetes argentina]]'' <small>Cabrera</small>
* ''[[Tagetes biflora]]'' <small>Cabrera</small>
* ''[[Tagetes campanulata]]'' <small>Griseb.</small>
* ''[[Tagetes daucoides]]''
* ''[[Tagetes elliptica]]'' <small>Sm.</small>
* ''[[Tagetes elongata]]'' 
* ''[[Tagetes epapposa]]'' 
* ''[[Tagetes erecta]]'' <small>L.</small> &ndash; Afrika marigoldi, Aztec marigoldi
* ''[[Tagetes filifolia]]'' <small>Lag.</small>
* ''[[Tagetes foeniculacea]]'' 
* ''[[Tagetes foetidissima]]'' <small>DC.</small>
* ''[[Tagetes hartwegii]]'' <small>Greenm.</small>
* ''[[Tagetes iltisiana]]'' <small>Rydb.</small>
* ''[[Tagetes inclusa]]'' 
* ''[[Tagetes lacera]]'' 
* ''[[Tagetes laxa]]'' <small>Cabrera</small>
* ''[[Tagetes lemmonii]]'' <small>A.Gray</small> &ndash; Meksika marigoldi<ref>{{veb manbasi|url=https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=TALE|title=Plants Profile for Tagetes lemmonii (Lemmon's marigold)|website=plants.usda.gov}}</ref>
* ''[[Tagetes linifolia]]''
* ''[[Tagetes lucida]]'' <small>Cav.</small> — Texas sherolgʻini 
* ''[[Tagetes mandonii]]''
* ''[[Tagetes mendocina]]'' <small>Phil.</small>
* ''[[Tagetes micrantha]]'' <small>Cav.</small> — 
* ''[[Tagetes microglossa]]''
* ''[[Tagetes minima]]''
* ''[[Tagetes minuta]]'' <small>L.</small> — 
* ''[[Tagetes moorei]]''
* ''[[Tagetes mulleri]]'' <small>S.F.Blake</small>
* ''[[Tagetes multiflora]]'' <small>Kunth</small>
* ''[[Tagetes nelsonii]]'' <small>Greenm.</small>
* ''[[Tagetes oaxacana]]''
* ''[[Tagetes osteni]]''
* ''[[Tagetes palmeri]]''
* ''[[Tagetes parryi]]'' <small>A.Gray</small>
* ''[[Tagetes patula]]'' <small>L.</small> — Fransuz marigoldi
* ''[[Tagetes perezii]]'' <small>Cabrera</small>
* ''[[Tagetes praetermissa]]''
* ''[[Tagetes pringlei]]'' <small>S.Watson</small>
* ''[[Tagetes pusilla]]''
* ''[[Tagetes riojana]]'' <small>M.Ferraro</small>
* ''[[Tagetes rupestris]]'' <small>Cabrera</small>
* ''[[Tagetes stenophylla]]'' <small>B.L.Rob.</small>
* ''[[Tagetes subulata]]'' <small>Cerv.</small>
* ''[[Tagetes subvillosa]]''
* ''[[Tagetes tenuifolia]]'' <small>Cav.</small> — signet marigold
* ''[[Tagetes terniflora]]'' <small>Kunth</small>
* ''[[Tagetes triradiata]]''
* ''[[Tagetes verticillata]]'' <small>Lag. & Rodr.</small>
* ''[[Tagetes zypaquirensis]]'' <small>Humb. & Bonpl.</small>}}

== Galereya ==
<gallery>
Fayl:Marigold 2.jpg|Marigold
Fayl:Red Marigold.jpg|''[[Tagetes patula]]''<br /><br /><br /><br /> (gibrid marigold)
Fayl:Tagetes-DSCN2062.JPG|''Tagetes patula''
Fayl:Tagetes Erecta-Flower 04.jpg|''[[Tagetes erecta]]''
Fayl:Tagetes Erecta-Flower 02.jpg|''Tagetes erecta''
Fayl:Tagetes-Marigold-Flower 08.jpg|''Tagetes'' gullari
Fayl:Newly grown marigold (tagetes) plants.jpg|Hindistonning [[West Bengal|G'arbiy Bengal]] shahridagi o'simliklar.
Fayl:Marigoldjf.JPG|"Maxima Yellow" ([[Philippines|Filippin]])
Fayl:Marigold at lingaraj temple.jpg|Marigold navlari hindlarning [[Maha Shivaratri]] festivalida xudoga qurbonlik qilinadi
Fayl:Flor de ofrenda.JPG|Meksikadagi qurbongohda Marigold
Fayl:Marigold flowers. Eastern Siberia.png|Marigold gullari. Sharqiy Sibir
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Ziravorlar]]
[[Turkum:Shimoliy Amerika florasi]]
[[Turkum:Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar]]