Teleskop sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Teleskop (maʼnolari)}}
[[Fayl:100inchHooker.jpg|thumb]]

'''Teleskop''' ([[Grek tili|grekcha]]: ''τῆλε'' [tele] — „uzoq“ va ''σκοπέω'' [skopeo] — „qarayman“) — osmon yoritqichlarini vizual, [[Fotografiya|fotografik]], fotoelektrik va spektral usullarda kuzatish uchun moʻljallangan astronomik optik asbob. Teleskop [[Oy]], sayyoralar va yulduzlarning tasvirini kattalashtirib koʻrsatadi. Ishi osmon yoritqichlari tarqatadigan elektromagnit nurlanishlarni tutishga asoslanadi. Teleskoplar gamma teleskop, [[rentgen]], ultrabinafsha, [[Optika|optik]], infraqizil va radioteleskop kabi turlarga boʻlinadi. Optik tizimiga koʻra, refraktor, reflektor, koʻzgulinzali tizim va boshqa deb ataladi (linzalardan yigʻilgan obyektivli teleskop refraktor, botiq koʻzgulardan yigilgan obyektivli teleskop reflektor deyiladi). Teleskop obyektivi tushiradigan tasvirning masshtabi obyektivning fokus masofasiga, yaʼni yorugʻlik yigʻuvchi obyektiv bilan yoritqich tasviri hosil boʻladigan nukta orasidagi masofaga mutanosib boʻladi. [[Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi]] Astronomiya institutida Oʻrta Osiyoda yagona, koʻzgusining diametri 1,5 m boʻlgan teleskop va koʻp uyali yorugʻlik matritsasiga ega boʻlgan [[Quyosh teleskopi]] bor (2004).
== Tarixi ==

[[File:Galileu Galilei 1608-2008=400 anos do telescópio - panoramio.jpg|thumb|17 asr teleskopi]]
Teleskop 1488-yilda Uzbekistonda Mirzo Ulugʻbek hukumatida yaratilgan<ref>[http://galileo.rice.edu/sci/instruments/telescope.html galileo.rice.edu ''The Galileo Project > Science > The Telescope'' by Al Van Helden: The Hague discussed the patent applications first of Hans Lipperhey of Middelburg, and then of ] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20040623033108/http://galileo.rice.edu/sci/instruments/telescope.html|date=23 June 2004}}[[Jacob Metius]] of Alkmaar… another citizen of Middelburg, [[Zacharias Janssen]] is sometimes associated with the invention</ref>.

[[Obyektiv (optika)|ob’ektiv]] yoki yorugʻlik yigʻuvchi element ob’ektiv oʻrniga koʻzgu boʻlishi mumkinligi haqidagi gʻoya sindiruvchi teleskop ixtiro qilinganidan keyin tez orada oʻrganilgan<ref>{{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=2LZZginzib4C&q=intitle:Stargazer+digges+coins&pg=PA40|title=Stargazer: The Life and Times of the Telescope|first=Fred|last=Watson|date=20 November 2017|publisher=[[Allen & Unwin]]|via=Google Books|isbn=978-1-74176-392-8|access-date=21 November 2020|archive-date=2 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302184233/https://books.google.com/books?id=2LZZginzib4C&q=intitle:Stargazer+digges+coins&pg=PA40|url-status=live}}</ref>. [[Parabolik reflektor]]dan foydalanishning potentsial afzalliklari — [[sferik aberatsiya]]ni kamaytirish, shuningdek, [[xromatik aberatsiya]] yoʻqligi — taklif qilingan koʻplab dizaynlar va [[aks ettiruvchi teleskoplar]] qurishga bir necha urinishlarga olib kelgan. 1668-yilda [[Isaak Nyuton]] birinchi amaliy aks ettiruvchi teleskopni ixtiro qildi, hozir uning nomi bilan atalgan dizayndagi [[Nyuton teleskopi|Nyuton reflektori]]<ref name="books.google.com">{{kitob manbasi |last=Hall |first=A. Rupert |title=Isaac Newton: Adventurer in Thought |url=https://archive.org/details/isaacnewtonadven0000hall |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1992 |isbn=9780521566698 |page=67}}</ref>.

1733-yilda [[axromatik linza]] ixtirosi oddiy linzalarda mavjud boʻlgan rang xatoliklarini qisman tuzatdi<ref>{{veb manbasi |url=http://www.britannica.com/biography/Chester-Moor-Hall |title=Chester Moor Hall |website=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=25 May 2016 |archive-date=17 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517172124/http://www.britannica.com/biography/Chester-Moor-Hall |url-status=live }}</ref>. Koʻproq funksional sindiruvchi teleskoplar yaratish imkonini berdi. Refraktorlarda koʻriladigan rang muammolari bilan cheklanmagan holda aks ettiruvchi teleskoplar tez xiralashuvchi [[metall]] dan foydalanilgan. XVIII asr oxirlari va XIX asrning boshlarida ishlatilgan. Bu muammo 1857-yilda kumush bilan qoplangan shisha, va 1932-yilda aluminizatsiyalangan metalllarning qoʻshilishi bilan osonlashtirilgan<ref>{{kitob manbasi|url=http://www.cambridge.org/uk/astronomy/features/amateur/files/p28-4.pdf|title= The Cambridge Encyclopedia of Amateur Astronomy |chapter=Chapter Two: Equipment |page=33 |last=Bakich |first=Michael E. |publisher=Cambridge University Press |date= 10 July 2003 |isbn=9780521812986 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910020928/http://www.cambridge.org/uk/astronomy/features/amateur/files/p28-4.pdf |archive-date=2008-09-10}}</ref>.

Teleskoplari uchun maksimal jismoniy oʻlcham chegarasi taxminan {{convert|1|m|in|abbr=off|sp=us}} boʻlib, 20 asr boshidan beri yaratilgan yirik optik tadqiqot teleskoplarining aksariyati reflektorlar. Eng katta aks ettiruvchi teleskoplar {{convert|10|m|ft|abbr=off|sp=us}} dan kattaroq maqsadlarga ega va bir nechta 30-40m dizaynlar ustida ish olib borilgan<ref>{{veb manbasi |first=Karl |last=Tate |url=https://www.space.com/22505-worlds-largest-telescopes-explained-infographic.html |title=World's Largest Reflecting Telescopes Explained (Infographic) |date=August 30, 2013 |publisher=Space.com |access-date=20 August 2022 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820034258/https://www.space.com/22505-worlds-largest-telescopes-explained-infographic.html |url-status=live }}</ref>.

XX asrda [[radioteleskop|radio]] dan [[gamma-teleskop|gamma-nurlari]]gacha boʻlgan [[toʻlqin uzunligi|toʻlqin uzunliklari]] keng diapazonida ishlaydigan teleskoplar ham ishlab chiqilgan. Birinchi radioteleskop 1937-yilda ishga tushgan. Oʻshandan beri turli xil murakkab astronomik asboblar yaratilgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
{{OʻzME}}
== Havolalar ==
{{Commons turkum|Telescope}}
* [http://telescopes.stardate.org/ ''Galileo to Gamma Cephei — Teleskop tarixi''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130508014125/http://telescopes.stardate.org/ |date=2013-05-08 }}
* [http://galileo.rice.edu/sci/instruments/telescope.html ''Galileo loyihasi — teleskop'' — Al Van Helden '']


{{Astro-stub}}